– قوعامدا اتا-انالار كوبىنەسە بالانىڭ تاماعىنىڭ توقتىعى مەن كيىمىنىڭ بۇتىندىگىنە ءمان بەرىپ جاتادى. ال بالانىڭ رۋحاني جاعىنان دامۋى مەكتەپتىڭ ەنشىسىندە دەپ بىلەدى. وتباسىنىڭ بالانىڭ كىتاپ وقىتۋعا دەگەن بەيجايلىعىن قالاي تۇزەتۋگە بولادى؟
– ابايدىڭ «قارىنى توقتىق, كويلەگى كوكتىك, ەرمەگى جوقتىق, ازدىرار ادام بالاسىن» دەگەن عاقلياسىن مەنىڭشە, ءəربىر اتا-انا بالا تəربيەسىندە ۇدايى ەسكەرۋى ءتيىس. حاكىم بۇل جەردە «ەرمەك» ءسوزىن مەنىڭ تۇسىنىگىمدە, «ەڭبەك», «ونەر ۇيرەنۋ» ھəم «بورىش», «پارىز» ماعىناسىندا قولدانعانعا ۇقسايدى. ياعني, əكە-شەشە مەن قوعام الدىندا وتەلۋى ءتيىس پارىزى بارىن تۇسىنگەن, بورىشى بارىن بىلەتىن ادامنىڭ اسىپ-تاسۋى, ياكي, قۇدايىن ۇمىتىپ, ەشكىمدى تانىماي, جان بالاسىن كوزىنە ىلمەي, استامسۋى مۇمكىن ەمەس نارسە.
مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «وتباسى ونەگەلى بولسا, وتان كەمەل بولادى» دەپ ايتقانى بار. ال كىتاپ وقۋ, وقىعانىڭدى زەردەڭە مىقتاپ توقۋ – كەمەلدىككە جەتكىزەدى. ەگەر «اربانىڭ الدىڭعى دوڭگەلەگى قالاي جۇرسە, ارتقى دوڭگەلەگى سولاي جۇرەتىندىگىن» ەسكەرسەك, بالا كىتاپ وقۋى ءۇشىن, الدىمەن اتا-انانىڭ ءوزى كىتاپ وقۋى ءتيىس. ماسەلەنكي, داستارقان باسىندا نەمەسە ەمەن-جارقىن اڭگىمە-دۇكەن بارىسىندا اكە-شەشە پەرزەنتىنە ءوزى وقىعان كىتاپتىڭ اسەرى, ادەبي شىعارماداعى كەيىپكەرلەردىڭ وڭ-تەرىس ارەكەتتەرى تۋرالى اڭگىمەلەپ وتىرسا, قانداي عانيبەت ءھام عيبرات! تاپ وسىنداي ءتاسىلدى شاكىرتتەرىمەن تاربيە ساعاتتارىن وتكىزگەندە نەمەسە ءبىر ورايى كەلگەندە مۇعالىمدەر نەگە جاپپاي قولدانباسقا؟! بۇگىندەرى وقىعان كىتابىنان العان اسەرىن شاكىرتتەرىنە اڭگىمەلەپ بەرەتىن مۇعالىم نەكەن-ساياق, ىلۋدە بىرەۋ عانا. نەگە؟ سەبەبى مۇعالىمدەردىڭ وزدەرى قازىر كىتاپ وقىپ, ءتىپتى كوركەم ادەبيەت تۇگىلى, كۇندەلىكتى گازەت-جۋرنال وقىپ جارىتپايدى. ورىس دراماتۋرگى اندرەي بيتوۆتىڭ «ەگەر ادام بالاسىنىڭ ومىرىنەن كوركەم ادەبيەت پەن ونەردى الىپ تاستاسا, وندا ادامزات قوعامىندا زەڭبىرەكتىڭ گۇرسىلى مەن تيىننىڭ شىقىرى عانا قالادى» دەگەن كوزقاراسى سىزگە دە ءمالىم بولسا كەرەك. مىنە, وسى قاۋىپتى دەڭگەيگە قازاقستاندىق قوعام ابدەن تاقالىپ كەلىپ, قازىر تۋرا جار باسىندا تۇر... الەمدى ءتان سۇلۋلىعى ەمەس, جان سۇلۋلىعى قۇتقارادى. ال ول, جان سۇلۋلىعى كوركەم ادەبيەت ارقىلى قالىپتاسادى. توق ەتەرىن ايتقاندا, الەمدى ادەبيەت قۇتقارادى.
