ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ, ءوز تاعدىرىن ءوز قولىنا الۋى, ءبىر جاعىنان زور ماقتانىش, قۋانىش بولسا, ەكىنشى جاعىنان, ۇلكەن تاريحي جاۋاپكەرشىلىك. وتىز جىل ىشىندە قازاق ەلى وسى ءبىر ماڭىزدى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە وتىرىپ, بولاشاققا نىق سەنىممەن قارادى, ءوزىنىڭ ۇلتتىق الەۋەتىنە تولىق سەندى. ارتتا قالعان ءۇش ونجىلدىق كەزەڭگە بۇگىننىڭ بيىگىنەن قارايتىن بولساق, ەلىمىز ءۇشىن وتە سىندارلى جانە ايتۋلى كەزەڭدەر ەكەنى انىق. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارى ءارتۇرلى شەتەلدىك باسىلىمداردا ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنا كۇمان كەلتىرىپ, ەرتەڭىنە سەنىمسىزدىكپەن قارايتىن ماقالالار شىققانى بەلگىلى. ولاردا قازاق حالقىنىڭ مەملەكەتتىك ءداستۇرى بولماعان دەگەن ويلاردىڭ ايتىلعانىن ءبارىمىز بىلەمىز. وتىزجىلدىق تاريحىمىز ونداي تەرىس پىكىرلەردىڭ ءبارىن جوققا شىعارىپ, ءوزىنىڭ مەملەكەتشىل ۇلت ەكەندىگىن, مەملەكەتتىلىك تاريحىنىڭ كەم دەگەندە ءۇش مىڭجىلدىق شەجىرەسى بار ەكەندىگىن قازىرگى كۇندە دالەلدەپ وتىر.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ وتىزجىلدىق مەرەكەسىنە بايلانىستى 2021 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جاريالاعان «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا «بيىل قاستەرلى تاۋەلسىزدىگىمىزگە 30 جىل تولادى. بۇل – قايتا جاڭعىرعان قازاق مەملەكەتىنىڭ, اتا-بابالارىمىز اڭساعان ازاتتىقتىڭ تۇعىرى نىعايا تۇسكەنىن ايگىلەيتىن ماڭىزدى بەلەس», دەپ تەبىرەنە جازعان ەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قايتا جاڭعىرعان قازاق مەملەكەتى» دەپ وتىرعانى قازاق حالقىنىڭ ەجەلگى جانە ورتا عاسىرلاردا ءوز مەملەكەتى بولىپ, تاريحتىڭ ءبىر كەزەڭىندە ونى جوعالتىپ العانىن, ال وسىدان وتىز جىل بۇرىن ونى قايتا قۇرىپ, جاڭعىرتقانىن مەڭزەيدى. سونداي-اق «اتا-بابالارىمىز اڭساعان ازاتتىق» دەگەنى تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستەردىڭ ەل اۋماعىندا ءبىر عاسىرداي ۋاقىت بويى تولاستاماعانىن بىلدىرەدى. ودان ءارى مەملەكەت باسشىسى وتىزجىلدىق تاۋەلسىزدىك ءداۋىرىن شارتتى تۇردە ءۇش ونجىلدىق كەزەڭگە ءبولىپ, ءار ونجىلدىققا قىسقاشا توقتالىپ, سيپاتتامالار بەرەدى. العاشقى ونجىلدىققا – «قازاقستاننىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ كەزەڭى», ەكىنشى ونجىلدىققا – «قازاق ەلىنىڭ كەرەگەسىن كەڭەيتۋ», ال ءۇشىنشى ونجىلدىققا – «شاڭىراعىمىز بيىكتەپ, ءوسىپ-وركەندەپ, مەرەيلى مەملەكەتكە اينالعان كەزەڭ», دەپ سيپاتتامالار بەرەدى.
