ءىس-شارانى اشقان پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى داۋرەن اباەۆ كونفەرەنتسيانىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلۋىنىڭ زور سيمۆولدىق ءمانى بار ەكەنىن جەتكىزدى.
«2015 جىلى ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەلىمىزدە قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى كەڭ كولەمدە اتالىپ ءوتتى. بۇل يدەولوگيالىق استارى تەرەڭ, مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى شارا بولدى. 1465 جىل – ءسوزسىز, ءبارىمىز ءۇشىن قاستەرلى داتا. دەسەك تە ەتنوگەنەز پروتسەسى مەن مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋى – ءبىر كۇننىڭ, ءتىپتى ءبىر عاسىردىڭ دا شارۋاسى ەمەس ەكەنىن جاقسى بىلەمىز.
كەرەي مەن جانىبەك حاندار باستاعان قازاق حالقىنىڭ جەتىسۋعا قونىس اۋدارۋى ونىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىنەن ءوتىپ, ۇلتقا اينالعانىن ايشىقتايدى. عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنشە, بۇل پروتسەسس ۇلىق ۇلىستىڭ داۋىرلەپ تۇرعان ۋاقىتىنان باستالدى. مۇنى فولكلورىمىزدان دا كورەمىز. جىر-داستاندارىمىزدىڭ قاھارماندارى – ەدىگە, ءاز-جانىبەك, مايقى بي, توقتامىس, اسان قايعى سياقتى التىن وردا كەزىندەگى قايراتكەرلەر.
ەڭ ەسكى كۇيدىڭ ءبىرى – «اقساق قۇلان» دا جوشى حاننىڭ ولىمىنە بايلانىستى شىققانى بارشامىزعا بەلگىلى. سوندىقتان ۇلىق ۇلىس – ءبىزدىڭ مەملەكەتتىلىك ءداستۇرىمىزدىڭ التىن بەسىگى دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىز», دەدى داۋرەن اباەۆ. ول ءوز سوزىندە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن 2019-2020 جىلدار ۇلىق ۇلىستىڭ 750 جىلدىعىن مەرەكەلەۋگە ارنالعانىن ەسكە سالدى.
«وسى تۇستا مەملەكەت باسشىسىنىڭ «تاريحپەن ساياساتكەرلەر ەمەس, تاريحشىلار اينالىسۋى كەرەك» دەگەن ماڭىزدى ۇستانىمىن ەستەن شىعارماعان ءجون. ءوز ۇلىلىعىڭا ماستانۋ, تاريحتى ميفپەن ارالاستىرۋ, وتكەنىمىزدى اسىرە ماقتانعا اينالدىرۋ – ورگە باستامايدى. كەرىسىنشە, ءبىز تاريحتى كونيۋنكتۋرادان تىس زەرتتەپ, اقتاڭداقتار اقيقاتىن اشىپ, شەشۋشى وقيعالار جەلىسىن مۇقيات قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە ءتيىسپىز.
پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس جاقىندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ جانىنان قۇرىلاتىن جوشى ۇلىسىن زەرتتەيتىن عىلىمي ينستيتۋت تا, نەگىزىنەن, وسى ماقساتتى كوزدەيدى. ينستيتۋت اتاۋىنىڭ ءوزى ايتىپ تۇرعانداي, ءبىز تالاس قۇرىلتايىنان باستاپ كەنەسارىنىڭ قازاسىنا دەيىنگى تاريحي ءداۋىردى ءبىرتۇتاس كەزەڭ دەپ قابىلدايمىز», دەدى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى.
داۋرەن اباەۆ التىن وردانىڭ ءتول تاريحىمىزدىڭ ماڭىزدى تاراۋى ەكەنىنە ەكپىن بەرىپ, ول ءارتۇرلى تىلدە سويلەپ, ارقيلى ءدىن ۇستاناتىن كوپتەگەن حالىقتى ءبىر شاڭىراق استىنا بىرىكتىرىپ, وزىق مادەنيەتتى دۇنيەگە اكەلگەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ داۋىرلەگەن تۇسىندا قازاق حالقىنىڭ ەتنوگەنەزدىك پورترەتى قالىپتاستى.