– ءبىر جاعىنان, بۇگىنگى ۇرپاق – كىتاپ وقىمايتىن ۇرپاق. بۇل – اقيقات. ەكىنشىدەن, بالالارعا ارنالعان شىعارمالاردىڭ از ەكەندىگى, سيرەك جاريالاناتىنى تاعى بار. وسى ەكى قاراما-قايشىلىقتىڭ قوسىندىسىنان شىعىپ وتىر عوي بۇگىنگى ماسەلەمىز. تارازى باسىن قالاي تەڭەستىرەمىز؟ ەكى تاراپتى ورتاق يگى ىسكە قالاي بىرىكتىرەمىز؟
– بالالار ادەبيەتىنىڭ تىنىسى اشىلىپ, كوكجيەگى كەڭەيىپ, كوسەگەسى كوگەرۋى ءۇشىن ءۇشبۋ ماسەلەگە قاتىستى مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ۇزاق مەرزىمدى قامتيتىن تۇجىرىمداما كەرەك. ال ەندى مۇنداي قۇجاتتا قانداي ماڭىزدى ماسەلەلەر مىندەتتى تۇردە قامتىلۋى ءتيىس, ول جاعىن مينيسترلىك پەن جازۋشىلار وداعى بەلگىلى بالالار اقىن-جازۋشىلارى مەن باستاۋىش سىنىپتاردىڭ بىلىكتى مۇعالىمدەرىن قاتىستىرا وتىرىپ, كەڭ اۋقىمدا تالقىلاعانى ءجون.
رۋحاني قۇلدىراۋدان قۇتىلۋدىڭ تاعى ءبىر جولى – كوركەم ادەبيەتتى جۇيەلى ءارى ساۋاتتى ناسيحاتتاۋ. بۇگىندە قازاقستاندىق تەلەارنالار تانىم-تۇسىنىگى تاياز انشىسىماقتاردى جارنامالاۋعا اسىرە اۋەس. نەگە تەلەجۋرناليستيكا اسقاق گۋمانيزمدى ارقاۋ ەتكەن كوركەم شىعارمالاردى, كوكەيكەستى ماسەلەلەردى وزەك ەتكەن پۋبليتسيستيكالىق تۋىندىلاردى ناسيحاتتاۋعا ۇلەس قوسپايدى؟ مۇنداي قادام ءار ادامنىڭ دا, تۇتاس قوعامنىڭ دا ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيىن كۇرت كوتەرىپ, پاراسات-پايىمىن دا ارتتىرار ەدى.
– بالالار تاقىرىبىنا جازۋ قانشالىقتى قيىن؟ جالپى, بالالار ادەبيەتىنە قويىلاتىن باستى تالاپ قانداي؟
– بالالارعا جازۋ ءۇشىن جان-دۇنيەڭىزدە ەڭ بولماسا ءبىر ساتكە بولسا دا, مىنا ۋ-شۋى كوپ ءدۇبىرلى دۇنيەگە, مىنا قۋلىق-سۇمدىعى تاۋسىلمايتىن الەم-جالەم الەمگە بالانىڭ بەيكۇنا كوزىمەن, ءسابيدىڭ پەرىشتە پەيىلىمەن قاراي الاتىنداي با-
لالىق اڭعالدىق, ياعني جان تازالىعى ساقتالۋى شارت. ونسىز بالالار يلاناتىنداي, بالدىرعانداردى ەلىكتىرەتىندەي شىنايى دۇنيە جازۋ مۇمكىن ەمەس. ال جالپى العاندا ادامزات قوعامىنىڭ دامۋىنا, ءداۋىردىڭ تالابىنا بالالار ادەبيەتى دە لايىقتى بولۋعا مىندەتتى. مۇنداي قارىم-قابىلەت, قادىر-قاسيەتسىز قارۋسىز مايدان – يدەولوگيا سالاسىندا بالالار ادەبيەتى باسەكەگە قابىلەتتى بولا المايدى. ەندەشە, مۇنداي ۇدەدەن كورىنۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن بالالارعا ارناپ ادەبي شىعارمالار جازاتىن قالامگەرلەردىڭ ويلاۋ كوكجيەگى مەيلىنشە كەڭ بولعانى ءلازىم.