وتىز جىل ىشىندەگى قازاق ەلىنىڭ قاي سالادا بولماسىن جەتكەن جەتىستىكتەرى وراسان زور. سوتسياليستىك قاتىناستارعا نەگىزدەلگەن جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق قاتىناستارعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكاعا كوشۋ دەگەنىمىز دۇنيەجۇزىلىك تاريحتا ءبىر فورماتسيادان ەكىنشى ءبىر فورماتسياعا كوشۋدى بىلدىرەدى. ونىڭ قانشاما ۋاقىتقا سوزىلاتىنى تاريحتان بەلگىلى جانە ونى ءبىز جاقسى بىلەمىز. ال ءبىزدىڭ بۇل بەلەستى از عانا ۋاقىتتا ەڭسەردى. قازىر ەل ساناسىندا نارىقتىق سانا ورنىعىپ تا بولدى. ەكونوميكامەن قاتار قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسى دا ازعانتاي ۋاقىت ىشىندە نارىقتىق قاتىناستارعا بەيىمدەلدى دەۋگە بولادى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى وتاندىق تاريح عىلىمى دا قوعام الدىنداعى ءوز مىندەتىن اتقارىپ كەلەدى. ءبىز تومەندە وتاندىق تاريح عىلىمىنىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى دامۋى مەن پروبلەمالارى جونىندە ءسوز ايتىپ, ويلارىمىزدى ورتاعا سالماقشىمىز.
«تاريحتى حالىق جاسايدى, عالىم جازادى», «تاريحتى جاساۋدان ونى جازۋ قيىن» دەگەن قاعيدالاردىڭ راستىعىنا وتاندىق تاريحتىڭ وزەكتى ءبىر ماسەلەلەرىن قولعا العاندا بىردەن كوز جەتكىزۋگە بولادى. كەڭەستىك كەزەڭدە وتان تاريحىنىڭ ماسەلەلەرى زەرتتەلىپ, توم-توم اكادەميالىق باسىلىمداردىڭ, جەكە ارنايى زەرتتەۋلەردىڭ جارىققا شىققانى بەلگىلى. ولاردىڭ ءبارى بەلگىلى ءبىر تەوريالىق-مەتودولوگيا تۇرعىسىنان جازىلدى. ول – ماركستىك-لەنيندىك مەتودولوگيا. جەتپىس جىلداي وسى مەتودولوگياعا سۇيەنگەن قوعامتانۋشى ماماندار ءۇشىن تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارى ودان بىردەن ارىلا قويۋ قانداي قيىندىقتار تۋعىزسا, ەسكىنىڭ ورنىنا كەلگەن جاڭا وركەنيەتتىك ۇستانىمدى قابىلداي قويۋ دا سونداي قيىندىقتار تۋعىزعانىن ءبارىمىز بىلەمىز. سوعان قاراماستان, جاڭا ۇستانىمنىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارى تولىق جەڭىسكە جەتۋى وتاندىق تاريح عىلىمىنداعى ەڭ ۇلكەن جەتىستىك دەۋگە بولادى. ەكى ۇستانىم اراسىندا قانداي باستى ايىرماشىلىق بار دەسەڭىز, ول مىنادا. بۇرىنعى مەتودولوگيا تاپتىق پرينتسيپكە نەگىزدەلىپ, حالىقتىڭ ءبىر بولىگىنىڭ تاريحى قاراستىرىلدى. سونىڭ سالدارىنان قازاق حالقىنىڭ نەبىر اسىلدارى – حاندار مەن سۇلتاندارعا, بيلەر مەن باتىرلارعا, اقىندار مەن شايىرلارعا, ءدىن قايراتكەرلەرىنە, XX عاسىر باسىنداعى ۇلت قايراتكەرلەرىنە وتاندىق تاريحتان ورىن بەرىلمەدى. ولاردىڭ تاريحي رولدەرىن كورسەتپەك تۇگىلى, ەسىمدەرىن اتاۋعا