وتكەن اپتادا ۇيىمداستىرىلعان «Cfo Idea exchange & networking» سامميتىندە قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ءمادينا ابىلقاسىموۆا اشىق ميكروقارجىلاندىرۋ نارىعىن قۇرۋعا قاتىستى الداعى جوبا-جوسپارلارمەن ءبولىستى. ونىڭ ايتۋىنشا, نارىقتى ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ شاعىن نەسيەلەرىن سۋبسيديالاۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2025» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جۇزەگە اسپاق.
سونىمەن قاتار وڭىرلەردە ميكروقارجى ۇيىمدارىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسى ازىرلەنگەن. وندا كاسىبىن جاڭا باستاعان كاسىپكەرلەرگە كرەديت بەرۋ ءۇشىن وڭىرلىك ميكروقارجى ۇيىمدارىن قۇرۋ كوزدەلگەن. بۇل رەتتە «ەڭبەك» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا «باستاۋ بيزنەس» جوباسىنا قاتىسۋشىلارعا باسىمدىق بەرىلمەك.
سونداي-اق ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ميكروقارجىلاندىرۋ نارىعىن دامىتۋ ءۇشىن ميكروقارجى ۇيىمدارىن قارجىلاندىرۋ كوزدەرىن كەڭەيتۋ, جاڭا تەحنولوگيالىق شەشىمدەردى قولدانۋ ەسەبىنەن حالىقتىڭ مۇنداي قىزمەتتەرگە قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا شارالار قابىلدانباق. وسى ورايدا, ءىرى ميكروقارجى ۇيىمدارىن بانكتەرگە اينالدىرۋ مۇمكىندىگى دە پىسىقتالاتىن بولادى.
– قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىناتىنداردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ماقساتىندا ميكروقارجىلىق جانە كوللەكتورلىق قىزمەتتى رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ قابىلداندى. قارىزدى تولەۋ كەزىندە قيىندىققا تاپ بولعانداردى قولداۋ ءۇشىن پروبلەمالىق قارىزداردى سوتقا دەيىن رەتتەۋدىڭ مىندەتتى ءراسىمى ەنگىزىلۋدە. سونىمەن قاتار بورىشكەرلەردى قايتا قۇرىلىمداۋ جانە وڭالتۋ, كەپىل مۇلكى ساتىلعان جاعدايدا يپوتەكانىڭ وتەلمەگەن قارىزىن كەشىرۋ شارتتارىنىڭ تىزبەسى كەڭەيتىلۋدە. كوللەكتورلىق قىزمەتكە دە ارنايى بلوك ارنالعان. كوللەكتوردىڭ بورىشكەرمەن ءوزارا ارەكەت ەتۋ ءتارتىبى قاتاڭداتىلدى. اگەنتتىكتىڭ كوللەكتورلىق قىزمەتتى باقىلاۋ جونىندەگى وكىلەتتىكتەرى كەڭەيتىلدى, – دەدى م.ابىلقاسىموۆا.
جالپى, ميكروقارجى ۇيىمدارى ۇلتتىق بانككە تىركەلىپ, ليتسەنزيا العانىمەن, بۇعان دەيىن ولاردىڭ قىزمەتىنە ەشبىر ۇيىم سۇعىنا ارالاسىپ, رەتتەگەن ەمەس. سوندىقتان ولار دا ايىلىن جيماي, ەل ازاماتتارىن ءبىراز ابىگەرگە تۇسىرگەنى راس. ويتكەنى, پايىزدىق مولشەرلەمەسى تىم جوعارى ەدى. وسىنىڭ سالدارىنان بەلگىلى سەبەپتەرمەن بانككە باس سۇعا الماي قالعان قاراپايىم حالىق ميكروقارجى ۇيىمدارىن جاعالاپ كەتتى. اقىرى بەلشەدەن قارىزعا دا باتتى. بۇل ماسەلەنى ەكونوميستەر دە, دەپۋتاتتار دا سان مارتە كوتەردى. ءسويتىپ, ۇكىمەتتىڭ نازارىن اتالعان ماسەلەگە اۋدارتتى.
