ساكەن سول كەزدەگى قىزىل يمپەريانىڭ قاندى شەڭگەلىنەن جاسقانىپ, تەرەڭ ويىن اشىپ ايتا المادى عوي. قازاق مەملەكەتىنىڭ ىرگەسىنىڭ سوگىلمەۋى, شاڭىراعىنىڭ شايقالماۋى ءۇشىن قانشا پەرزەنت كۇندىز-ءتۇنى تايسالماي, جاسىماي, جاسقانباي كۇرەستى دەسەڭىزشى! سونداي باتىرلارىمىزدىڭ ءبىرى – اتى تاريحقا ماڭگى وشپەستەي بولىپ جازىلعان, ەسىمى ەل اۋزىندا ماڭگىگە ساقتالعان ساتاي باتىر. مىنە, ءۇش عاسىردان بەرى اتى ەل اۋزىندا ءۇزىلىسسىز ايتىلىپ كەلەدى. «باتىردىڭ اتى وشپەيدى» دەگەن وسى ەمەس پە!؟
«قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ» ون ءبىرىنشى تومىنىڭ 373-375-بەتتەرىندە ساتاي باتىر تۋرالى تاريحي دەرەك تۇجىرىمدالىپ جازىلعان. وسى اتالعان ەنتسيكلوپەديانىڭ 373-بەتتەرىندە: « ۇلى ءجۇزدىڭ حانى جولبارىس (1720-1740) ءوزى بيلەگەن ۇلى ءجۇزدىڭ قودار بي, تولە بيلەرىمەن, ساتاي, حانگەلدى, بولەك سىندى باتىرلارىنىڭ جانە ءوزىنىڭ اتىنان جازىلعان حاتىن 1733 جىلى رەسەيدىڭ يمپەراتورى اننا يۆانوۆناعا تاپسىردى» دەلىنگەن. ويتكەنى جوڭعار مەملەكەتىنىڭ شەڭگەلىنەن قازاق ەلىن تولىعىمەن تۇبەگەيلى بوساتۋ كەرەك ەدى. حاتتى العان رەسەي يمپەراتورى ۇلى ءجۇز حانى جولبارىس پەن ونىڭ بيلەرى مەن باتىرلارى قول قويعان حاتىنا جاۋاپ جازادى. وندا «1734 جىلى 20 ساۋىردە يمپەراتور اننا يۆانوۆنا ولاردى رەسەيدىڭ قول استىنا قابىلداۋ جونىندەگى گراموتاعا قول قويدى» دەلىنگەن.
رەسەيمەن دوستىق قارىم-قاتىناس جازباشا تۇردە بەكىتىلگەن سوڭ قازاق ەلىنىڭ حاندارى مەن باتىرلارى قازاق ەلىن بيلەپ-توستەگەن جوڭعارلاردى قازاق جەرىنەن تۇبەگەيلى تازالاۋ جونىندە ءىرى-ءىرى كۇرەستەر جۇرگىزىپ, قازاق دالاسىن باسقىنشىلاردان ارىلتۋعا شۇعىل دا باتىل كىرىستى.
ساتاي باتىر جولبارىس حان مەن تولە بي بابامىزدىڭ اقىل-كەڭەستەرىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, قازاق ەلىنىڭ بىرلىگىن بۇرىنعىدان دا نىعايتا ءتۇستى. زارقىن سىدىق ۇلى تايشىبايدىڭ 2011 جىلى «ەل-شەجىرە» باسپاسىنان قۇرامىندا 28 ادامنان تۇراتىن كەڭەستىڭ تەزىنەن تالدانىپ, تالقىلانىپ ءوتىپ, «قازاقتىڭ حانى – ابىلاي» دەگەن اتپەن ەكى تومدىق كىتابى باسىلىپ شىققان. كىتاپتىڭ ءبىرىنشى تومىنىڭ 125-بەتىندە بىلاي دەپ جازىلعان: «ساتاي باتىر اققاباق ۇلى پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ سارىبەل مەكەنىندە دۇنيەگە كەلگەن جەتىسۋ ولكەسىن, جوڭعار باسقىنشىلارىنان ازات ەتۋگە قاتىسقان باتىر. تەگى سۋان رۋىنان شىققان, ۇلى ءجۇز» دەپ ايقىن جازىلعان. ال ءدۇلدۇل اقىن كەنەن ازىرباەۆ: «سۋاننان ساتاي... باتىر شىققان» دەپ جىرلاعان. وسىنداي دالەلدەر مەن انىقتامالاردى ءالى دە كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. بىراق گازەت وقىرماندارىنا ءبىز بۇگىن ساتاي باتىردىڭ ناقتى ايعاقتارمەن دالەلدەنگەن ءۇش ءىرى دانالىعى تۋرالى قىسقاشا بايانداپ وتپەكپىز.
