زاڭمەن قورعالعان, بىراق...
ال «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بالا قۇقىقتارى تۋرالى» زاڭعا سايكەس تەگىنە, ناسىلىنە جانە ۇلتىنا, الەۋمەتتىك جانە م ۇلىكتىك جاعدايىنا, جىنىسىنا, تىلىنە, بىلىمىنە, دىنگە دەگەن كوزقاراسىنا جانە تۇرعىلىقتى مەكەنجايىنا قاراماستان بارلىق بالانىڭ قۇقىقتارى تەڭ.
مىنەكي, وسىعان قاراپ بالالارىمىزدىڭ ءومىرى مەن قۇقىعى زاڭمەن قورعالعان دەرمىز. اتالعان زاڭدار مەن زاڭدى تالاپتار ورىندالىپ وتىر ما؟ قوعامدى ەسەڭگىرەتەتىن جانە جىل سايىن قايتالاناتىن بالالار ولىمىنەن كەيىن ولاردى قورعاۋدىڭ جولدارى قانداي دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەيمىز. ماسەلەن, بىرەر كۇن بۇرىن ەلورداداعى ەركە ەسىلدى جاعالاپ كەلە جاتقاندا ءبىر توپ بالاعا كوزىمىز ءتۇستى. ولار وزەننەن شومىلىپ شىعىپ, كيىنىپ جاتىر ەكەن. كەيبىرى ءالى سۋعا سۇڭگىگىسى كەلەدى.
ال بەرگى جاقتا «سۋعا شومىلۋعا بولمايدى» دەگەن جازۋى بار تاقتايشا تۇر. وسى كورىنىس 1 ماۋسىم – حالىقارالىق بالالاردى قورعاۋ كۇنىندە قايتا كوز الدىمىزعا كەلدى. بۇل كۇندى قالاي اتاپ ءوتىپ ءجۇرمىز؟ ەڭ بولماسا جىلىنا ءبىر رەت «ۇرپاعىمىزدى كىمنەن, نەدەن, قانداي جاعدايدا, قالاي, قايتىپ قورعايمىز؟» دەگەن سالماقتى سۇراققا جاۋاپ بەرىپ, وزىمىزدەن ەسەپ الامىز با؟
بۇل رەتتە زاڭگەر جاندوس تۇياقباەۆ: «زاڭ سالاسىنىڭ مامانى رەتىندە قورعاۋ دەگەندى – جاعداي جاساۋ دەپ تۇسىنەمىن. بىزدە ەڭ جامان جەرى جاعداي جاسالماي جاتىپ, قورعاۋ تۋرالى اڭگىمە ايتىلادى. جانە تاعى ءبىر كوڭىلگە قونىمسىز نارسە, بالدىرعانداردىڭ قۇقىعى بۇزىلعاندا عانا سوعان كىنالى ادامدى جازالاۋمەن اينالىسامىز. بۇل – سەبەپپەن ەمەس, سالدارمەن كۇرەسۋ. مىسالى, ورتتەن بالا قايتىس بولسا, ورتكە جاۋاپتى مامانداردى جازالايدى. ال زارداپ شەككەن كىشكەنتايلاردىڭ جاعدايى قانداي ەكەنى ءبىزدى بۇعان دەيىن مازالاماعان. ەگەر ەلوردادا ورتەنىپ كەتكەن 5 قىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىن الدىن الا انىقتاپ, ولارعا قولايلى ورتا جاساساق, ونىڭ سوڭى وكىنىشتى جاعدايعا ۇرىندىرماس ەدى», دەپ جاۋاپ بەردى.
ساراپشىنىڭ سوزىندە جان بار-اق, قورعاۋدىڭ جاعداي جاساۋ ەكەنىن مەكتەپتەگى وقۋشى قىزدىڭ اۋلاداعى اجەتحانادا زورلىق كورگەنىنەن كەيىن تۇسىنگەندەيمىز. وسى وقيعادان سوڭ وقۋ وشاقتارىن جىلى دارەتحانالارمەن قامتاماسىز ەتۋگە باسا نازار اۋداردىق. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تىكەلەي تاپسىرما بەردى, ءبىر جىلدىڭ ىشىندە تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى تۇبەگەيلى تارقاتىلعالى تۇر. ارينە, بۇل – ءبىر عانا مىسال. ەندى زاڭمەن قورعاۋ ماسەلەسىنە قايتا ورالايىق. ءبىز زاڭگەردەن ء«بىر وقۋشى وتباسىندا جاعدايى جوقتىقتان, ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپتە اۋپىرىمدەپ وقىسا, ەكىنشىسى اتا-اناسىنىڭ قولداۋىمەن جىلدىق اقىسى 1 ملن تەڭگە تۇراتىن وقۋ وشاعىندا ءبىلىم الادى. وسىنداي جاعدايدا «بالا قۇقىقتارى تۋرالى» زاڭدا كورسەتىلگەندەي, ەشبىر ەرەكشەلىگىنە (تىلىنە, دىنىنە, الەۋمەتتىك جاعدايىنا) قاراماستان, بالالاردىڭ قۇقىقتارى تەڭ بولا الا ما؟» دەپ سۇرادىق.