– بۇرىنىراقتا جازىلعان ءبىر مىسال-اڭگىمەڭىزدە ەتىكشى وبرازى ارقىلى بولاشاق ۇرپاقتى ەڭبەككە تاربيەلەۋدىڭ ونەگەسىن بايانداپسىز. سونداي-اق وسى شىعارمادا بيلىكتەگىلەردىڭ ءوز ىسىنە سالعىرتتىعىن, ورتاق شارۋاعا وراشولاقتىعىن اشكەرەلەيسىز. سىنىڭىزعا ىلىككەن سول كەيىپكەرلەر قازىر وزگەردى مە؟
– شىنىمەن دە ەتىكشىنىڭ ۇقىپتىلىعى, ەڭبەكقورلىعى ءوز مىندەتىنە ادامي دا, كاسىبي دە تۇرعىدان ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىندىعى, ءتول ميسسياسىن اق-ادال اتقاراتىندىعى كىم-كىمگە دە ۇلگى بولارلىقتاي. قازاق اراسىندا «ادال كاسىپتىڭ جامانى جوق» دەگەن ماتەل بار. ەندەشە ءمۇيىزى قاراعايداي ساياساتكەرلەردىڭ وزدەرى ەتىكشىدەن ءبىراز جاقسى قادىر-قاسيەت جاماي الادى. ماسەلەن, اقش-تىڭ XVI پرەزيدەنتى اۆراام لينكولننىڭ اكەسى ەتىكشى بولعان. قاراپايىم ەتىكشىنىڭ ۇلىن الەمدەگى ءىرى دە ىرگەلى مەملەكەتتىڭ ءنومىرى ءبىرىنشى باسشىسى بولاتىنداي دەڭگەيدە تاربيەلەگەنىنە قالاي سۇيسىنبەيسىڭ؟! كانىگى ەتىكشىلىگىمەن ەل-جۇرتقا تانىمال بولعان كىسىلەر قازاق اراسىندا دا بولعان. ءتىپتى تانىمال تۇلعالار دا بارشىلىق. ماسەلەن, سوڭىنا قالدىرعان رۋحاني مۇراسى مول ءانشى, كومپوزيتور ءمادي باپي ۇلى, سونداي-اق ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ, باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ اكەلەرى ەتىكشى بولعان دەسەدى.
كەڭەس وكىمەتىنەن جيرەنەتىنگە قوسا, ۇيرەنەتىن جايتتار دا بارشىلىق. مىسالى, ول كەزەڭدە جوعارى ءبىلىمدى جاس مامان مەيلى ول دارىگەر بولسىن, ميليتسيا بولسىن, اگرونوم بولسىن, زووتەحنيك بولسىن جۇمىستى ەڭ تومەننەن باستايتىن. ال قازىر بيلىك بۋىندارىندا جەڭ ۇشىنان جالعاسقان سىبايلاس جەمقورلىق ايىلىن جيار ەمەس. اشىعىن ايتقاندا, قازاقستاندىق قوعامدا مەريتوكراتيا ۇستانىمدارىنا قاتىستى ءالى كوزبوياۋشىلىق كوپ.
– كەيبىر شىعارمالارىڭىزدىڭ اعىلشىن, فرانتسۋز, بەنگال, پارسى, ورىس تىلدەرىنە اۋدارىلعانىنان حاباردارمىز. شىعارمالارىڭىزدى كىمدەر ءتارجىمالادى؟
– ەرەسەكتەرگە ارنالعان «كيە» اتتى پروزالىق شىعارمامدى جانە «اق كوبەلەك», «كىشكەنتاي «كوماندير», «قوناقجاي قۇتجول» دەگەن بالالارعا ارنالعان اڭگىمەلەرىمدى اعىلشىن تىلىنە الپامىس فايزوللا اۋداردى. سونداي-اق «كيەنى» پارسى تىلىنە اۋدارماشى گاۋھار ومارحانوۆا, فرانتسۋز تىلىنە تالعات ءابدىراحمانوۆ ءتارجىمالادى. ال ۇندىستاندىق جازۋشى امار ميترا «اق كوبەلەك», پەن «كىشكەنتاي «كومانديردى» بەنگال تىلىندە سويلەتتى. بالالارعا ارنالعان بىرنەشە اڭگىمەمدى بەلارۋس جازۋشىلار وداعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, جازۋشى-جۋرناليست ەلەنا ستەلماح بەلورۋس, اقجايىق اۋداندىق «جايىق تاڭى» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى بوريس مىرزاعاليەۆ ورىس تىلىنە ءتارجىمالادى. ستۋدەنتتىك ومىردەن جازىلعان «ۇيالشاق ماحابباتتىڭ عۇمىرى ۇزاق» اتتى كولەمدى اڭگىمەمدى قىرعىز تىلىنە ولجوباي بۋباتاەۆ, ال «ورتاق ەرلىكتى» ۇيعىر تىلىنە ءمىنامجان ءاسىموۆ اۋداردى.