التىنكول
ساتاي باتىر – جەتىسۋ ايماعى مەن شىعىس قازاقستان ءوڭىرىن قورعاۋدا كوپ ەرلىك تانىتقان سارباز. جاۋدى تۇرە قۋىپ تاستاعان ساتاي باتىر جەر قايىسقان قولىمەن كەرى قايتقاندا قازاقتاردىڭ قىتايمەن شەكارالاس جوڭعار الاتاۋىنان باستالاتىن قورعاس وزەنىن جاعالاي تومەندەپ, ىلە وزەنىن بەتكە الىپ جۇرەدى. ونداعى ويى ەل شەكاراسىنىڭ قانشالىقتى بەرىكتىگىن ءوزىنىڭ زەردەلى ويىنان وتكىزۋ ەدى. وتان ىرگەسى بەرىك بولسا, حالىق تا تىنىش ءومىر كەشەدى ەمەس پە؟ ىلە وزەنىن بەتكە العان ساتاي باتىر قولى جوڭعار الاتاۋىنىڭ ورتاسىنداعى قازانكول دەگەن ۇلكەن كولگە جەتەدى.
قازانكولدەن تومەن قاراي سارقىراي اققان قورعاس وزەنىن جاعالاي ىلە وزەنىنە بەت العان ساتاي باتىردىڭ قالىڭ قولى ەكى كۇننەن سوڭ ىلە وزەنىنەن جيىرما شاقىرىم وتە كەڭ قۇمدى ايماق ورتاسىنداعى دۇپشىنكول جانە گۋنكول دەگەن ەكى كولدىڭ جاعاسىنا كەشكىسىن تۇنەيدى.
دۇپشىنكولدى جەرگىلىكتى تۇرعىندار قازىر دە دۇپشىنكول دەپ اتايدى. بۇل – موڭعولشا اتاۋ. قازاقشا – تىنىق كول دەگەن ماعىنا بەرەدى. گۋنكول اتاۋى دا موڭعولشا, قازاقشا تەرەڭ كول دەگەن ءسوز. سول گۋنكول ساتاي باتىردىڭ بۇكىل ەلگە ات شاپتىرىپ, اۋىزشا بەرگەن جارلىعىنىڭ نەگىزىندە التىنكول اتالىپ كەتەدى. ونىڭ سىرى مىنادا ەدى. قازاق ەلىنىڭ جەر-سۋ اتتارىنىڭ اتاۋىندا بىزگە جەتكەن اڭگىمەلەر مەن اڭىزدار وتە كوپ. ءبارى دە ەلىمىزدىڭ شەجىرەسىنە, تاريحىنا وشپەيتىن سىر قوسىپ تۇر. سونداي شاپ-شاعىن, تۇپ-تۇنىق التىنكول بۇرىنعى اتاۋى (گۋنكول) مەن دۇپشىنكول اۋدانىمىزداعى پەنجىم اۋىلىنان ون شاقىرىمداي تومەن جەردەگى وتە كەڭ قۇمدى القاپتىڭ ورتاسىندا جاسىرىنعانداي بولىپ ورنالاسقان. بۇل ەكى كولگە دە جان-جاعىنان اعىپ كەلىپ, قۇيىلىپ جاتقان وزەن دە, بۇلاق تا جوق. سوندا كەڭ ايماقتى قۇمنىڭ ورتاسىنداعى بۇل ەكى كول قالاي پايدا بولعان؟ قۇم ىشىندە بولعاندىقتان سۋى نەگە تارتىلىپ كەتپەيدى؟ ال ەكى كول مەن قورعاس وزەنىنىڭ ارا قاشىقتىعى ون شاقىرىمداي جەر. اڭىز بويىنشا وسى ەكى كول مەن قورعاس وزەنى جەر استى ارقىلى بايلانىستا دەلىنەدى. ايتپەسە ەكى كول دە تارتىلىپ كەتەر ەدى. بۇل اڭىز بولسا دا شىندىق. ساتاي باتىردىڭ جاۋىنگەر قولى گۋنكولدىڭ قۇراعى جايىلعان جيەگىنە قونىستايدى. ساتاي باتىردىڭ سارى تۇلپارىن سۋىتۋ ءۇشىن باتىردىڭ ات كۇتۋشىسى ات تىزگىنىن التىن ەرگە مىقتاپ تاڭىپ, شىلبىرىن گۋنكول جيەگىندەگى جيدەگە قىل شىلبىرمەن بايلاپ قويعان. ءتۇننىڭ جارىمىندا الىس جول ءجۇرىپ شارشاعان سارى تۇلپار قاتتى شولدەگەن سوڭ سۋ ىشۋگە قايتا-قايتا ۇمتىلىپ تۇرىپ, جيدە اعاشىنا بايلاعان جەرىنەن شەشىلىپ, كولگە سۋ ىشۋگە بەتتەيدى. تىزگىنى التىن ەرگە مىقتاپ بايلانعان ات اۋزى سۋعا جەتۋ ءۇشىن كولدىڭ تەرەڭىنە قاراي جۇرە بەرەدى. ءدال سول كەزدە اتتى كۇتۋشى جىگىت ويانىپ كەتىپ, سۋ ورتاسىنداعى ساتاي باتىردىڭ سارى تۇلپارىن كورىپ, زارە-قۇتى قالماي ايعايلاپ جىبەرىپتى. قاتتى ايعايدان ويانىپ كەتكەن ساتاي باتىر مەن جاساقتارى كول ورتاسىندا سۋعا كومىلىپ تۇرعان سارى تۇلپاردى كورەدى. سارى تۇلپاردىڭ اۋزى كول سۋىنا ەندى-ەندى جەتكەندە سارى تۇلپاردىڭ كول سۋىنا بىرتىندەپ باتىپ بارا جاتقانىن ءبارى دە كورەدى. بىراق اتتى قۇتقارۋعا ەشكىمنىڭ امال-ايلاسى دا, مۇمكىندىگى دە جوق ەدى. انە-مىنە دەگەنشە سارى تۇلپار كول سۋىنا باتىپ, كوزدەن عايىپ بولادى. سوندا ساتاي باتىر: «تۇلپارىمدى كولدىڭ جىلىمى تارتىپ كەتتى. ىزدەمەڭدەر!» دەپ ىزدەمەك بولعاندارعا توقتاۋ سالعان ەكەن.
وسى ءتۇننىڭ ەرتەڭىندە ساتاي باتىردىڭ قالىڭ قولى وسى ماڭنان سەكسەن شاقىرىمداي جەردەگى ساتاي باتىردىڭ جاساعى جاتتىعاتىن جاتتىعۋ ورنى دوللانقارا دوڭىنە بەت الادى. گۋنكولدەن كەتەرىندە ساتاي باتىر: «مۇندا مەنىڭ التىن ەرلى اتىم جىلىمعا ءسىڭىپ كەتكەندىكتەن, موڭعولشا گۋنكولدىڭ اتاۋى بۇگىننەن باستاپ قازاقشا التىنكول دەپ اتالادى», دەپ اۋىزشا جارلىق بەرىپ, جول-جونەكەي ەلدى مەكەندەردىڭ حالقىنا ەندىگى جەردە گۋنكولدى التىنكول دەپ اتايسىڭدار دەپ حابارشىلارىن جىبەرەدى.
