وسىعان بايلانىستى ەۋروپالىق وداقتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلەرى ماۋسىمدا قايتا جينالماق. «ەۋروپالىق وداقتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلەرى مەن ەۋروپالىق پارلامەنت ورتاق اۋىل شارۋاشىلىعى جونىندەگى ساياسات رەفورماسىن ءالى شەشە المادى. كەلىسسوزدەر ماۋسىم ايىندا جالعاسادى», دەپ جازدى فينليانديا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ Twitter-دەگى پاراقشاسى.
ازىرگە كەلىسسوزدەردىڭ ناقتى قاي كۇنى وتەتىنى بەلگىسىز. ايتسە دە, ماۋسىمنىڭ ورتاسىنا تامان ليسسابوندا مينيسترلەر بەيرەسمي كەزدەسۋ وتكىزىپ, بىرقاتار ماسەلەنى پىسىقتاپ الماق. سودان كەيىن ايدىڭ سوڭىنا تامان ليۋكسەمبۋرگتە وتەتىن كونفەرەنتسيادا كەلىسسوزدەردى اياقتاۋ جوسپارلانىپ وتىر.
ورتاق اۋىل شارۋاشىلىعى جونىندەگى ساياساتقا ەۋروپالىق وداق بيۋدجەتىنىڭ قوماقتى بولىگى جۇمسالادى. سوندىقتان جاسىل ەكونوميكانى قولدايتىن بەلسەندىلەر مول قاراجات بۇرىنعىداي بەرىلە سالماي, اۋىل شارۋاشىلىعىن جەتىلدىرۋگە, ياعني قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرمەۋگە پايدالانىلۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيدى.
ءتورت كۇنگە سوزىلعان جيىن بارىسىندا ەۋروپالىق وداقتىڭ شەنەۋنىكتەرى مەن ەۋروپالىق پارلامەنتتىڭ دەپۋتاتتارى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن جاقسارتۋعا, ءوندىرىس بارىسىندا بولىنەتىن پارنيكتى گازداردى ازايتۋعا نازار اۋداردى. دەگەنمەن وداققا مۇشە مەملەكەتتەن كەلگەن وكىلدەر باقتاشىلار مەن باعبانداردىڭ كۇيىن كۇيتتەپ, بريۋسسەلدەگى شەنەۋنىكتەردىڭ سوزىنە يىلە قويعان جوق.
«كەي مۇشە ەلدەردە مۇلدەم ىنتا جوق. وزگەرتۋگە دەگەن ىقىلاس كورىنبەيدى. ولار ەشتەڭەنى وزگەرتپەيتىن رەفورما جاساعانىمىزدى قالايدى», دەيدى ەۋروپا حالىقتارى پارتياسىنىڭ وكىلى حەربەرت دورفمانن.
ەۋروپالىق پارلامەنت پەن ەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ كەلىسە الماعان نەگىزگى ماسەلەسى مىنادا. بريۋسسەلدەگى دەپۋتاتتار ءار ەلگە بولىنگەن قاراجاتتىڭ 30 پايىزى اۋىل شارۋاشىلىعىن جاسىلداندىرۋعا, ياعني زاماناۋي تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ, پارنيكتىك گازداردى از بولۋگە جۇمسالۋى ءتيىس ەكەنىن ايتادى.
بىرقاتار مەملەكەت بۇعان كەلىسپەي وتىر. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل – وتە كوپ. سوندىقتان قازىنادان كەلەتىن قاراجاتتىڭ 18 پايىزىن عانا جاسىلداندىرۋعا جۇمساۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.
اۋىل شارۋاشىلىعىنا بولىنەتىن قاراجاتتىڭ بۇل جولى قىزۋ تالقىعا ءتۇسۋىنىڭ باستى سەبەبى – جاھاندىق جىلىنۋ. بىلتىر ەۋروپالىق وداق 2030 جىلعا قاراي پارنيكتىك گاز شىعارۋدى 1990 جىلعى دەڭگەيدەن 55 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ تۋرالى ۇجىمدىق شەشىم قابىلدادى. ەۋروپالىق كوميسسيا قازىرگى تاڭدا ناقتى ساياسي وزگەرىستەر ارقىلى بۇل مىندەتتەمەنى ورىنداۋعا كىرىستى.
سوعان سايكەس 2030 جىلعا قاراي قارت قۇرلىقتاعى پارنيكتىك گازدار شىعارىلۋىن ازايتۋ جونىندەگى مىندەتتەمەنى ورىنداۋ جىل سايىن شامامەن 350 ميلليارد ەۋرو (417 ميلليارد دوللار) قوسىمشا ينۆەستيتسيا قاجەت. بۇدان بولەك, ەۋروپالىق وداق ەلدەرى 2050 جىلعا قاراي پارنيكتىك گازدار شىعارىلىمىن مۇلدەم نولگە تۇسىرمەك.