«التىن وردا ۋاقىتىنان بەرى كەلە جاتقان سيمۆولداردى قازىر دە كۇن سايىن كورەمىز. ۇلتتىق ۆاليۋتامىز – تەڭگەنىڭ اتاۋى سول كەزەڭگە تيەسىلى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ رەزيدەنتسياسى باتۋدان ابىلاي حانعا دەيىنگى التىن وردا مەن قازاق حاندىعى امىرشىلەرىنىڭ ورداسى سياقتى اتالادى.
پاراسات پەن توزىمدىلىككە قۇرىلىپ, حانافي مازحابىنا نەگىزدەلگەن ءداستۇرلى ءدىنىمىز بەركە مەن وزبەك حانداردان مۇراعا قالعان. جاڭا ەلوردامىز – نۇر-سۇلتان قالاسى – ۇلى دالادا اسەم شاھارلار سالعان ۇلىق ۇلىس بيلەۋشىلەرى عۇرپىنىڭ جالعاسى.
مىسالى, سارايشىق قالاسى – جوشى ۇلىسىنىڭ, نوعاي ورداسى مەن قازاق حاندىعىنىڭ رۋحاني استاناسى بولدى. قازىرگى قىزىلوردا وبلىسى اۋماعىندا جانكەنت, جەنت, بارچكەنت, تۇركىستان وڭىرىندە سىعاناق, سايرام, ياسسى, سوزاق سياقتى قالالار بولعان. مۇنداي قالالار ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگىنەن دە تابىلۋدا. بۇعان دالەل – جاقىندا عانا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى «قىزىل-وبا» قورىمىنان شىققان قۇندى جادىگەرلەر.
وسىلايشا, ءبىز بابالارىمىزدىڭ شەتسىز-شەكسىز ايماقتى مەكەن ەتكەن كوشپەندىلەر ەمەس, كەرىسىنشە, ءوز ۋاقىتىنداعى كوشپەلى ءومىر مەن وتىرىقشى تۇرمىس سالتىنىڭ وزىق تۇستارىن ۇيلەستىرىپ, يمپەريالىق دەڭگەيدە ۇستەمدىك قۇرعان حالىق بولعانىن بايقايمىز», دەدى داۋرەن اباەۆ.
التىن وردا – وتكەن تاريحىمىز عانا ەمەس, بۇگىنىمىز بەن بولاشاعىمىز دەگەن سپيكەر بۇگىنگى ورتاق ماقسات-مۇراتىمىز بەن قوعام بولىپ بەت العان باعدارىمىز التىن وردا كەزىنەن بەرگى عاسىرلىق داستۇرلەردەن باستاۋ الاتىنىن جەتكىزدى.
ء«بىرىنشى – ورتالىقتان باسقارىلاتىن مەملەكەت. ۇلىق ۇلىستىڭ تاريحي تاجىريبەسى وسىنى كورسەتكەندەي, تابيعاتى قاتال, اۋماعى ۇلكەن ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ كەڭىستىگىندە مىقتى «بيلىك ۆەرتيكالى» ارقىلى ورتالىقتان باسقارىلاتىن مەملەكەت قانا ءوسىپ-وركەندەيدى. وسى ماڭىزدى شارت جوشى ۇلىسىنىڭ «التىن عاسىرىن» تۋعىزدى.
ەكىنشى – مەريتوكراتيا. التىن وردا مەملەكەتى مەن قوعامىنىڭ ماڭىزدى ەرەكشەلىگىنىڭ ءبىرى – ادامداردى ەليتا قاتارىنا جەكە قاسيەتىنە قاراپ قوستى. قارىم-قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا قاراپايىم جىگىتتەن اۋەلى باتىر, ودان سوڭ بي, كەيىننەن التىن وردانىڭ بەكلەربەگىنە اينالعان ەدىگەنىڭ عۇمىرى – وسىعان انىق دالەل. بۇگىندە مەملەكەتىمىز مەريتوكراتيانىڭ باستى قاعيداسىن جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. ونسىز قوعامنىڭ جاڭعىرۋى مەن دامۋى مۇمكىن ەمەس.