ول جىلدارى ۇلى ءجۇزدىڭ باس باتىرى – ساتاي باتىردىڭ ايتقان ءاربىر ءسوزى ءسوزسىز ورىندالاتىن ەدى. ويتكەنى, ۇلى ءجۇزدىڭ بار قاۋىپسىزدىگى سول كەزەڭدە ساتاي باتىردىڭ قولىندا ەدى. ءوز جەرىن ءتۇرلى باسقىنشىدان ەندى عانا تولىعىمەن ازات ەتكەن ساتاي باتىردىڭ بەدەلى مەن ابىرويى بۇرىنعىدان دا اسقاقتاپ تۇرعان زامان ەدى. بۇل 1738-1745 جىلدارى بولعان وقيعالار. 12 تومدىق «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى» مەن «قازاق حانى – ابىلاي» اتتى ەكى تومدىق كىتاپتا ايقىن جازىلعان. ساتاي باتىردى «قىزىر شالعان باتىر» دەپ سول كەزدە حالىق بوسقا ايتپاسا كەرەك. وعان تاعى ءبىر ناقتى مىسال 2011 جىلى قورعاس شەكاراسىنان قحر مەن قازاقستان اراسىنا تەمىر جول سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلگەندە وسى قورعاستاعى تەمىر جول ستانساسىنا جاڭا اتاۋ بەرۋ جونىندە ماسەلە كوتەرىلىپ, باس قوسۋشىلار تەمىر جول ستانساسىنىڭ اتاۋىنا بەس ءتۇرلى اتاۋدى ۇسىنادى. سول بەس اتاۋدىڭ ەڭ سوڭىنا ساتاي باتىر التىنكول دەپ اتاتقان التىنكول اتاۋى تىركەلەدى. وزگە ءتورت اتاۋدىڭ سوڭىندا تالاي-تالاي مىقتىلار مەن قارجىسى كوككە شاشىلىپ تۇرعاندار تۇردى. ءتىپتى كەيبىرەۋلەرى الدىن الا ء«بىز جەڭدىك» دەپ ءبىرىن-ءبىرى قۇتتىقتاپ تا جىبەرىپ ەدى.
كوميسسيانىڭ سوڭعى شەشۋشى وتىرىسىندا ءبىر ءسات سىلتىدەي تىنا قالعان تىنىشتىقتى ساتاي باتىردىڭ ارۋاعى قولداپ, تەمىر جول ستانساسى التىنكول دەپ اتالادى. ۇلى ادامنىڭ ارتىندا وشپەيتىن, ۋاقىت وتكەن سايىن جارقىراي تۇسەتىن ۇلى ءىزى قالادى دەگەن وسى ەمەس پە؟!
دولانقارا
بۇرىنعى اتاۋى موڭعولشا گۋنكولدەن, سول كۇنى ساتاي باتىردىڭ جارلىعىمەن اتالعان التىنكولدەن قوزعالعان جەر قايىسقان قول ساتاي باتىردىڭ جاساعى تۇراقتى تۇردە جاتتىعاتىن التىنكولدىڭ باتىس جاعىندا جەتپىس شاقىرىمداي جەردەگى دولانقارا شاعىن تاۋىنا قاراي بەت الادى. دولانقارا دا قالماقشا اتاۋ. دولان – قازاقشا جەتى دەگەن ءسوز. قارا دەگەن ءسوز قازاقشا. سوندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن دولانقارا دەپ اتالىپ كەلە جاتقا ۇلكەن تاۋ توبەنىڭ قازاقشا اتاۋى جەتىقارا بولىپ شىعادى. شاعىن تاۋ جوتاسى قازىرگى پانفيلوۆ اۋدانىنداعى «جاركەنت اراسان» شيپاجايىنان ون شاقىرىم تومەن ورنالاسقان. بيىكتىگى تابانىنان توبەسىنە دەيىن مىڭ مەتردەي بيىك تاۋ جوتاسى. بۇل توبەگە شىقساڭىز, اينالاڭىز تۇگەلىمەن كورىنەدى. ساتاي باتىردىڭ بۇكىل جاساعى وسى دولانقارا توبەسى مەن سونىڭ ەتەگىنە ورنالاسقان ەكەن. دولانقارانىڭ تومەنگى جاعىنداعى ون سەگىز مىڭ گەكتارداي جەر جازىق. مىنە, وسى جازىق ساتاي باتىردىڭ جاساقتارىنىڭ قابىلەتىن شىنىقتىراتىن جاتتىعۋ ورنى بولعان. جاتتىعۋلاردى ساتاي باتىر ءوزىنىڭ جاساق باسشىلارىمەن وسى دولانقارانىڭ توبەسىندەگى جەتى شاتىردا جاتىپ باقىلاپ وتىرعان. ساتاي باتىردىڭ وسى جەتى شاتىرىنا بايلانىستى موڭعولدار بۇل تاۋدى سول كەزدە-اق دولانقارا دەپ اتاپ كەتكەن ەكەن.