«زاڭ بويىنشا بالالار جالپىعا بىردەي ءبىلىم, جالپىعا بىردەي مەديتسينا قىزمەتىن الۋعا قۇقىلى. بۇل ساقتالىپ وتىر. بىزدە قازىر نارىقتىق ەكونوميكا, ال جوعارىداعى جاعدايدى بولدىرماۋ ءۇشىن سوتسياليزمگە قايتا كەلۋىمىز كەرەك قوي. بالاعا ءبىلىم بەرىلمەي قويسا, بولماسا مەديتسينالىق كومەك كورسەتىلمەي قالسا, وندا قۇقىعى بۇزىلدى دەۋگە بولادى. وقۋشىنىڭ ىنتاسى تومەن بولسا, 1 ملن تەڭگەلىك مەكتەپتەن دە ناشار ءبىلىم الىپ شىعادى», دەدى ج.تۇياقباەۆ.
ءبىز «بىلىمگە مۇقتاج ەرەكشە بالالارعا كارانتيننىڭ كەسىرى ءتيىپ وتىر» اتتى ماقالامىزدا دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ۇيدەن وقيتىن كەيىپكەرىمىزدىڭ 5-6-7-سىنىپتاردى وقي الماعانىن, سەبەبى مۇعالىمدەردىڭ ۇيىنە كەلمەگەنىن, مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ وقىتتى دەپ جالعان قۇجات تولتىرعانىن جازىپ ەدىك. وكىنىشتىسى, مۇنداي جاعداي از ەمەس... سوندا بالالار قۇقىعى زاڭمەن قورعالعان با؟ بۇعان ءار اتا-انانىڭ, مۇنداي ماسەلەمەن بەتپە-بەت كەلگەن ءار ادامنىڭ ءوز جاۋابى بارى انىق.
كومپيۋتەردەگى كورىنبەيتىن قاتەر
پاندەميا, سونىڭ كەسىرىنەن ماجبۇرلىكتەن ەنگىزىلگەن قاشىقتىقتان وقىتۋ فورماتى بىزگە بالالاردى جاڭا ءبىر قاۋىپتەن قورعاۋ كەرەك ەكەنىن ۇقتىرعانداي. ارينە, كورىنبەيتىن جاۋ – كوروناۆيرۋستان ءوزىمىزدى, اينالامىزدى, كىشكەنتايلارىمىزدى دا قورعاعانىمىز ءجون ەكەنى تۇسىنىكتى. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز – كومپيۋتەردەگى كورىنبەيتىن قاتەردەن قورعاۋ.
قاشىقتىقتان وقىتۋ كەزىندەگى اقتوبەلىك وقۋشىلارعا وتكىزىلگەن ونلاين ساباقتىڭ بىرىندە بەيادەپ سوزدەر ايتىلعان ۇياتسىز بەينەجازبا قوسىلىپ كەتكەنى ەسىمىزدە. ونى وقۋشىلار كورگەن. ساباق ۋاقىتىنا جەتپەي توقتاتىلعان. ءار وڭىردەن بىرنەشە اتا-انا وسىنداي وقيعانىڭ ولاردا دا قايتالانعانىن ايتىپ, شاعىم جاساعان ەدى. ايتپاقشى, الگى جاعدايدان كەيىن اقتوبەدەگى مۇعالىم ەسكەرتۋ الدى. انە, تاعى سالدارمەن كۇرەستىك. ويتكەنى ءبىز قاشىقتىقتان وقىتۋعا كوشپەي تۇرىپ مۇعالىمدەردى دە, وقۋشىلاردى دا اتالعان فورماتتىڭ قاۋىپسىزدىگىمەن تانىستىرمادىق. كيبەرقاۋىپسىزدىك مامانى ەرنات اتانباەۆ بەرىلەتىن ءبىلىم جاڭا زاماننىڭ تالابىنا ساي بولۋى قاجەت ەكەنىن ايتادى.
«نەگىزى بەيادەپ بەينەجازبالار تەك ساباقتاردا قوسىلىپ كەتكەن جوق, شەتەلدەردەگى ءىرى كومپانيالاردىڭ, كەيبىر ۇكىمەتتىڭ ونلاين كونفەرەنتسيالارىندا دا وسىنداي جاعداي بولدى. ونى شابۋىلداۋشىلار ءتۇرلى ماقساتپەن ىستەيدى. مۇندايدا كونفەرەنتسيانىڭ اكىمشىسى كومپيۋتەرلىك جاعىنان بىلىكتى, ءبىلىمدى مامان بولۋى كەرەك. بىراق مۇنداي تالاپ ازدىق ەتەدى. سەبەبى جاڭا جاعداي جاڭا تالاپ تۋعىزادى. مىسالى, ءبىز مەكتەپكە بارعان كەزدە جەكە باس گيگيەناسىن ۇيرەتەتىن. ءبارىمىز ۇيرەتكەن ەرەجەلەردى ۇستاندىق. سول سەكىلدى كومپيۋتەردە دە كيبەر گيگيەنا دەگەن ۇعىم بار. سونىڭ ەرەجەلەرىن (قانداي قادامعا بارسا, سوڭى نەندەي قاۋىپكە دۋشار ەتەتىنىن بىلسە) مەڭگەرسە, ونىڭ ەشبىر قيىندىعى جوق. سوندىقتان مەكتەپتەگى ينفورماتيكا ءپانىنىڭ تاقىرىپتارىن جاڭا تالاپتارعا ساي تولىقتىرۋ كەرەك. جانە مۇنداي تاقىرىپتاعى دارىستەر ستۋدەنتتەرگە, مۇعالىمدەرگە, جالپى ونلاين ءىس-شارالارعا قاتىساتىن كەز كەلگەن ادامعا وقىتىلۋى قاجەت», دەيدى ە.اتانباەۆ.