عالىمدار جەر بەتىنىڭ كۇرت جىلىنا باستاعانىن, ءتيىستى شارالار قابىلدانباسا, ادامزاتقا قاۋىپ ءتونىپ تۇرعانىن ايتىپ, دابىل قاعىپ جۇرگەنىنە ءبىراز ۋاقىت بولدى. جىل سايىن ەۋروپا مەن ازيادا سۋ تاسقىنى بولىپ, كوپتەگەن ادام زارداپ شەگەدى. ىشكى افريكادا قۇرعاقشىلىق كۇشەيىپ, كوپتەگەن وزەن-كول تارتىلىپ, قورشاعان ورتا زيان شەگىپ وتىر. امەريكا دۇلەي داۋىلدىڭ زاردابىن تارتادى.
كەيىنگى 35 جىلدا جەر-جاھان كۇرت جىلىنعان. ناسا-نىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, XIX عاسىرمەن سالىستىرعاندا, جەردەگى ورتاشا تەمپەراتۋرا 1 گرادۋسقا كوتەرىلگەن. ماسەلەن, 2010 جىلدان بەرى الەم بەس رەت رەكوردتىق دەڭگەيدە ىسىعان. عالىمدار مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى كومىرقىشقىل گاز بەن جىلىجاي گازدارىنىڭ اۋاعا كوپتەپ شىعارىلۋى ەكەنىن ايتادى.
اسىرەسە كليماتتىڭ وزگەرۋى سەبەبىنەن ماڭگىلىككە مىزعىماستاي كورىنەتىن مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى الاڭداتىپ وتىر. مۇزدىقتاردىڭ «كوكەسى» انتاركتيدا مەن اركتيكادا ورنالاسقانى بەلگىلى. وكىنىشكە قاراي قازىرگى تاڭدا اركتيكانىڭ دا, انتاركتيدانىڭ دا مۇز قاباتى كەسەك-كەسەگىمەن وپىرىلىپ جاتىر. ويتكەنى كليماتتىڭ وزگەرۋى ماڭگى مۇز جاپقان ايماقتاعى سۋدىڭ دا جىلىنۋىنا اكەلىپ سوققان. سونىڭ سالدارىنان جىلىنعان سۋ مۇزداردى بۇرىنعىدان دا جىلدام ەرىتە تۇسكەن.
1980 جىلدان بەرى اركتيكادا 2,5 ملن شارشى شاقىرىم مۇز جويىلىپ كەتىپتى. National Geographic زەرتتەۋشىلەرىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, 2050 جىلعا قاراي اركتيكادا 520 مىڭ شارشى شاقىرىم مۇز عانا قالۋى مۇمكىن. گرەنلانديا 2002 جىلدان بەرى ءار ماۋسىم سايىن ورتاشا ەسەپپەن 287 ملرد توننا مۇز جوعالتادى.
كولورادو شتاتىنداعى قار جانە مۇز دەرەكتەرى ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ دەرەكتەرى كورسەتكەندەي, 2020 جىلى اركتيكانىڭ ءدال ورتاسىندا بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن جۇقا مۇز قالدى. تاياۋدا جاريالانعان زەرتتەۋدە اركتيكاداعى بەرينگ تەڭىزىندەگى قىسقى مۇز 2018 جانە 2019 جىلدارى سوڭعى 5500 جىلداعى ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە تۇسكەن.
وعان قوسا, تەڭىز مۇزىنىڭ كولەمى عانا ەمەس, ونىڭ قالىڭدىعى دا جۇقارىپ بارادى. ەرۋى وتە باياۋ, قاتقانىنا ءبىراز بولعان تەڭىز مۇزى بۇكىل مۇز قاباتىنىڭ 1 پايىزىن عانا قۇرايدى. قازىر ءبىر جىلدىق مۇز باسىمدىققا يە. وسىلايشا, تەڭىزدىڭ اق جابىنى تەز ەرۋگە بەيىم. عالىمدار الداعى 10-20 جىلدىڭ كولەمىندە اركتيكا مۇحيتىندا جازدىڭ اياعىندا مۇلدەم مۇز قالمايدى دەپ بولجاپ وتىر.
گرەنلانديا مۇز جابىنىنىڭ جاعدايى دا ءماز ەمەس. اركتيكاداعى جىلىنۋ جاھاندىق جىلىنۋدىڭ ورتاشا ەسەبىمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە تەز ءجۇرىپ جاتىر. كەيىنگى جيىرما جىلدا گرەنلاندياداعى مۇزدىڭ ەرۋ كولەمى ءۇش ەسە وسكەن. الداعى ون جىلدا بۇل ءۇردىس جالعاسا بەرمەك. وسىلايشا, مۇنداي ەرۋ تەڭىز دەڭگەيىن 7 مەترگە دەيىن كوتەرىپ, جاعالاۋلارداعى قالالاردى سۋ استىنا قالدىرادى.