1820 جىلدارى رەسەي قىتايمەن شەكارانى نىعايتۋ ءۇشىن جاساقتالعان ارنايى اسكەرىن وسى دولانقارا توبەسىنە توپتاستىرعان. رەسەيدىڭ گەنەرالدارى, جوعارى شەندى اسكەري باسشىلارى وسى دولانقارانى تاڭداۋىندا دا ۇلكەن سىر جاتقان جوق پا؟ اق پاتشانىڭ جوعارى شەندى اسكەرى جاتتىعۋ وتكىزۋگە بۇل جەردى وتە قولايلى جەر دەپ تاڭداعان. ساتاي باتىرىمىزدىڭ تاڭداۋى اق پاتشانىڭ گەنەرالدارىنىڭ تاڭداۋىمەن تەپە-تەڭ ءتۇستى دەپ بەرىك سەنىممەن, كۇمانسىز ايتا الامىز.
ارادا ءجۇز جىل وتكەندە, ياعني 1918 جىلدىڭ كوكتەمىندە جاركەنت ۋەزىندە قىزىل اسكەردىڭ جاساعى دا وسى دولانقارانى اسكەر بەكىنۋگە ىڭعايلى ورىن دەپ بىردەن تاڭدايدى. اسكەري شاتىرلارىن وسى دولانقارا توبەسىنە قازداي تىزەدى. بۇل جەردەن اينالا اشىق كورىنەدى, ەتەگىندەگى ون سەگىز مىڭ گەكتارداي جەرى قىزىلداردىڭ اتتى جانە جاياۋ اسكەرلەرىنىڭ, جاتتىعۋ ورنىنا اينالۋى قىزىلداردىڭ جوعارى شەندىلەرىنىڭ تالعامدارى ساتاي باتىر بابامىزدىڭ تاڭداعان جەرىنە سايما-ساي كەلۋىنىڭ ءوزى ساتاي باتىر بابامىزدىڭ اسكەري تالعامىنىڭ جوعارى ەكەندىگىن اققا دا, قىزىلعا دا دالەلدەدى.
1991 جىلى قازاقستانىمىز جەكە تاۋەلسىز ەل اتانعان سوڭ, مەملەكەتىمىزدىڭ جەكە اسكەرى قۇرىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىن باسقارۋعا ەڭ تاڭداۋلى گەنەرالدار, ساردارلار, ساربازدار تارتىلدى. سول ءبىر قيىن كەزدىڭ وزىندە پانفيلوۆ اۋدانىنا 1993 قونىستانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى اسكەرلەرىنىڭ وقۋ-جاتتىعۋ الاڭى تاعى دا وسى دولانقاراعا تۇراقتادى. قازىر اۋدان, رەسپۋبليكا بويىنشا وتەتىن كەيبىر اسكەري جاتتىعۋلار دا وسى دولانقارا ايماعىندا وتكىزىلۋدە. مۇندا وتكەن سول اسكەري جاتتىعۋلاردىڭ بىرنەشەۋىنە جۋرناليست رەتىندە قاتىسقان ءبىز ناقتى ايتا الامىز. جالپى, ساتاي باتىر تاڭداپ, اسكەرىن جاتتىقتىرعان ءارى جاۋىنگەرلەرىنىڭ تۇراقتى قونىسى بولعان دولانقارا ايماعىن تاڭداۋىندا ۇلكەن سىر جاتىر. ول سىر ءۇش مەملەكەتتىڭ دە جوعارى دارەجەلى اسكەر باسشىلارى ۇيعارىمىنىڭ ساتاي باتىر جاۋىنگەرلەرى تۇراقتاعان دولانقارا ايماعىن تاڭداۋدا ەشبىر قاتەلەسپەگەنىن ايقىنداپ تا, دالەلدەپ تە تۇر.
نايزاتاپقان
دۇنيە جۇزىندەگى ەكى جۇزدەن استام مەملەكەت اراسىندا جەر كولەمى جاعىنان توعىزىنشى ورىندى يەلەنىپ وتىرعان قازاق مەملەكەتىنىڭ جەرىن عاسىردان-عاسىرعا دانالارىمىز بەن دانىشپاندارىمىز, كەمەڭگەرلەرىمىز, باتىرلارىمىز, بۇكىل حالقىمىز قىزعىشتاي قورعاي ءبىلدى. بۇگىنگى ۇلان-عايىر جەرىمىز بەرىك قورعانىستا جانە قورعالا دا بەرمەك.
