بەسىك جىرىنىڭ جاۋھارلارى تاتتىمبەتتىڭ كۇيىنە ۇلاسىپ, قازاقتىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن بويىنا سىڭىرگەن ول ون ءۇش جاسىندا ا.بايتۇرسىنوۆتاي ۇلى اعارتۋشىنىڭ الدىن كورىپ, ءتالىمىن الدى. قارقارالىدا ۇلت ءۇشىن ۇران سالعان الاش زيالىلارىنىڭ ۇنىنە قۇلاق ءتۇرىپ, وي-تامىزىق ەتتى. ومبىدا مۇعالىمدەر سەمينارياسىنا وقۋعا شاقىرىپ, ءبىلىم الۋىنا قامقورلىق جاساعانداردىڭ ءبىرى اتالاس تۋىسى اقايدىڭ قاسەنى زامان اعىمىن دۇرىس بارلاپ, ۇلت زيالىلارى ا.بايتۇرسىنوۆ, ءا.بوكەيحانوۆتارمەن پىكىرلەس, قارىم-قاتىناستا بولسا, ەكىنشىسى وسى وقۋ ورنىنىڭ وقىتۋشىسى, قازاق ولكەسى تاريحىنىڭ بىلگىرى ا.سەدەلنيكوۆ ءا.بوكەيحانوۆپەن ەجەلدەن شىعارماشىلىق بايلانىستا ەدى.
ءاليحانتانۋشى س.اقق ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, سامارادا تۇرعان 1909-1917 جىلدارى ءا.بوكەيحانوۆ رەسەيدىڭ سانكت-پەتەربۋرگ, تومسك, ومبى قالالارىنا ەركىن بارىپ تۇرعان. ءبىر كەزدەرى ءوزىنىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتى قىزۋ جۇرگەن دالا ولكەسىنىڭ ورتالىعى ومبىعا كەلىپ, ەجەلگى تانىسى ا.سەدەلنيكوۆپەن, قارقارالىدان وسىندا ءجيى كەلىپ جۇرەتىن ساياسي سەرىگى ج.اقباەۆتارمەن بايلانىسىن ۇزگەن جوق. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, وسىنداي باس قوسۋلاردا قازاق زيالىلارىنىڭ ەلدەن جىراقتا وقىپ جۇرگەن قازاق جاستارىمەن دە كەزدەسۋلەرى ابدەن مۇمكىن. بۇرىن اتىن ەستىگەنىمەن كەيىن «قازاقتىڭ» بەتتەرىنەن قانىق بولا باستاعان ءا.بوكەيحانوۆپەن ن.نۇرماقوۆتىڭ تانىسۋى جەرلەسى ج.اقباەۆ ارقىلى وسى كەزدە باستالدى.
سەمينارياداعى ن.نۇرماقوۆ, س.سەيفۋللين, م.جۇماباەۆ, ش.ءالجانوۆ سياقتى جاستاردىڭ ساياسي وي-ساناسىنىڭ ويانۋىنا ومبىداعى ورىستىڭ دەموكراتياشىل زيالىلارىنىڭ ازاتتىق, بوستاندىق يدەيالارىمەن قاتار «قازاق» گازەتى مەن «ايقاپ» جۋرنالىنداعى ۇلت زيالىلارى كوتەرگەن ماسەلەلەر اسەر ەتتى. ولاي دەيتىنىمىز قاراستىرىلعان ۋاقىتتا ولاردان باسقا قازاق ءتىلدى باسىلىم جوق. «قازاق» گازەتىنىڭ ءبىرىنشى نومىرىندە ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ: ء«وزىمىزدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىمىزدى ساقتاپ قالۋىمىز ءۇشىن بار كۇش پەن قۇرالدى جۇمساپ, وقۋ-اعارتۋعا جانە ورتاق مادەنيەتكە ۇمتىلۋىمىز قاجەت» دەپ, قازاقتىڭ ۇلت رەتىندە ءوسىپ-وركەندەۋىنىڭ جولدارىن ورتاعا سالۋى ءوز ەلىنىڭ بولاشاعى تولعاندىرعان جاستاردى بەي-جاي قالدىرمادى, ساناداعى سىلكىنىس «بىرلىك» ۇيىمىنىڭ قۇرىلۋىنا اكەلدى. ءومىرىنىڭ ومبىلىق كەزەڭى, الاش زيالىلارى كوتەرگەن ازاتتىق يدەيالارى ن.نۇرماقوۆتىڭ ساياسي-اعارتۋشىلىق كوزقاراسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتى.
