1989 جىلى تەمىر پەردە تۇرىلگەن كەزدە قازىرگى تاڭدا ەۋروپالىق وداق قۇرامىنا ەنگەن مەملەكەتتەر مەن ۇلىبريتانيا جاھاندىق ىشكى جالپى ءونىم كولەمىنىڭ (ساتىپ الۋ قابىلەتى پاريتەتى تۇرعىسىنان قاراعاندا) 27,8 پايىزىن ءوندىردى. اقش ءۇشىن بۇل كورسەتكىش 22,2 پايىز ەدى. ال قىتايدا 4 پايىزدان اسپايتىن ءارى ول ەكونوميكالىق قۋاتتى ەل سانالمايتىن.
سودان بەرگى وتىز جىلدا ەۋروپالىق وداق پەن ۇلىبريتانيا الەمدىك ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 16 پايىزىن عانا قۇراپ, امەريكادان (15 پايىز) ءسال عانا الدا تۇر. قىتايدا ۇلكەن وزگەرىس بولىپ, باتىستاعى ارىپتەستەرىن شاڭ قاپتىردى. قازىر ول جاھاندىق ءونىمنىڭ 18,3 پايىزىن شىعارادى.
كوروناۆيرۋس پاندەمياسى بۇل ۇدەرىستى جالعاستىرماق. قىسقا رەتسەسسياعا قاراماستان, اقش داعدارىسقا دەيىنگى ءوندىرىس دەڭگەيىن بيىلدىڭ وزىندە-اق باسىپ وزادى. قىتايدىڭ ەكونوميكالىق ءونىمى 2021 جىلى 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 10 پايىزعا جوعارى بولۋى مۇمكىن. ەۋروپالىق وداق كەرىسىنشە, كەمى 2022 جىلعا دەيىن پاندەمياعا دەيىنگى ىشكى جالپى ءونىم دەڭگەيىنە ورالمايدى.
نەگىزىندە, قىتاي مەن اقش ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى قالپىنا كەلۋى – ەۋروپا ءۇشىن جاقسى جاڭالىق. ەۋروپالىق وداقتاعى ونەركاسىپ, اسىرەسە گەرمانيا الەمدەگى ەكى ءىرى ەكونوميكانىڭ سۇرانىسىنان پايدا تاۋىپ وتىر. وسىعان قاراماستان, اقش-پەن جانە قىتايمەن سالىستىرعاندا ەكونوميكالىق سالماعىنىڭ تومەندەۋى ەۋروپانىڭ نەگىزگى مۇددەسىن قورعاۋعا, ىلگەرىلەتۋىنە كۇدىك ۇيالاتادى.
قازىردىڭ وزىندە كوپشىلىك ەو ەلدەرى قاۋىپتى مامىلەگە كەلۋگە ءماجبۇر دەگەن پىكىردى ۇستانادى. مىسالى, قىتايلىق ينۆەستورلار ەۋروپاداعى كومپانيالاردى ساتىپ الىپ جاتىر. ءتىپتى بەلگيا, گرەكيا, يسپانيا سەكىلدى ەلدەردە ماڭىزدى ينفراقۇرىلىمداردى يەمدەنىپ الدى. گەرمانيا ەكونوميكالىق مۇددەسىن قورعاۋعا تىرىسىپ, قىتايداعى ادام قۇقىعىنىڭ بۇزىلۋىن ايىپتاۋعا اسىقپاۋى دا سىنعا ۇشىرادى.
ەۋروپانىڭ اقش-قا تاۋەلدىلىگى, اسىرەسە قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىندە كومەك سۇراۋىنا ايتىلار سىن از, ارينە. اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى دونالد ترامپ ايتقانداي, بۇل دا ۇلكەن تاۋەكەلگە الىپ كەلەدى. شىنىندا دا, ەۋروپانى «ستراتەگيالىق اۆتونومياعا», ياعني سىرتقى دەرجاۆالارعا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋعا شاقىرۋشىلار سانى كەيىنگى كەزدە ارتىپ كەلەدى.