ساتاي باتىر التىنكولدەن شىعىپ, باتىسقا قاراي جەتپىس شاقىرىم جەردەگى دولانقاراعا جەتىپ, مۇندا ءبىر كۇن تۇنەپ, ەرتەسى باتىسقا قاراي تاعى ەلۋ شاقىرىمداي جولدى باسىپ ءوتىپ, تاياز سايعا جەتەدى. ءۇش مىڭ جاۋىنگەردەن تۇراتىن التى توپ جاساقتى باسقارىپ كەلە جاتقان قالىڭ قول ۇزاق جولدان شارشاپ تا قالىپ ەدى. اسىرەسە اتتارى قاتالاپ قاتتى شولدەگەن. كۇن بەسىنگە تايانعاندا كوكوراي ءشوبى شالقىعان سايلى جەرگە جەتەدى. بىراق مۇندا دا تالايدى باستارىنان وتكەرگەن ساتاي باتىردىڭ جاساقتارى شىدامدىلىق تانىتادى. قازاق ەلىنىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرعان كەزدە دە ساتاي باتىردىڭ جەر قايىستىرعان جاساعى بەس قارۋىن ساقاداي-ساي اسىنىپ, اتتارىنىڭ ۇستىندە كوز شىرىمىن الىپ, قولدارىن تىزگىندەرىنەن بوساتپاپ ەدى. سىرتقى جاۋ قازاق حالقىنىڭ ىنتىماعى مەن باتىرلارىنىڭ باتىلدىعىنان قايمىعاتىن.
پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ ورتالىعى جاركەنت قالاسىنان سەكسەن شاقىرىمداي جەردە قازىر نايزاتاپقان دەپ اتالاتىن جەر بار. ساتاي باتىردىڭ قالىڭ قولى ءدال وسى بۇگىندە نايزاتاپقان دەپ اتالىپ جۇرگەن جەرگە كەلىپ ەدى. ساتاي باتىردىڭ جەر قايىسقان قولى كەلگەندە مۇندا سۋ جوق, شاعىن سايدا جايقالعان شالعىن ءشوپ قانا ءوسىپ تۇر ەكەن. باتىردىڭ جاۋىنگەر قولى بۇل قويناۋعا كەلگەنگە دەيىن شاعىن سايدى ەشكىم نايزاتاپقان دەپ اتاماعان, شالعىن ساي دەيدى ەكەن. ساتاي باتىر جايقالعان شالعىن ءشوپتى ءارى سازدى شاعىن ساي ەكەنىن زەرتتەي سالا, كوڭىلىنە تۇيگەن ىسىنە شۇعىل كىرىسەدى. ساتاي باتىر اتىنىڭ ۇستىندە تۇرىپ, قولىنداعى نايزاسىن سازداۋ ءارى ويپاڭداۋ جەرگە قۋاتتى قولىنىڭ كۇشىمەن ىرعاپ-ىرعاپ كىرگىزەدى. سوندا جەرگە جارتى قۇلاش بويى كىرگەن نايزا ورنىنان بۇرق ەتىپ سۋ اتىلىپ شىعادى. قۋانعان ءارى ءوز ويىنىڭ دۇرىس بولعانىنا ريزا بولعان ساتاي باتىر سول شاعىن سايدى نايزامەن ات ۇستىندە تۇرىپ قۋاتتى كۇشپەن شانشىپ, ىرعاپ ءجۇرىپ بىرنەشە جەردەن سۋ شىعارادى. شولدەپ كەلگەن جاساق ءمولدىر سۋىمەن شولدەرىن باسادى. ەرتەسى ساتاي باتىر بۇل جەردى نايزاتاپقان دەپ اتايمىز دەپ وسى ماڭداعى تۇرىپ جاتقان قازاق اۋىلدارىنا شابارماندارىن جىبەرەدى. باتىردىڭ ايتقانىن حالىق ءسوزسىز ورىنداعان. ەگەر بۇل جەردىڭ اتاۋى «نايزاتابىلدى» بولسا, «ە, مۇنان نايزا تابىلعان ەكەن عوي» دەر ەدى حالىق. نايزاتاپقان دەگەن اتاۋىنىڭ ارجاعىندا نايزا وزىنەن ءوزى بىردەڭەنى تابا المايتىنى ايدان انىق. نايزا وزدىگىنەن قوزعالمايدى. نايزانى الدەكىم قولىمەن قوزعالتۋ ارقىلى بىردەڭەنى جەردەن تابادى عوي. مىنە, بۇعان ناقتى جاۋاپ – ساتاي باتىردىڭ ءوز نايزاسىن جەرگە وتە قۋاتتى قولىمەن شانشىپ تۇرىپ ىرعاپ-ىرعاپ جىبەرىپ, سۋ شىعاردى. سودان كەيىن بۇل سۋدى ادام قولى ەمەس, ادامنىڭ قۋاتتى قولىمەن جەرگە ىرعالىپ كىرگەن نايزا تاپتى. سودان سوڭ ساتاي باتىر بۇل جەردى نايزاتاپقان دەپ اتادى. بۇل – ناقتى دالەل, شىنايى شىندىق. قازىر دە بۇل ساي نايزاتاپقان دەپ اتالىپ كەلەدى.
كەشە قورعاس وزەنىنىڭ جانىنان موڭعولشا اتالعان گۋنكول كول – التىنكول دەپ اتالسا, ەندى مىنا سۋى ءار جەردەن اتقىلاعان ساي نايزاتاپقان دەپ اتالدى. وسى ەكى اتاۋ دا كۇنى بۇگىنگە دەيىن التىنكول جانە نايزاتاپقان دەپ اتالىپ كەلەدى. ساتاي باتىردىڭ نە دەگەن ناقتىلىعى دەسەڭىزشى. نايزاتاپقان دەپ اتالۋىنىڭ ءوزى جانە ساتاي باتىردىڭ بۇل اتاۋىن بۇكىل حالىقتىڭ بىردەن قولداپ كەتۋىنىڭ ءوزى ساتاي باتىردى «قىزىر شالعان ادام ەكەن» دەۋىن تاعى دا بۇلتارتپاس ايعاقپەن ناقتى دالەلدەپ تۇر. نايزا نەنى تاپتى؟ ارينە, سۋدى تاپتى.
نايزاتاپقاندا وننان استام جەردەن بۇلاق كوزدەرى بۇگىنگە دەيىن بۇلكىلدەپ شىعىپ اعىپ جاتىر. ول سۋلاردىڭ ەمدىك قاسيەتىنىڭ ءوزى وتە جوعارى بولدى. اياعى, بەلى, اسقازانى اۋىرعان ادامدار وسىندا كوكتەمنەن باستاپ كەلىپ سۋىق كۇزگە دەيىن ەمدەلىپ جاتادى. ساتاي باتىردىڭ نايزاسىنىڭ جەرگە كىرگەن ۇشىنىڭ ورىندارىنان شىعىپ جاتقان بۇلاقتاردىڭ ەمدىك قاسيەتتەرىنىڭ بولۋىنىڭ ءوزى كوپ نارسەدەن ايان بەرىپ تۇرعانداي.
مەن بۇل ماقالامدا ساتاي باتىردىڭ ءۇش ناقتى, تاريحي ايعاقتى وقيعاسىنا توقتالدىم. بۇگىنگى بىزدەر, اسىرەسە جاس ۇرپاق قازاق جەرىنىڭ قازاق مەملەكەتىنە وزىنەن ءوزى بەرىلە سالماعانىنا نازار بۇردىم. قازاق ەلىنىڭ «تاريحي سىزبا شەكاراسى بولعان جوق» دەيتىن ءبىردى-ەكىلەرگە ايتارىم, ءبىزدىڭ شەكارامىز ارقاشان وسىنداي ايبارلى دا ارۋاقتى بابالاردىڭ نايزاسىنىڭ ۇشىمەن سوناۋ عاسىرلاردىڭ وزىندە سىزىلىپ, ايقىندالىپ قويعان. سونىڭ ءبىر دالەلى بۇگىنگى ءبىز بىرنەشە دانالىعىن دارىپتەپ وتكەن داڭقتى ساتاي باتىر.