– «بالالار ادەبيەتى – ۇلكەن ادەبيەتتىڭ كىرىسپەسى» دەگەن بىرجاقتى پىكىر قوعامدا ءالى كۇنگە دەيىن بەلەڭ الىپ تۇر. وعان بالالار ادەبيەتىنىڭ بۇگىنگى احۋالى انىق دالەل. الايدا, بيىل مينيسترلىكتىڭ باستاماسىمەن ءتۇرلى جوبا قولعا الىندى. ارينە, ونىڭ بارلىعى ايتارلىقتاي ناتيجە بەرە مە – ول ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە. بالالار ادەبيەتىندە ۇلكەن وزگەرىس بولۋى ءۇشىن ناقتى نە ىستەۋىمىز كەرەك؟
– بالالار ادەبيەتى ۇلكەن ادەبيەتكە قوسا, جالپى تۇتاستاي العاندا, بۇكىل ادامزات قوعامىنىڭ گۋمانيزم تۇرعىسىنداعى ىرگەتاسى. ال ىرگەتاسى بەرىك ەمەس, كەز كەلگەن نىسان قاۋىپتى. بالالار ادەبيەتىنسىز دۇرىس قوعام قالىپتاستىرۋ, حاكىم اباي ارمانداعانداي, كەمەل تۇلعا, ياكي تولىق ادام تاربيەلەۋ مۇمكىن ەمەس.
امەريكالىق الەۋمەتتانۋشىلار ۇزاق جىل الەۋمەتتىك زەرتتەۋ جۇرگىزە كەلىپ, مىنانداي ۇيعارىمعا كەلگەن كورىنەدى: «ۇل بولسىن, قىز بولسىن, ەگەر بالا 10 جاسقا دەيىن ادەبي كىتاپ وقۋعا داعدىلانسا, دەمەك بۇل بالانىڭ ساناسىندا ءوزىن-ءوزى جاماندىقتان ساقتاندىراتىن, ياعني بىرەۋگە قورلىق-قيانات كورسەتۋدەن, بىرەۋگە زورلىق-زومبىلىق جاساۋدان, ۇرلىق-قارلىققا بارۋدان, باسقا دا تولىپ جاتقان جامان ادەتتەردەن بويىن الشاق ۇستاۋعا, ىرگەسىن اۋلاق سالۋعا جەتەلەيتىن تۇيسىك قالىپتاسادى».
بالالار ادەبيەتىنە جۇيەلى تۇردە ايالى كوزقاراس كەرەك. ءبىر جىلدى ارناعانمەن, بۇل سالاداعى جىلدار بويى قوردالانعان كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى ماسەلەلەر تۇپكىلىكتى شەشىلمەيدى. بالالارعا ارناپ جازاتىن اقىن-جازۋشىلارعا قوماقتى قالاماقى تولەپ, ولاردىڭ كىتاپتارىن بالدىرعانداردىڭ نازارىن بىردەن تارتاتىنداي ەتىپ ادەمى بەزەندىرىپ, مەملەكەتتىك تاپسىرىس ارقىلى جەتكىلىكتى تارالىممەن تۇراقتى شىعارىپ تۇرۋ كەرەك. جانە ءبىر وتە ماڭىزدى ماسەلە, بالالارعا ارنالعان كوركەم شىعارمالار بايقاۋى ءادىل ءوتۋى ءتيىس. بالالار ادەبيەتى – ءمولدىر بۇلاق. وسى كىرشىكسىز تۇنىق دۇنيەنى ءبىز لايلاماۋعا ءتيىسپىز. ايتپاقشى, بالالارعا ارنالعان مەرزىمدى باسپاسوزدە قىزمەت ىستەيتىن ارىپتەستەردىڭ دە ەڭبەگى لايىقتى باعالانۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار جەتكىنشەكتەرگە ارنالعان گازەت-جۋرنالداردىڭ تانىمدىق-تاعىلىمدىق سيپاتىن ارتتىرىپ, بەزەندىرىلۋىن ەستەتيكالىق جوعارى دەڭگەيگە كوتەرە الساق, ءتىپتى كەرەمەت.
اڭگىمەلەسكەن
مارجان ءابىش,
«Egemen Qazaqstan»