ءۇشىنشى – تيىمدىلىك. التىن وردادا مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن لوگيستيكانىڭ ءتيىمدى جۇيەسى قۇرىلعانى تاريحتان بەلگىلى. سونىڭ ءبىرى – جامشىك قىزمەتى. ول كەيىننەن بىرنەشە عاسىر بويى رەسەيدە كەڭىنەن قولدانىلدى. سونداي-اق «دارۋعا» دەپ اتالاتىن ازاماتتىق اكىمشىلىكتىڭ جۇيەلى جۇمىسى دا وسىعان مىسال بولا الادى», دەدى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى.
داۋرەن اباەۆتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ەكپىن بەرەتىن ءتورتىنشى ماسەلە – عىلىم-ءبىلىم عۇرپى. وزبەك پەن جانىبەك حانداردىڭ بيلىك قۇرعان ۋاقىتىندا التىن ورداعا كوپتەگەن ەلدەن عالىمدار اعىلىپ كەلىپ جاتقانى كوپشىلىككە ايان. سونىمەن بىرگە قانشاما مەدرەسەلەر سالىنىپ, ول جەردە تەك ءدىني ءىلىم ەمەس, ماتەماتيكا, مەديتسينا جانە باسقا دا عىلىم ۇيرەتىلگەن.
«بەسىنشى – ديالوگ مادەنيەتى. ەۋرازيا كىندىگىندە ورىن تەپكەن الىپ يمپەريا – التىن وردانىڭ قۇرامىندا و باستان-اق ءتىلى, ءدىني سەنىمى مەن سالت-ءداستۇرى ءارتۇرلى حالىقتار ءومىر ءسۇردى. ولاردىڭ ەكى عاسىر بويى ءبىر مەملەكەتتە بىرگە تىرشىلىك ەتۋى ديالوگ مادەنيەتىنىڭ, رۋحاني بايلىقتىڭ جانە وزگەگە دەگەن قۇرمەتتىڭ كوركەم ۇلگىسىنە ۇلاستى. ەتنوسارالىق قاتىناستاردى رەتتەۋ, ءبىرتۇتاس ازاماتتىق ۇلت قۇرۋ ءىسىنىڭ قازاقستاندىق مودەلىنەن التىن وردالىق قاعيداتتى كورۋگە بولادى. مۇندا بىرلىك – بىركەلكىلىك دەگەندى بىلدىرمەيدى.
التىنشى – حالىقارالىق مەدياتسيا مادەنيەتى. التىن وردا شىعىس پەن باتىستى جالعايتىن كوپىر ىسپەتتى بولدى. ۇلى جىبەك جولىنىڭ سولتۇستىك باعىتىندا ورنالاسقان يمپەريا وركەنيەتتەر اراسىنداعى جان-جاقتى ديالوگتى – ماتەريالدىق قۇندىلىقتارمەن قاتار, يدەيالار مەن يننوۆاتسيالاردىڭ الماسۋىن قامتاماسىز ەتتى. تاريحقا كوز سالساق, التىن وردانىڭ ساياساتىنان ەلباسىنىڭ بۇۇ ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ مىنبەرىنەن تانىستىرعان «ۇلكەن ەۋرازيا» جوباسىنىڭ ۇلگىسىن كورە الامىز.
جەتىنشى – ادامي قۇندىلىق. مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ورتالىقتاندىرىلعانىنا قاراماستان, التىن وردا ەشقاشان كلاسسيكالىق تۇردەگى «شىعىس دەسپوتياسى» بولعان ەمەس. قوعامنىڭ وزەگىن بيلىككە دەگەن قورقىنىش ەمەس, حالقىمىز يماندىلىق دەپ ايتاتىن رۋحاني تۇپنەگىز قۇرادى. قازىر دە قوعامىمىزدىڭ تابان تىرەر تۇعىرى, ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزى – «الەۋمەتتىك رەيتينگ» ەمەس, يماندىلىق پەن ماڭگىلىك رۋحاني قۇندىلىقتار», دەدى داۋرەن اباەۆ.
حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا تاتار عالىمى مارات گيباتدينوۆ رەسەي عىلىمىنىڭ التىن وردا تۋرالى پايىمى قانداي ەۆوليۋتسيانى باستان وتكەرىپ جاتقانىن باياندادى.
ح.فاەزحانوۆ اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ تاريحى مەن تەورياسى ورتالىعى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى, تاتارستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسى تاريح ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتارى مارات گيباتدينوۆتىڭ ايتۋىنشا, تاتارستاندا التىن وردانى ناعىز عىلىمي نەگىزدە زەرتتەۋ تەك توقسانىنشى جىلدارى عانا جولعا قويىلعان. بۇل زەرتتەۋلەر بىرتىندەپ, رەسەي عىلىمىنىڭ دا اتالعان ماسەلەگە باسقا قىرىنان قاراۋىنا تۇرتكى بولسا كەرەك. «التىن وردا تاقىرىبى – تەك قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس, تاتارلار مەن تۇركى الەمى ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل رەسەي ءۇشىن دە وتە وزەكتى. التىن وردا تاريحىن رەسەي وقۋلىقتارىندا «وردا شاپقىنشىلىعى» دەپ سيپاتتاۋدىڭ كەسىرىنەن عىلىمي ەڭبەكتەر مەن جاريالانىمداردا قانشا داۋ مەن داقپىرت بولعانىن ءبارىڭىز بىلەتىن شىعارسىزدار. ابىروي بولعاندا, بۇگىن رەسەي فەدەراتسياسى بۇل تۇجىرىمدى قايتا قاراۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىنىپ وتىر. ەندى وقۋلىقتاردا ءبىر كەزدەگىدەي «وردا شاپقىنشىلىعى» نەمەسە «تاتار-مونعول ەزگىسى» دەگەن ۇعىمداردى كورمەيسىزدەر. ياعني بۇل كەزەڭنىڭ تاريحى قازىر رەسەيدە رەسمي تۇردە تاريحي شىندىققا جاقىن سيپاتتالا باستادى», دەدى عالىم.
تاتارستاننان ونلاين بايلانىس ارقىلى ءسوز سويلەگەن تاريحشى التىن وردا تاريحىن ناسيحاتتاۋ ىسىندە ءالى دە شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر تۋرالى دا ءسوز قوزعادى.
«وقۋلىقتار جونگە كەلگەنىمەن, ءالى دە بولسا التىن وردا تاريحىن رەسەيدىڭ تۇتاس تاريحىنان ءبولىپ قاراۋ بەلەڭ الىپ وتىر. رەسەي تاريحىنداعى التىن وردانىڭ ورنى تۋرالى ءسوز بولعاندا باسقىنشىلىق كەزەڭى مەن ازاتتىق كۇرەس جىلدارى عانا وقىتىلىپ ءجۇر. ال التىن وردا وركەنيەتىنىڭ مادەني, عىلىمي, مەملەكەتتىك باسقارۋ مۇراسى تۋرالى كوپ ايتىلمايدى. ونىڭ وركەنيەتى تۋرالى رەسەيدەن بولەك ءبىر ەلدىڭ بوتەن وركەنيەتىنە ويشا ساياحات سيپاتىندا بەرىلگەن», دەدى مارات گيباتدينوۆ.
تاتار عالىمى ءسوزىنىڭ سوڭىندا التىن وردا تاريحى – ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ونداعان مەملەكەت پەن حالىقتىڭ ورتاق تاريحى بولعاندىقتان, ونى جەكە-جەكە زەردەلەمەي, بىرلەسىپ زەرتتەپ, ورتاق پايىمعا كەلۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن باسا ايتتى.
مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلوسوفيا دوكتورى جاقسىلىق ءسابيتوۆ ءوز سوزىندە «جاميعا ات-تاۋاريح» ەڭبەگىنىڭ 3 تىلدەگى نۇسقاسىن ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋدىڭ ماڭىزى تۋرالى اڭگىمەلەدى.
ء«حىح عاسىردا التىن وردانى زەرتتەگەن كورنەكتى عالىمنىڭ ءبىرى – شوقان ءۋاليحانوۆ. ول ءوزىنىڭ وتىز جىل عۇمىرىندا وتە اۋقىمدى عىلىمي ەڭبەك ءسىڭىرىپ كەتكەن. قازىرگە دەيىن ونىڭ بۇل ەرلىگىن ەشكىم قايتالاي العان جوق. ءتىپتى ول ءوز ۋاقىتىنان 150 جىلعا وزىپ كەتكەن. ونىڭ ەڭبەكتەرىندەگى تەزيستەردىڭ كوبى ءالى كۇنگە دەيىن وزەكتى. ونىڭ جازعان ەڭبەكتەرى قازىرگى ءبىزدىڭ وقۋلىقتاردان دا وزىق دەۋگە بولادى. ال ونىڭ بۇل تاقىرىپتا وتە مازمۇندى ءارى جەمىستى ەڭبەك ەتۋىنە قادىرعالي ءجالايىريدىڭ «جاميع ات-تاۋاريح» ەڭبەگىن بىلگەنى كوپ سەپتىگىن تيگىزگەن», دەدى عالىم.
سونداي-اق جاقسىلىق ءسابيتوۆ قادىرعالي ءجالايىريدىڭ ەڭبەگىن جوشى ۇلىسى – التىن وردانىڭ تاريحىنا دالا پەرزەنتىنىڭ كوزىمەن عىلىمي باعا بەرگەن ەڭ ىرگەلى تۋىندى دەپ اتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, التىن وردا تاريحىن زەرتتەگەن قازاقتىڭ كورنەكتى ۇلدارىنىڭ ءبارى بۇل ەڭبەكتى اينالىپ وتپەگەن. ەڭ باستىسى – اتالعان ەڭبەكتە التىن وردا قازىرگىدەي استراحان, قازان, ءسىبىر حاندىعىنا بولەك-بولەك سيپاتتالماعان. كەرىسىنشە التىن وردانىڭ يەلىگىن تۇتاس مادەني كەڭىستىك رەتىندە سيپاتتاعان.
«جاميع ات-تاۋاريحتىڭ» ءتورت قولجازباسى بار. تاتار تىلىندە – ەكەۋ, قازاق تىلىندە – ءبىر, ۇيعىر تىلىندە ءبىر نۇسقاسى قالعان. سالىستىرىپ قاراساق, ارالارىندا ايىرماشىلىق بار. مىسالى, تاتار تىلىندەگى ەكى نۇسقاسىنىڭ وزىندە ايىرماشىلىق كەزدەسەدى. بىرىندە اق وردا تۋرالى ايتىلسا, ەكىنشىسىندە اق وردا تۋرالى ءسوز جوق. وسى قولجازبالاردى بىرىزدەندىرىپ, ۇلكەن جالعىز ءماتىن قالىپتاستىرماساق جانە قولجازبالارداعى ايىرماشىلىقتارعا عىلىمي باعا بەرمەسەك, قاتەلەسە بەرەمىز. مىسالى, «مادەني مۇرا» اياسىندا وسى ەڭبەك باسىلىپ شىققاندا ورىس حانعا قاتىستى قاتەلىك كەتكەن. قادىرعالي ءجالايىريدىڭ ەڭبەگى الاش ۇعىمىنىڭ شىعۋ تاريحىنان مالىمەت بەرەتىن العاشقى دەرەككوز رەتىندە دە قۇندى. ونداعى «الاش مىڭى» ۇعىمى قازاق جۇزدەرىنىڭ قالاي پايدا بولعانىنان حابار بەرەدى», دەدى جاقسىلىق ءسابيتوۆ.