تىيىم سالىندى. ال ەسىمدەرى اتالعان كۇندە ولاردىڭ تاريحي ءرولى تاپتىق كوزقاراستار تۇرعىسىنان باعالانىپ, حالىققا جات تۇلعا دەپ ءتۇسىندىرىلدى. سونىڭ سالدارىنان, كەڭەستىك كەزەڭدە ءوسىپ-ونگەن بىرنەشە بۋىن وكىلى قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا ەرەكشە ورىن الاتىن تاريحي تۇلعالارىمىزدىڭ ەسىمدەرىن بىلمەي, شىعارمالارىمەن سۋسىنداماي ءوسىپ, قالىپتاستى. وسىندايدا, ء«وز تاريحىڭدى بىلمەسەڭ, وزگەنىڭ تاريحىنا قىزىعاسىڭ» دەگەن قاعيدا ەسكە تۇسەدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ بىردەن كەلمەيتىنى سەكىلدى, قوعامتانۋشى عالىمدار دا بىردەن ۇستەم يدەولوگيادان ارىلا قويعان جوق. كەڭەستىك بيلىكتىڭ سوڭعى جىلدارى كەڭەس وداعىندا قوعامتانۋشى عالىمدار اراسىندا دا تاريح ماسەلەسىنە بايلانىستى ايتىس-تارتىستار ءجۇردى. مۇنداي تارتىستار ەلىمىزدە دە ءجۇرىپ, وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلداردىڭ سوڭىندا بەس ارىس اتانعان الاش قايراتكەرلەرىنىڭ اقتالىپ, ءوز حالقىمەن قايتا قاۋىشۋى ۇستەم يدەولوگيانىڭ ءىرى جەڭىلىسى بولىپ سانالدى. ۇستەم يدەولوگيانىڭ ورنىنا جاڭاشا نەمەسە تاپتىق ەمەس كوزقاراستار كەلە باستادى. 1991 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ تاريح كوشىندە قالىپ, ونىڭ ورنىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى سەكىلدى تاۋەلسىز ەلدەردىڭ قۇرىلۋى ماركستىك-لەنيندىك مەتودولوگيانى دا قۇردىمعا جىبەردى.
ءسويتىپ تاۋەلسىزدىكتىڭ كەلۋىمەن قوعامتانۋشى عالىمدار جاڭا مەتودولوگيا نەگىزدەرىن ىزدەستىرىپ, ونى قولدانا باستادى. ول – وركەنيەتتىك ۇستانىمدار بولاتىن. وركەنيەت ۇعىمى فيلوسوفياعا, مادەنيەتتانۋشىلارعا جاقىن بولىپ كورىنگەنىمەن ونىڭ تۇبىرىندە ادام, ازامات دەگەن ۇعىمدار تۇردى. ال ول ۇعىم حالىق, ۇلت ۇعىمدارىمەن بايلانىستى تۇرعاندىقتان, وركەنيەتتىك ۇستانىم, كوزقاراس دەگەنىمىز تاپتىق ۇستانىمعا قارسى حالىقتىق, ۇلتتىق ۇستانىم, كوزقاراس دەگەندى بىلدىرەدى. ەكى كوزقاراس اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى مىناداي ماقالمەن سالىستىرىپ تۇسىندىرۋگە بولادى. «قۇدىق تۇبىندەگى باقاعا اسپان تاباقتاي بولىپ كورىنەدى» دەگەندەي, تاپتىق كوزقاراس حالىقتىڭ, ۇلتتىڭ تاريحىن تولىق قامتىپ قاراستىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى.
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارى قوعامتانۋ سالاسىنداعى نەگىزگى تەوريالىق – مەتودولوگيالىق ماسەلە وسىلايشا وڭ شەشىلگەندىكتەن, تاريحشىلارىمىز دا جاڭا ۇستانىم مەن كوزقاراستارعا سۇيەنىپ, تاريحىمىزدى جاڭاشا زەرتتەۋگە بەلسەنە كىرىستى.
مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ جازعانىنداي, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى ون جىلدىعى ەلىمىزدىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ كەزەڭى بولسا, ۇلت تاريحىن زەرتتەۋدە بۇل ونجىلدىقتى شارتتى تۇردە ەڭ الدىمەن, قوعامتانۋ عىلىمدارىندا ەسكى مەتودولوگيانىڭ جويىلىپ, جاڭا, وركەنيەتتىك مەتودولوگيانىڭ تولىق ورنىعۋىمەن, جەڭىسكە جەتۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى ونجىلدىعىندا جاڭا مەتودولوگيانى تۋ ەتىپ ۇستاعان تاريحشىلار وتان تاريحىنىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن زەرتتەۋدى قولعا الىپ, بىرنەشە ءجۇز عىلىمي ماقالا جازدى, ديسسەرتاتسيالار قورعادى, مونوگرافيالار جاريالادى. وسى جىلدارى ەڭ كوپ قاراستىرىلعان ماسەلەلەرگە – XX عاسىر باسىنداعى ەلىمىزدەگى قوعامدىق-ساياسي قوزعالىستار مەن 1920-1930 جىلدارداعى قازاقستان تاريحىنىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق ماسەلەلەرى جاتادى. سونداي-اق 1937-1939 جىلدارى جاپپاي ساياسي رەپرەسسيا مەن ونىڭ قۇرباندارى, 30-جىلداردىڭ باسىنداعى ەلدەگى اشتىق پەن ءولىم, ۇجىمداستىرۋعا قارسى كوتەرىلىستەر مەن باس كوتەرۋلەر, گولوششەكيننىڭ «كىشى وكتيابر» ساياساتى, الاش قوزعالىسى, الاش اۆتونومياسى, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتتەرىنە جانە تاعى باسقا وسى كەزەڭنىڭ ماسەلەلەرىنە ارنالعان تاقىرىپتار قامتىلدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى وتاندىق زەرتتەۋشىلەردىڭ وتان تاريحىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە قاتىستى زەرتتەۋلەرى بارىسىندا الىنعان عىلىمي ناتيجەلەرى مەن ولاردىڭ ۇلتتىق سانانى نىعايتۋعا, بايىتۋعا تيگىزگەن اسەرلەرى مەن ىقپالدارىن تەڭەۋ تۇرىندە ايتساق, جىلدار بويى شولىركەگەن ءشول دالاعا نوسەر جاڭبىردىڭ ايلاپ جاۋىمەن بىردەي بولدى.
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارى ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك ماسەلەلەر وتە كۇردەلى, شيەلەنىستى بولسا دا, مەملەكەت تاريحتىڭ ءرولى مەن ماڭىزىن تۇسىنە كەلە, 1993 جىلى العاش رەت ەل ۇكىمەتى تاريحي ماسەلەگە قاتىستى ارنايى «وربۇلاق شايقاسىنىڭ 350 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ تۋرالى» قاۋلى قابىلدادى. بۇل قاۋلى 1643-1644 جىلعى قىس ايلارىندا سانى از قازاق اسكەرىنىڭ وزىنەن بىرنەشە ەسە كوپ جوڭعاردى جەڭىلىسكە ۇشىراتقانىن مەرەكەلەۋمەن قاتار, تاريحشىلارىمىزعا قازاق حالقىنىڭ XVII-XVIII عاسىرلارداعى تاريحى مەن تاريحي تۇلعالارىن كەڭ تۇردە زەرتتەۋگە سەرپىن بەردى. وسى كەزدە قانشاما باتىرىمىز, ءبيىمىز جانە تاعى باسقا تاريحي تۇلعالارىمىز حالقىمەن قايتا قاۋىشتى.
ال 1998 جىلدى ەلباسى ن.نازارباەۆ «قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى مەن ۇلتتىق تاريح جىلى» دەپ جاريالاۋى تاعى دا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جوعارى دەڭگەيىنىڭ ۇلت تاريحىنا ەرەكشە كوزقاراسىن كورسەتتى. سونداي-اق «ۇلتتىق تاريح جىلىندا» تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ۇلتتىق تاريحتى زەرتتەۋدە قول جەتكىزگەن ناتيجەلەردى قورىتىندىلاۋ جانە بولاشاقتا وتان تاريحىنىڭ ماسەلەلەرى مەن دامۋ باعىتتارىن ايقىنداۋ دەۋگە بولادى.