الدا-جالدا جەردىڭ استى مەن ۇستىندە جاتقان وسى اق قۇرساۋلار تولىقتاي ەري قالسا, تەڭىز دەڭگەيى 60-70 مەترگە دەيىن كوتەرىلۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا جەر پلانەتاسىنىڭ ءبىراز بولىگىن سۋ باساتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ونىڭ ۇستىنە, ەۋروپالىق وداقتىڭ كوپتەگەن قالاسى تەڭىز ماڭىندا ورنالاسقان.
مىسالى, ۆەنەتسيا سۋ ۇستىنە سالىنعان. كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى شاھارداعى سۋ دەڭگەيى ءجيى-ءجيى كوتەرىلىپ كەتەدى. ال امستەردام, لوندون سەكىلدى قالالاردا تەڭىز تاياقتاستام جەردە اعىپ جاتىر. ەندەشە, سۋ دەڭگەيىنىڭ ءسال كوتەرىلۋى قارت قۇرلىققا وڭايعا سوقپايدى.
بۇل ماسەلەمەن كۇرەسۋ ءۇشىن بەس جىل بۇرىن 196 مەملەكەت جينالىپ, پاريج كەلىسىمىنە قول قويىپ, الەمدىك ورتاشا تەمپەراتۋرانى يندۋسترياعا دەيىنگى دەڭگەيدەن 2 گرادۋستا, مۇمكىن بولسا 1,5 گرادۋستا ۇستاپ تۇرۋعا ۋاعدالاستى.
ەۋروپالىق كوميسسيا 2019 جىلعى جەلتوقساندا ەۋروپالىق جاسىل كەلىسىمشارت ەنگىزدى. اتالعان ستراتەگيالىق قۇجات تابيعي رەسۋرستاردى ۇنەمدەپ, باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكا كوشۋگە ارنالعان. تۇپكى ماقسات – 2050 جىلعا قاراي پارنيكتىك گازداردى مۇلدەم شىعارماۋعا قول جەتكىزۋ.
قازىرگى تاڭدا جاھاندىق پارنيكتىك گاز شىعارۋدىڭ 10 پايىزى عانا ەو-عا تيەسىلى. سونىڭ ىشىندە باسىم بولىگى, ياعني شامامەن 27 پايىزعا جۋىعى كولىك قاتىناسىنان كەلەدى. سونداي-اق ونەركاسىپ سالاسى دا كومىرقىشقىل گازىن كوپ شىعارىپ وتىر. كەيىنگى جىلدارى ەۋروپالىق وداق بۇل باعىتتا بىرقاتار جۇمىس اتقاردى. سوعان بايلانىستى كەلەشەكتە اتالعان سالالارداعى پارنيكتىك گازدار شىعارۋ كولەمى ايتارلىقتاي ازايۋى ءتيىس.
اۋىل شارۋاشىلىعىنا 10 پايىزى تيەسىلى. بىراق بولجام بويىنشا, 2050 جىلى ونىڭ پايىزدىق كولەمى كۇرت كوبەيمەك. سوندىقتان ەۋروپالىق كوميسسيا 2023 جىلدان باستاپ اۋىل شارۋاشىلىعىن جاسىلداندىرۋدى مىقتاپ قولعا الماق.
«كومىرتەگى گازىن اۋاعا شىعارۋدى ازايتۋدى نولدىك دەڭگەيگە جەتۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى. سوندىقتان ەۋروپالىق كوميسسيا كومىرتەگى شارۋاشىلىعىن بيزنەس مودەل رەتىندە ۇسىنىپ وتىر. بۇل بيوەكونوميكا سۋبەكتىلەرىنە مول تابىس اكەلەدى», دەيدى ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ كليمات ارەكەتى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى يۆونگ سلينگەنبەرگ.
ءبىر قىزىعى, كەلىسسوزدەردەن كەيىن وقىس جاعداي بولدى. قازىر ەۋروپالىق وداققا توراعالىق ەتۋ پورتۋگالياعا بەرىلگەن. سوعان سايكەس پيرەنەي تۇبەگىندەگى مەملەكەت قارت قۇرلىققا قاتىستى ماسەلەلەرگە باس-كوز بولۋى ءتيىس. الايدا اۋىل شارۋاشىلىعى جونىندەگى قۇجات قابىلدانباعان سوڭ تاراپتار «قاز اشۋىن تىرنادان الادىنىڭ» كەرىن كەلتىرىپ, پورتۋگاليانىڭ كەلىسسوزدەردى ودان ءارى ۇيىمداستىرۋىنا قارسىلىق ءبىلدىردى.