ن.نۇرماقوۆتىڭ ازاماتتىق ۇستانىمى مەن قارىم-قابىلەتى العاش 1916 جىلعى وقيعالار كەزىندە كورىندى. بەلگىلى عالىم م.قويگەلديەۆ ءوزىنىڭ «الاش قوزعالىسى» مونوگرافياسىندا قارقارالىلىق دارىگەر س.شالىمبەكوۆكە توقتالادى. تىل جۇمىسىنا باراتىندارعا جاردەم كورسەتىپ ءجۇرىپ, سۇزەك اۋرۋىن جۇقتىرىپ قايتىس بولعان ونى جەرلەۋ كەزىندە ج.اقباەۆتىڭ «25 يۋن جارلىعى شىققان سوڭ حالىققا ناسيحات ايتىپ, قازاقتى كوندىرۋگە سەبەپكەر بولعاننىڭ ءبىرى سادۋاقاس ەدى. باسقا جەرلەردە قان توگىلگەن, اسىلعان, اتىلعان كوپ, قارقارالى قازاعى بۇل پالەدەن وقىعانداردىڭ ارقاسىندا امان بولدى» دەگەن ءسوزىن كەلتىرە كەلە, الاشتىڭ ورنىققان الەۋمەتتىك تىرەگىنىڭ بولۋى قارقارالى وڭىرىندە قاندى وقيعالارعا جول بەرمەدى دەگەن قورىتىندى جاسايدى. قوعامنىڭ وزگە الەۋمەتتىك توپتارىنا قاراعاندا مۇعالىم قاۋىمىنىڭ بەلسەندىلىگىن, ۇگىت-ناسيحات, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن وزدەرىنە پارىز سانايتىنىن, ءارى سول ۋاقىتتا ولاردىڭ سانى ساۋساقپەن سانارلىقتاي ەكەنىن ەسكەرسەك, ن.نۇرماقوۆتىڭ دا تانىم-تۇسىنىگى ولاردان الشاق كەتكەن جوق. «قازاق» گازەتىندەگى كوتەرىلىسكە شىقپاۋعا, مايدان جۇمىسىنا بارۋعا ۇندەگەن الاش زيالىلارىن قولدادى, تىل جۇمىسىنا ءتىزىم جاساۋ كەزىندە باي-بولىستاردىڭ بۇرمالاۋشىلىق ارەكەتتەرىنە قارسى شىقتى. ونىڭ وسى كەزدەگى ءىس-ارەكەتى حالىق مۇددەسى جولىنداعى كۇرەسىنىڭ باستاماسى بولدى.