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ەكىنشى ونجىلدىعىندا, ياعني «قازاق ەلىنىڭ كەرەگەسىن كەڭەيتۋ» كەزەڭىندە ۇلتتىق تاريحتىڭ دامۋى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولدى. «مادەني مۇرا» جوباسى – تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان مەملەكەتتىك باعدارلاما, ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان ۇلتتىق جوبا بولىپ تابىلادى. ونىڭ ماقساتى – قازاق حالقىنىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىن زەرتتەۋ, قالپىنا كەلتىرۋ (رەستاۆراتسيالاۋ) جانە ساقتاۋ, شەتەلدەردەگى تاريحي-مادەني جادىگەرلەردى قايتارۋ جانە شەتەلدەردە قازاقستان تاريحى مەن مادەنيەتىن ناسيحاتتاۋ بولدى. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى ءتورت باعىتتان تۇردى: 1) تاريحي-مادەني جانە ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىن قالپىنا كەلتىرۋ; 2) ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ; 3) قازاق حالقىنىڭ مادەني مۇراسى سالاسىنداعى عىلىمي جۇمىستاردى ودان ءارى جالعاستىرۋ; 4) ۇلتتىق ادەبيەت پەن جازۋلار تاجىريبەسىن ورتاقتاستىرۋ, كەڭەيتىلگەن بەينە جانە جۇمىس قاتارلارىن قۇرۋ بولدى.
«مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا ەلىمىزدىڭ جەتەكشى تاريحشى ماماندارىنىڭ بارلىعى بەلسەنە اتسالىستى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. 2011 جىلعا دەيىن سوزىلعان جانە ءوز ىشىندە بىرنەشە كەزەڭنەن تۇرعان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ ناتيجەسىندە تاريحشىلارىمىز كەرەمەت عىلىمي – ىزدەنۋشىلىك جۇمىستاردى جۇزەگە اسىردى. سونداي-اق وسى جىلدارى ۇلتتىق تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزگە قاتىستى 78 ەسكەرتكىشكە رەستاۆراتسيالىق جۇمىستار جۇرگىزىلگەن. قىتاي, تۇركيا, موڭعوليا, رەسەي, جاپونيا, مىسىر, وزبەكستان, ارمەنيا, سونىمەن قاتار اقش پەن باتىس ەۋروپاعا عىلىمي-زەرتتەۋ ەكسپەديتسيالارى جاسالىپ, ناتيجەسىندە 5 مىڭنان استام ۇلتتىق تاريحقا قاجەت اسا قۇندى, قازاقستان ونەرىنە قاتىستى ارحيۆتىك قۇجاتتار, قولجازبالار مەن باسپا شىعارىلىمدارى الىندى. سونىمەن بىرگە 26 عىلىمي-قولدانبالى, 40 ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.
ال ەندى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءۇشىنشى ونجىلدىعى – «شاڭىراعىمىز بيىكتەپ, ءوسىپ-وركەندەپ, مەرەيلى مەملەكەتكە اينالعان» كەزەڭ بولسا, ۇلتتىق تاريح عىلىمى دا وسى كەزەڭدە ەلىمىزدەگى قوعامدىق وي-سانا مەن پىكىردى انىقتايتىن قۋاتتى ۇلى كۇشكە اينالدى. «حالىق – تاريح تولقىنىندا», «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى, «رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى مەملەكەتتىك باعدارلامالار بىرىنشىدەن, تاريحشىلارىمىزدى مەملەكەتتىك يدەولوگيا مەن رۋحاني باعىتتاعى ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋعا جۇمىلدىرىپ, ولاردىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرىنە تىڭ سەرپىن بەرسە, ەكىنشى جاعىنان تاريحشىلارىمىزدىڭ ۇلت تاريحىن زەرتتەۋدەگى عىلىمي جۇمىستارىنا قولداۋ كورسەتۋگە باعىتتالدى. وسى ارالىقتاعى « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ەلباسىمىزدىڭ باعدارلامالىق ماقالاسى وتاندىق تاريحتىڭ ەجەلگى جانە ورتا عاسىرلارداعى ماسەلەلەرى بويىنشا تاريحشىلارىمىزعا قانداي باعىتتاردا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ جانە قانداي ماسەلەلەرگە ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن كورسەتىپ بەردى.