شەكارامىزدى شەگەندەۋدە وسىناۋ باتىر دا ءباھادۇر بابالارىمىز قان كەشىپ ءجۇرىپ قازاق دالاسىن جاۋدان تازارتتى, ىشىنە بەيبىت ەل قونىستاندىردى. ءار شوقىسىنا جاڭا اتاۋ بەرىپ, جاس ۇرپاققا قاسيەتتى اتامەكەندى امانات ەتتى.
ءبىز بۇگىندە وسىناۋ قاستەرلى قۇندىلىعىمىزدى كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, قازاق دالاسىنىڭ ءار تاسىن التىننان ارتىق باعالاۋىمىز كەرەك.
«قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىندا» جانە «قازاق حانى – ابىلاي» اتتى عىلىمي دەرەكتى ەكى تومدىق كىتاپتا, تاعى باسقا دا تاريحي-عىلىمي ەڭبەكتەردە ءبىرىنشى بولىپ ساتاي باتىردىڭ اتى اتالادى. وسىنىڭ ءوزى-اق ساتاي باتىردىڭ باتىرلار اراسىندا الدىڭعى ورىندا تۇرعان ءور تۇلعا ەكەنىن ايقىنداپ تا, دالەلدەپ تە تۇرعانىن كورسەتەدى.
ەكىنشى ايتارىمىز, ساتاي باتىردىڭ جاساقتارىنىڭ شاتىرلارى يلەنگەن جىلقى تەرىسىنەن جاسالعانى جونىندە اۋىزدان-اۋىزعا كوشكەن بۇلتارتپاس اڭگىمەلەر بىزگە جەتىپ وتىر. سوندا يلەنگەن جىلقى تەرىسىنەن تىگىلگەن شاتىرلاردان نوسەرلەپ جاۋعان جاڭبىر بىرنەشە كۇنگە سوزىلسا دا سۋ وتپەيدى جانە قاتتى سۋىقتاردا ىشتەگى جىلۋدى ساقتايدى, جاقسى يلەنگەن جىلقى تەرىسى قاتپايدى ەكەن. وسىنىڭ ءبارى ساتاي باتىردىڭ تۇرمىستىق سالادا دا بىلگىر ەكەنىن كورسەتەدى.
ساتاي باتىردىڭ ءتورت ايەلى بولعان ەكەن دەگەن اڭىز بار. ءبىرىنشى ايەلىنەن تۋعان ەكى ۇلى شەشەسىمەن بىرگە ساتاي باتىر ءوزى تۋعان سارىبەلدە قالعان. بۇگىندە سارىبەل جانە جاركەنت ايماعىندا «ساتاي باتىر رۋىنانبىز» دەيتىن ازاماتتار كوپ. ولار – ساتاي باتىردىڭ ەكى ۇلىنان ءوسىپ-ونگەن ۇرپاقتار. قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە «ساتاي باتىر ۇرپاعىمىز» دەيتىندەر بار. ولار ساتاي باتىردىڭ وزگە ءۇش ايەلىنەن تاراعان ۇرپاقتار بولۋى مۇمكىن. دۇشپانداردى جەرىمىزدەن قۋىپ شىعۋدىڭ قيان-كەسكى, جان الىسىپ, جان بەرىسىپ جاتاتىن مايدانىندا قازاق باتىرلارى ايەلدەرىن, بالالارىن اتقا مىنگىزىپ وزىمەن بىرگە الىپ جۇرمەدى. باتىرلار اتتىڭ جالىندا, تۇيەنىڭ قومىندا عۇمىر كەشتى. سوندىقتان دا ايەلدەرى باتىردىڭ ايەلى ەكەنىن جاسىرىپ, اۋىل-اۋىلدا قالدى. باتىردىڭ ايەلى ەكەنىن بىلسە, جاسىرىنعان جاۋ ولاردى بالالارىمەن بىرگە قىرىپ كەتەر ەدى. «ساقتانساڭ ساقتايمىن» دەگەن اللا ءسوزىن باتىردىڭ ادال جارلارى سول زاماندا زەردەلەرىنە جاقسى تۇتىپ, جان ساقتاعان.
سادىق جۇماباي,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعى
بالعابەك قىدىربەك ۇلى اتىنداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