ماسەلەن, بىلتىر ءماجىلىس دەپۋتاتى امانجان جامالوۆتىڭ سىن-ساداعى ميكروقارجى ۇيىمدارىنا باعىتتالعانىن جاقسى بىلەمىز. دەپۋتات اتاپ وتكەندەي, بىلتىر توتەنشە جاعداي مەن كارانتيننىڭ سالدارىنان تابىسىنان ايىرىلعان كوپتەگەن ازامات تۇتىنۋشىلىق نەسيە الۋعا ءماجبۇر بولدى. بۇل ميكروقارجى ۇيىمدارى, لومباردتار, ۇيدەن شىقپاي-اق ينتەرنەت ارقىلى نەسيە الۋدى ۇسىناتىن ونلاين-كومپانيالاردىڭ وڭ جامباسىنا ءدوپ كەلدى. توتەنشە جاعداي جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ 2020 جىلعى 23 ناۋرىزداعى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا وسى ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارىپ, بانكتىك ەمەس نەسيەلەۋدى رەتكە كەلتىرۋدى تاپسىردى. ويتكەنى زاڭدا جىلدىق ءتيىمدى مولشەرلەمەنىڭ شەكتى مولشەرى 56 پايىزدى قۇرايتىنى تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلگەن. تۇراقسىزدىق ايىبىنىڭ (ايىپپۇلدىڭ, ءوسىمپۇلدىڭ) ەڭ جوعارى مولشەرى ءاربىر كەشىكتىرىلگەن كۇن ءۇشىن ورىندالماعان مىندەتتەمە سوماسىنىڭ 0,5 پايىزىنان اسپاۋى كەرەك. بۇل دا زاڭدا جازىلعان. بۇدان بولەك, ازاماتتىق كودەكستە بارلىق كوميسسيالاردى قوسا ەسەپتەگەندە, جەكە تۇلعالارعا جىلدىق ءتيىمدى مولشەرلەمەسى 100 پايىزدان اساتىن قارىز بەرۋگە تىيىم سالىنعان.
– بىراق زاڭداعى شەكتەۋلەرگە قاراماستان, ونلاين كرەديت ۇسىناتىن كومپانيالار 100 پايىزدان جوعارى جىلدىق مولشەرلەمەمەن قارىز بەرۋدى جالعاستىرۋدا. سىياقىدان بولەك, ونلاين-كرەديتورلار قارىزدى ۇيىمداستىرۋ جانە قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن مۇمكىن دەگەن بارلىق كوميسسيالاردى ۇستاپ وتىر. سوندا جىلدىق ءتيىمدى مولشەرلەمە 600-700 پايىزعا جەتىپ جىعىلادى. سونداي-اق ولاردىڭ شارتتارىنا سايكەس, ءبىرىنشى كەزەكتە بوگدە ۇيىمداردىڭ قىزمەتتەرىنە قاتىستى تولەمدەر, قارىز بەرۋشىنىڭ شىعىندارى, تۇراقسىزدىق ايىبى, سىياقى سوماسى شەگەرىلەدى. سودان كەيىن عانا نەگىزگى بورىش سوماسى وتەلەدى. مۇنداي جاعدايدا قارىزدى وتەۋ مۇمكىن ەمەس ءارى ۇنەمى تۇراقسىزدىق ايىبى مەن پايىزداردى تولەۋ قاجەت. مۇنىڭ جۇيەسى وسىلاي قۇرىلعان. بۇل «كەسەل» كوروناۆيرۋستان دا جىلدام تارالۋدا. سوندىقتان ونلاين-نەسيە بەرەتىن ۇيىمداردىڭ قىزمەتىن تەكسەرۋ كەرەك, – دەگەن بولاتىن سوندا ا.جامالوۆ.
سودان بەرى كوپ دۇنيە وزگەردى. جوعارىدا ايتىلعان زاڭ قابىلداندى. جاڭا ەرەجەلەر مەن تالاپتار ەنگىزىلۋدە. سالاداعى جاڭاشىلدىقتىڭ ءبىرى ءىرى ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ بانككە اينالۋى بولۋى مۇمكىن. الايدا قارجى ساراپشىسى باۋىرجان مۇقان بۇل جاڭاشىلدىققا جاتپايدى دەپ ەسەپتەيدى.
– قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى ميكروقارجى ۇيىمدارىن دامىتۋعا بەيىلدى ەكەن. مۇنىڭ سەبەبىن م.ابىلقاسىموۆا كارانتين كەزىندە نارىقتىڭ مەملەكەت موينىنا ءمىنىپ العانىمەن, ەندى ولار ءوز كۇنىن وزدەرى كورۋى كەرەك ەكەندىگىمەن تۇسىندىرگەن. البەتتە, يدەيا جاقسى. بىراق سول يدەيانى ىسكە اسىرۋ جولىنا قاراساڭىز, مەملەكەتتىڭ اقشاسىن مىنا جاقتان بەرۋدى توقتاتىپ, ەسەسىنە ەكىنشى ءبىر تۇستان ۇسىنىپ, قارجى نارىعىن دامىتقىسى كەلەدى. اينالىپ كەلگەندە ءبارى مەملەكەتتىڭ اقشاسى. ەندەشە ونىڭ نەسى جاڭالىق؟! سوندا ءاۋ باستاعى «مەملەكەتكە ماسىل قىلماۋ كەرەك» دەگەن يدەيا قايدا قالادى؟! «حالىقتىڭ ميكروقارجى ۇيىمدارىنا سەنىمىن ارتتىرىپ», ء«ىرى ميكروقارجى ۇيىمدارىن بانككە اينالدىرىپ» دەگەن سوزدەن-اق ءبارى تۇسىنىكتى. مەملەكەت نارىقتى ەركىنە قويا بەرمەيدى. بيزنەستىڭ قالاي جۇمىس ىستەۋى كەرەكتىگىن بيزنەستىڭ وزىنەن ارتىق ەشكىم بىلمەيدى. اسىرەسە, مەملەكەت «اقىل ايتىپ, جول كورسەتسە» ءتىپتى كەرى كەتۋى مۇمكىن. ەگەر قارجى ۇيىمدارىنىڭ وزدەرى دۇرىستالماسا, حالىقتىڭ قارجى ۇيىمدارىنا دەگەن سەنىمىن مەملەكەت قالاي كۇشەيتپەك؟ – دەيدى ساراپشى.
ونىڭ پىكىرىنشە, ميكروقارجى ۇيىمدارى بانككە اينالعانىمەن ەشتەڭە وزگەرمەيدى.
– ءىرى ميكروقارجى ۇيىمدارىن بانككە اينالدىرۋ دەگەن نە؟ «پالەنشە» دەگەن ميكروقارجى ۇيىمى بۇدان بىلاي «تۇگەنشە» دەگەن بانك دەپ اتالادى. بولدى. باسقا نە وزگەرەدى؟ سول بيزنەس, سول بيزنەس مودەل, سول كليەنت پەن سول اكتيۆ. ال ميكروقارجى ۇيىمدارى بانككە اينالسا, بانك سەكتورىندا ساپاسىز ويىنشىلار كوبەيىپ كەتۋى مۇمكىن دەپ قاۋىپتەنۋگە بولمايدى. بىرىنشىدەن, ماسەلە ساپاسىز بانكتەردىڭ بانكروت بولۋىندا ەمەس. ماسەلە, حالىقتىڭ امانات اقشاسىن سولارعا بەرە بەرەتىن ۇكىمەتتە. ەگەر ەشكىم كومەكتەسپەسە, بانكتەردىڭ نارىق زاڭىنا ساي جابىلىپ تاراپ كەتۋى زاڭدىلىق. بيزنەس جاساۋ قولدان كەلمەسە, باسەكەلەسە الماسا, بۇل ءار بانكتىڭ ءوز شارۋاسى. ەكىنشىدەن, بانكتىڭ ءبارى ساپالى, ال ميكروقارجى ۇيىمدارى سەنىمسىز دەۋگە بولمايدى. ەكەۋى وتە ۇقساس بولعانىمەن, ەكى سالاداعى بيزنەس. اقشا اينالدىرۋ ءبىز بىلەتىن بەس-التى بانكتىڭ قوجايىنىنىڭ عانا قولىنان كەلمەيدى. بالكىم, قازاقستان عانا ەمەس, تمد مەن الەمدىك دەڭگەيدەگى تالانتتى بانكيرلەر سول ميكروقارجى ۇيىمىنىڭ باسشىلارىنىڭ اراسىندا دا جۇرگەن شىعار, – دەيدى ب.مۇقان.
UIB بيزنەس مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى, ەكونوميست ماقسات حالىقتىڭ پىكىرىنشە, ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ ارتىقشىلىعى بار. ەڭ الدىمەن, سونى ءتيىمدى پايدالانۋ كەرەك.