كەزىندە ەلباسى ن.نازارباەۆ 1999 جىلى جارىق كورگەن «تاريح تولقىنىندا» اتتى تاريحي – فيلوسوفيالىق ەڭبەگىندە «ەگەر ءبىز مەملەكەت بولعىمىز كەلسە, ءوزىمىزدىڭ مەملەكەتتىگىمىزدى ۇزاق ۋاقىتقا مەڭزەپ قۇرعىمىز كەلسە, وندا حالىق رۋحانياتىنىڭ باستاۋلارىن تۇسىنگەنىمىز ءجون», دەپ جازعان بولاتىن (ن.نازارباەۆ. تاريح تولقىنىندا. 273 ب. – الماتى: اتامۇرا, 1999. – 296 بەت.). بۇل ەڭبەكتە ۇلى دالاداعى رۋحانيات باستاۋلارى مەن حالقىمىزدىڭ ەتنوگەنەزىنىڭ, جەرىمىزدەگى مەملەكەتتىلىك تاريحىنىڭ قازىرگى جىل ساناۋدان بىرنەشە مىڭ جىل بۇرىن باستالعاندىعى ايتىلىپ, بۇگىنگە دەيىنگى تاريحىمىزدىڭ ماسەلەلەرى جالپىفيلوسوفيالىق تۇرعىدا قاراستىرىلادى. بۇل ەڭبەكتەگى سەگىز تاراۋدىڭ ارقايسىسىنداعى ايتىلعان ويلار مەن جاسالعان تۇجىرىمدار تاريحشىلارىمىزدىڭ بولاشاق ىزدەنىستەرى ءۇشىن مەتودولوگيالىق نەگىز بولا الادى.
«شاڭىراعىمىز بيىكتەپ, ءوسىپ-وركەندەپ, مەرەيلى مەملەكەتكە اينالعان» ءۇشىنشى ونجىلدىقتا مەملەكەتتىمىزدىڭ ۇلت تاريحىنا ەرەكشە نازار اۋدارعانى سونداي, تاريحىمىزداعى كوپ ماسەلەنىڭ ءبىرى – قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان داتاسىن, ياعني 550 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە ەرەكشە كوڭىل اۋداردى. ارنايى ۇكىمەت قاۋلىسى شىعىپ, كوميسسيا قۇرىلدى, جاسالعان جۇمىس جوسپارىنا ساي ەلىمىزدە 2015 جىلى مەملەكەتتىلىك مەرەكە بولدى. وسى مەرەكەنىڭ عىلىمي جاعىن اتاپ وتۋدە تاريحشىلارىمىزدىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. ءبىز دە وسى مەرەكەنى اتاپ وتۋگە بەلسەنە اتسالىسقانىمىزدى قۋانىشپەن ەسكە الامىز.
قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىنا ارنالعان ون شاقتى ەڭبەك جارىق كوردى. ەلىمىزدىڭ باس جانە ءىرى قالالارىندا, بارلىق وبلىس ورتالىعىندا وسى مەرەكەگە ارنالعان عىلىمي شارالاردىڭ بارىندە باياندامالار جاسالدى. جالپى العاندا, ەلىمىزدە 2015 جىلى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ ۇلتتىق سانانىڭ نىعايىپ, ۇلت بىرلىگىنىڭ وسە تۇسكەندىگىن كورسەتتى.
ءبارىمىزدىڭ ەسىمىزدە, وتكەن 2020 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن قازاقستاندا «الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى» اتانعان ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىعى, التىن وردانىڭ – 750 جىلدىعى جانە ابايدىڭ 175 جىلدىعى كەڭ كولەمدە اتاپ ءوتىلدى. تاريحشىلار, ونىڭ ىشىندە تاريحشى ماماندار التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە قۇلشىنا كىرىستى. الەمدە قالىپتاسقان قيىن جاعدايلار, ياعني پاندەميا تاريحشىلارىمىزدىڭ ىزدەنىستەرىنە تەجەۋ قويا المادى. ەلىمىزدە قانشاما ماقالا گازەت-جۋرنال بەتتەرىندە جاريالاندى, ونلاين فورماتتا عىلىمي جيىندار وتكىزىلدى, تەلە-راديوحابارلار ءتۇسىرىلدى. ۇلتتىق سانانىڭ نىعايۋى مەن تاريحىمىزعا دەگەن ۇلتتىق ماقتانىشتىڭ وتە جوعارى دەڭگەيدە بولعاندىعىن التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ بارىسىندا كوزىمىزدى تولىق جەتكىزدىك.