بىراق تاۋەلدىلىكتىڭ ءبارى بىردەي ەمەس. تەك بىرجاقتى بولىپ كەلەتىندەرى قاۋىپتى. وسىندايدا ەۋروپالىق وداقتىڭ قانداي ەكونوميكالىق تاۋەلدىلىگى وسى ساناتقا كىرەتىنىن انىقتاۋ ءۇشىن مۇقيات ساراپتاما جاساۋ قاجەت.
ەڭ اۋەلى, حالىقارالىق ساۋدادا يمپورتتاۋشى ەكسپورتتاۋشىعا تاۋەلدى مە, الدە كەرىسىنشە مە؟ شىعىندارى جانە مارجاسى جوعارى تاۋارلار مەن قىزمەتتەرگە كەلگەندە ساتۋشىنىڭ نارىققا قول جەتكىزۋ تاۋەلدىلىگى ۇلكەن. ال مارجاسى تومەن تاۋارلاردا از. ەگەر تاۋارلار ماڭىزدى ءارى ونى باسقا جەردەن ساتىپ الۋ قيىن بولسا, يمپورتتاۋشىلار بەلگىلى ءبىر ەلدەن كەلەتىن ونىمگە تاۋەلدى.
ەۋروپالىق وداق ( ۇلىبريتانيانى ەسەپتەمەگەندە) 2020 جىلى قىتايدان 383 ميلليارد ەۋرو (468 ميلليارد دوللار) تاۋار يمپورتتادى. بۇل باسقا ەلدەرگە قاراعاندا كوپ. قىتايعا قۇنى 203 ميلليارد ەۋرو بولاتىن تاۋارلار ەكسپورتتادى. ءبىز قانداي سەرىكتەس جوعارى مارجا تاباتىنىن نەمەسە يمپورتتىق تاۋارلاردى وڭاي الماستىرا الاتىنىن بىلمەيمىز. بىراق ەكى باعىتتاعى ساۋدانىڭ كولەمى ءوزارا تاۋەلدىلىكتىڭ بار ەكەنىن كورسەتەدى. بۇل اگرەسسيۆتى ساۋدا ساياساتىن جۇرگىزۋدەن ءسال دە بولسا قورعايدى.
اقش-پەن قارىم-قاتىناس تا ءدال سولاي. ترامپ امەريكانىڭ تاۋارلار ساۋداسىنىڭ ەكىجاقتى دەفيتسيتىن جويۋ ءۇشىن ەو تاۋارلارىنا باج سالىعىن ەنگىزەمىن دەپ قورقىتقاندا, ەۋروپالىقتار اقش-تا قىزمەت كورسەتۋ جانە نەگىزگى كىرىستەرىندە وسىنداي مولشەردە پروفيتسيت بولعانىن كورسەتتى (مىسالى, ليتسەنزيالاۋدان). وسى باعىتتاعى اقش ەكسپورتى جوعارى مارجالارعا يە. اقش كومپانيالارى ەۋروپالىق نارىققا قاتتى تاۋەلدى بولعاندىقتان, اقش قارت قۇرلىقپەن ساۋدا سوعىسىندا جەڭىسكە جەتە العان جوق. بۇل, بالكىم, ترامپتىڭ ساتسىزدىگىنىڭ باستى سەبەبى بولسا كەرەك.
تاۋەلدىلىك ترانسشەكارالىق ينۆەستيتسيالاردان دا تۋىنداۋى مۇمكىن. بىراق مۇندا دا قاي جاعىنا ءتيىمدى ەكەنىن انىقتاۋ قيىنعا سوعۋى ىقتيمال.
جالپى العاندا, ەۋروپالىق كومپانيالار قاتاڭ ەرەجەلەرگە قاراماستان, قىتايعا كوپ ينۆەستيتسيا سالادى. ال قىتايلىق كومپانيالاردىڭ ەۋروپاعا قۇيعان قارجىسى از. وسى ورايدا, قىتايلىق كومپانيالاردىڭ ەۋروپاعا سالاتىن ينۆەستيتسيا تۇرلەرىنە قاتىستى ماسەلە تۋىنداۋى مۇمكىن.