بالالار وكىلى نە بىتىرەدى؟
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى 2020 جىلى مەكتەپتەردە بالالار وكىلى قىزمەتى ەنگىزىلگەنىن حابارلاعان-دى. ال ولار قانداي قىزمەت اتقارادى؟ وكىل – ەڭ الدىمەن وقۋشىنىڭ ءوزى, سونداي-اق كوللەدج ستۋدەنتى. مەكتەپ وقۋشىلارى مەن كوللەدج ستۋدەنتتەرى اراسىنان سايلانعان بالالار وكىلى مەكتەپتە بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىسادى. 2020 جىلدىڭ سوڭىندا بالالار وكىلدىكتەرىنىڭ العاشقى رەسپۋبليكالىق سلەتى ءوتتى. سوندا بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى يۋليا وۆەچكينا: ء«بىز ءۇشىن بالالارمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەپ, ولاردى قانداي ماسەلەلەر قىزىقتىراتىنىن, ءوز دەڭگەيلەرىندە قانداي پروبلەمالاردى انىقتايتىنىن ءبىلىپ, وتىنىشتەرىنە جاۋاپ بەرۋ ماڭىزدى. ەلىمىزدە بەلسەندى ازاماتتىق ۇستانىمى بار, ءارى ءوز پىكىرىن اشىق ايتىپ, دوستارىنىڭ باستاماسىن قولداي الاتىن بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ قاتارى قالىڭ. بالالار وكىلدەرىنىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ چاتتا تىركەلەدى. ولار مەكتەپتە بولعان ءتۇرلى وقيعالار تۋرالى حابارلاپ, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋ بويىنشا ءوز يدەيالارىن, ۇسىنىستارىن جەتكىزە الادى», دەپ مالىمدەدى.
سودان بەرى بالالار وكىلدەرى ءدال وسىنداي قىزمەتتەردى اتقارىپ ءجۇر مە؟ قانداي قارقىنمەن جۇمىس ىستەپ كەلەدى؟ ەلورداداعى №66 مەكتەپ-گيمنازيانىڭ تاربيە ءىسى جونىندەگى مەڭگەرۋشىسى تولقىن باتىربايقىزىنىڭ ايتۋىنشا, بالالار وكىلى مەكتەپ ىشىندەگى سايلاۋ ارقىلى تاعايىندالعان. ول جوسپار بويىنشا جۇمىس جۇرگىزەدى. ءارتۇرلى سىنىپ ساعاتتارى, ءىس-شارالار, ايىنا ءبىر رەت كەزدەسۋ وتكىزىلەدى. بالالارمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەپ, وقۋشىلاردى مازالاعان سۇراقتارعا كەز كەلگەن ۋاقىتتا جاۋاپ بەرەدى.
ەلىمىزدەگى ءبىراز وقۋ وشاعىنىڭ تاربيە ءىسى مەڭگەرۋشىسى وسىعان ۇقساس پىكىر ءبىلدىردى. پىكىرلەسكەن تاربيە ءىسى مەڭگەرۋشىلەرىنىڭ ءبارى بالالار وكىلى ۇيىمداستىرعان ءىس-شارالاردى, دەباتتاردى ايتادى. سوندا مەكتەپتەگى بالالار وكىلى وقۋشىلار قۇقىعىنىڭ بۇزىلماۋىن باقىلاۋمەن, سوعان قاتىستى بۇزۋشىلىقتاردىڭ بولماۋىن قاداعالاۋمەن, قولىنان كەلسە قۇقىعىن قورعاۋمەن ەمەس, ءتۇرلى جيىندار ۇيىمداستىرۋمەن اينالىسا ما؟ جاڭا قىزمەتتىڭ مىندەتتەرىنە قاتىستى ساۋالدارىمىزدى بالالار وكىلدەرىنىڭ وزدەرىنە قويىپ كورمەك بولدىق. بىراق ءبىز حابارلاسقان مەكتەپ اكىمشىلىكتەرى كامەلەت جاسىنا تولماعانداردىڭ بايلانىس ءنومىرىن بەرمەيتىنىن جەتكىزدى.