كەزىندە ءبىر عۇلامانىڭ «ۇلتتىق سانانى وياتىپ, دامىتۋدا تاريحتىڭ اتقارار ءرولىن ەشبىر قوعامدىق عىلىم اتقارا المايدى» دەگەن ءسوزىنىڭ راستىعىنا تاريحشىلارىمىزدىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلىندا اتقارعان ىستەرىنە قاراپ كوز جەتكىزگەندەي بولاسىز. بولاشاقتا دا تاريحشىلارىمىز ءوز ىزدەنىستەرىن جالعاستىرا بەرەدى. الدىمىزدا اق وردا حاندىعىنىڭ, جوشى ۇلىسىنىڭ, تۇرك قاعاناتىنىڭ تاريحي داتالارى تۇر. ولاردى دا اتاپ ءوتۋ ءۇشىن الدىمەن ۇلكەن عىلىمي-زەرتتەۋلەر قاجەت.
وسىلايشا, جوعارىدا ايتىلعان ويلارىمىزدى تۇيىندەي كەلە, تومەندەگىدەي تۇجىرىمدار جاسايمىز.
بىرىنشىدەن, توتاليتارلىق جۇيەنىڭ سوڭعى جىلدارىندا قوعامداعى ۇستەم يدەولوگيانىڭ توقىراۋعا ۇشىراپ, قۇلدىراي باستاۋى تاۋەلسىزدىككە جاقىنداتسا, گۋمانيتارلىق عىلىمدار ءۇشىن جاڭا مەتودولوگيالاردى ىزدەۋگە ءماجبۇر ەتتى. كەڭەس وداعىنىڭ كۇيرەۋى تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىن دۇنيەگە كەلتىردى, سونداي-اق ماركستىك-لەنيندىك مەتودولوگيانىڭ شىنايى تۇردە تاريحي زەرتتەۋلەرگە جارامسىز بولۋى قالىپتاسقان جاڭا جاعدايلارعا ساي, ونىڭ سۇرانىستارى مەن تالاپتارىنا جاۋاپ بەرە الاتىن جاڭا مەتودولوگيانى – وركەنيەتتىك مەتودولوگيانى قولدانىسقا ەنگىزدى.
ەكىنشىدەن, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىلدىق تاريحى مەن ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ وسى تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى دامۋى ءوزارا بايلانىستا قاتار ءجۇردى دەۋگە بولادى. بيلىكتىڭ قاينار كوزى حالىق بولسا, حالىق ساناسىنىڭ ءوسۋى, نىعايۋى تاريحپەن, ۇلت تاريحىمەن بايلانىستى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءار ون جىلدىعىندا مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەسى قالانىپ, كەرەگەسى كەڭەيىپ, شاڭىراعى بيىكتەپ جاتسا, وسىنىڭ بارىنە ۇلت تاريحىنىڭ قوسقان ۇلەسى ولشەۋسىز دەر ەدىم.
ۇشىنشىدەن, مەملەكەت پەن تاريحتى ءبىر-بىرىنە وتە قاجەتتى ۇعىمدار دەي كەلە, ءبىرىنشىسىنىڭ قالىپتاسۋى, نىعايۋى ءۇشىن ەكىنشىسى اسا قاجەت. ال ەكىنشى ۇعىمنىڭ دامۋى ءبىرىنشىنىڭ تىكەلەي قولداۋىنسىز جۇزەگە اسپايتىنىنا كوزىمىز جەتىپ وتىر. تەك ءوزارا ۇيلەسىمدىلىك قانا بارلىق جەڭىستىڭ كىلتى بولىپ سانالادى.
بەرەكەت كارىباەۆ,
ء ال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ
قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇعا اكادەميگى