ەگەر قىتايلىق ينۆەستورلار ەۋروپالىق پورت كومپانياسىن ساتىپ السا, ەۋروپالىقتار قىتايعا تاۋەلدى بولا ما؟ مىندەتتى ەمەس. كەرىسىنشە, پورت قۇرىلىستارىنىڭ ومىرلىك ماڭىزىن ەسكەرىپ, ەگەر وپەراتورلار ونى دۇرىس پايدالانۋ جونىندەگى مىندەتتەرىن بۇزدى دەپ ەسەپتەلسە, ەل بيلىگى ولاردى ءوز باقىلاۋىنا الۋى, ءتىپتى ەكسپروپرياتسيالاۋى سالىستىرمالى تۇردە وڭاي شارۋا.
تەحنولوگيالىق تاۋەلدىلىككە كەلگەندە سۇراق تۋىندايدى. مىسالى, قىتايلىق كومپانيالاردىڭ 5G جەلىلەرى سەكىلدى تەلەكوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋعا قاتىسۋى ەۋروپالىق وداق ءۇشىن ۇلكەن قاۋىپ پە؟ تاعى دا ناقتى جاۋاپ بەرۋ قيىن. ويتكەنى بۇعان ساياسي ىقپال سەكىلدى اسەر ەتەتىن فاكتورلار بار, سوندىقتان انىق ەمەس ءارى باقىلاۋ كۇردەلى.
شەكتەن تىس تاۋەلدىلىك تاۋەكەلگە اكەلەتىنى ءسوزسىز. ەندەشە, ەۋروپالىق وداق, نەگىزىنەن, ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق اۆتونومياسىن نىعايتۋعا قۇقىلى. بىراق قاراپايىم بولجامدارعا سۇيەنۋدىڭ ورنىنا, ەكونوميكالىق بايلانىستار مەن ءوزارا قارىم-قاتىناسقا تاۋەلدىلىككە جان-جاقتى تالداۋ جۇرگىزىلىپ, ولاردىڭ قايسىسىن ازايتۋ كەرەگى انىقتالۋى ءتيىس.
سونىمەن قاتار ەو ءىس-ارەكەتىن مۇقيات ويلاستىرۋى كەرەك. قارىم-قاتىناستى ازايتۋ ءتيىمدى شەشىم بولماۋى مۇمكىن. ءىس جۇزىندە ەۋروپا بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋ ارقىلى تارازى باسىن تەڭەستىرىپ, ءتىپتى ءوز پايداسىنا شەشۋى مۇمكىن. مىسالى, قىتاي ينۆەستيتسيالارىن ەۋروپاعا تارتۋ ارقىلى اتالعان ەلدەگى ەۋروپالىق ينۆەستورلاردىڭ كەمشىلىگىن تولىقتىرۋعا كومەكتەسەدى. ءارى ىقپال ەتۋ تەتىگىنە اينالادى.
ەۋروپانىڭ جاھاندىق ەكونوميكاداعى ۇلەسى تومەندەۋى مۇمكىن, بىراق ەو الەممەن بايلانىسى بار ءىرى ەكونوميكالىق دەرجاۆا بولىپ قالا بەرەدى. ەگەر ونىڭ ستراتەگيالىق اۆتونومياعا ۇمتىلۋى پروتەكتسيونيزمگە نەمەسە ءتىپتى اۆتاركياعا يتەرمەلەسە, وندا بۇل مارتەبەنى جوعالتۋ قاۋپى بار. مۇنداي جاعدايدا ەۋروپا السىرەي تۇسەدى.
كلەمەنس فۋەست,
يفو ينستيتۋتىنىڭ پرەزيدەنتى, ميۋنحەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكونوميكا پروفەسسورى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