– اۋەلى ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ بەيىمدەلۋ پروتسەسى جىلدام. نارىقتا بولىپ جاتقان وزگەرىستەرگە تەز بەيىمدەلەدى. بۇل ولاردىڭ شاعىندىعىنان بولسا كەرەك. سودان كەيىن ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ حالىققا نەسيە بەرۋ كەزىندە قوياتىن تالاپتارى بانكتەردەگىدەي قاتاڭ ەمەس. سول سەبەپتى مۇنداي ۇيىمداردان اقشا الۋ الدەقايدا جەڭىل. سونداي-اق ەلىمىزدە بانك بولىمشەلەرى جەتىسپەيتىن وڭىرلەر, اۋدان-قالالار بار. مۇنداي جەرلەردە ميكروقارجى ۇيىمدارىن تارتىپ, ولاردىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانۋعا بولادى, – دەيدى ەكونوميست.
ساراپشى ءىرى ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ بانككە اينالۋى نارىققا وڭ وزگەرىستەر اكەلەتىنىن اتاپ ءوتتى.
– ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ بانككە اينالۋىنان اناۋ ايتقانداي ۇلكەن قاۋىپ كورىپ تۇرعان جوقپىن. قايتا سوڭعى جىلدارى بىزدەگى بانكتەردىڭ سانى قىسقاردى. ءالسىز ويىنشىلاردىڭ ءبارى نارىقتاعى ورنىن بوساتتى. قازىر نارىقتا باسەكەگە قابىلەتتى جانە وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيتىن قارجى ينستيتۋتتارى قالىپ وتىر. ءىرى ميكروقارجى ۇيىمدارى دا بانك ليتسەنزياسىن الىپ, بانكتىك قىزمەت اتقارۋىمەن نارىققا جاڭا لەپ كەلەدى, باسەكەلەستىك كۇشەيەدى. بۇل بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە حالىق ءۇشىن ءتيىمدى بولماق. سەبەبى باسەكە بولعان سوڭ, قىزمەت ساپاسى جاقسارادى, تومەن پايىزدىق ونىمدەر ۇسىنىلادى. تۇپتەپ كەلگەندە, وسىنىڭ ءبارى قارجى نارىعىنىڭ تۇراقتىلىعىنا سەپتىگىن تيگىزەدى, – دەيدى م.حالىق.
قازاقستان قارجىگەرلەرى قاۋىمداستىعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەلەنا باحمۋتوۆانىڭ ايتۋىنشا, ميكروقارجى ۇيىمدارىن بانككە, ال بانكتەردى ميكروقارجى ۇيىمدارىنا اينالدىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭنامالىق تەتىك بولۋى شارت.
– بانك سەكتورىندا ءبىر جاعىنان رەتتەۋشىلىك تالاپتاردىڭ ارتۋىمەن, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدىڭ كۇردەلىلىگىمەن ءارى ونىڭ قۇنىنىڭ جوعارىلىعىمەن نەگىزدەلگەن شوعىرلاندىرۋ ءجۇرىپ جاتىر. ەكىنشى جاعىنان نارىقتا شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە شاعىن نەسيە بەرۋگە مامانداندىرىلعان شاعىن نەمەسە تاۋاشالى بانكتەر قاجەت. مۇنداي بانكتەردىڭ مىندەتىن نەسيە نارىعىنداعى تاجىريبەسى مول ءىرى ميكروقارجى ۇيىمدارى اتقارا الادى. سوندىقتان مۇنداي ۇيىمداردىڭ تابيعي ءوسۋى ءۇشىن ولاردى بانككە اينالدىرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرعان ءجون. كەرىسىنشە, قاجەت بولعان جاعدايدا بانكتى ميكروقارجى ۇيىمدارىنا اينالدىرۋدىڭ زاڭنامالىق مۇمكىندىگى دە بولۋعا ءتيىس. بۇل ۇيىمنىڭ نەگىزگى قىزمەتتەرىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, بىراق سالىمشىلارعا قاتىستى تاۋەكەلدەرمەن بايلانىستى بولمايدى. قىسقاسى, قارجى سەكتورىن ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن ۇسىنىستار وتە كوپ, – دەيدى ە.باحمۋتوۆا.
ەلدە, الەمدە كۇن سايىن كوپ دۇنيە وزگەرەدى. قارجى نارىعىندا دا وزگەرىستەردىڭ ورىن الۋى زاڭدىلىق. تەك سونىڭ ءبارى كوپتىڭ مۇددەسىنە كولدەنەڭ كەلمەسە ەكەن.