قارقارالى ۋەزى دەگەلەڭ بولىسىنىڭ تۋماسى, سول ۋاقىتتىڭ كۋاگەرى, جازۋشى س.بەگالين ن.نۇرماقوۆ جايلى «اسىل ازاماتتى ەسكە العاندا» اتتى ەستەلىگىندە «مايدان جۇمىسىنا باراتىن جىگىتتەرگە باسشىلىق ەتەم» دەپ, قارقارالىدان اتتانعان جىگىتتەرگە مىڭباسى بولىپ, ءوزى تىلەنىپ كەتەدى. سەمەيگە كەلگەن وعان گۋبەرنيالىق وقۋ ينسپەكتورى سكوركوۆسكي رۇقسات بەرمەگەن كورىنەدى», دەيدى. ن.نۇرماقوۆتىڭ مۇنداي شەشىمگە كەلۋىنە الاش زيالىلارىنىڭ ۇندەۋى سەبەپ بولدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءارحيۆى قورىنداعى جەكە ىسىندەگى ءوز قولىمەن جازعان ءومىربايانىندا «اۋەلدە توڭكەرىستىڭ بولعانىنا سەنەر-سەنبەسىمىزدى بىلمەدىك. ەكى اپتادان سوڭ جان-جاقتان كەلگەن حابارلاردان شىندىققا كوز جەتكىزگەننەن كەيىن عانا ىسكە كىرىستىك», دەيدى ن.نۇرماقوۆ اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىنگى الاساپىران كەز تۋرالى. مۇنداعى «شىندىققا كوز جەتكىزگەننەن كەيىن» دەپ وتىرعانى مينسكىدەگى ءا.بوكەيحانوۆ باستاعان قازاق زيالىلارى قازاق ولكەسىندەگى 25 ادامنىڭ اتىنا بوستاندىق كۇنى تۋعانىن ايتىپ, حالىقتى جاڭا بيلىكتى قولداۋعا شاقىرعان جەدەلحاتتار جىبەردى جانە سونىڭ ۇشەۋى قارقارالىداعى ج.اقباەۆقا, ق.اقاەۆقا, س.بوكەيحانوۆقا جولداندى. الاش كوسەمى قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن ەل اراسىنداعى بەدەلدى, پىكىرلەس ازاماتتارعا ءۇمىت ارتىپ, بىرىگۋگە شاقىردى. ولاردىڭ قاتارىنا ن.نۇرماقوۆ سىندى وقىعان, بەلسەندى جاستار دا قوسىلدى, ۇلت كوشباسشىسىنا قولداۋ كورسەتتى.
قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن 1918 جىلى اقپاندا ن.نۇرماقوۆ قارقارالى ۋەزدىك دەپۋتاتتار كەڭەسىنە كىرىپ, كەڭەس وكىمەتىنىڭ شارالارىن جۇرگىزۋگە قاتىسادى. ء«وزىمىزدى بولشەۆيك دەپ ساناعانىمىزبەن بولشەۆيكتىك يدەيالاردان مۇلدە حابارسىز ەدىك», دەيدى ول ءوز ءومىربايانىندا. 1918 جىلى ماۋسىمدا اقتاردىڭ كونتررەۆوليۋتسيالىق ب ۇلىگىنەن كەيىن قاماۋعا الىنىپ, سول جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن 1919 جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن ون ءۇش اي تۇرمەدە وتىرادى. 1919 جىلعى جەلتوقساننان قارقارالى ۋەزدىك رەۆكومىنىڭ مۇشەسى, توراعانىڭ ورىنباسارى. 1920 جىلعى 16 ناۋرىزدان بولشەۆيكتەر پارتياسىنىڭ مۇشەسى. 1920 جىلدىڭ قازانى – كەڭەستەردىڭ بۇكىلقازاقتىق ءبىرىنشى سەزىنىڭ دەلەگاتى. جەكە ىسىندەگى انكەتا وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەدى.
ءبىز ن.نۇرماقوۆتىڭ كوپ جايلاردى اشىق, شىنايى ايتا الماعانىن ايتقىمىز كەلەدى. بۇل رەتتە ونىڭ جەكە ءىسى 1922-1924 جىلدارى تولتىرىلعانىن, ءومىربايانىنىڭ دا وسى كەزەڭدە جازىلعانىن ەسكەرۋ قاجەت. كوممۋنيستىك يدەولوگيا كەڭەس قوعامىن تۇگەلدەي شىرماپ, تاپتىق كوزقاراس ورنىقتى. كەز كەلگەن قىزمەتكەردىڭ جەكە باس قۇجاتىندا الەۋمەتتىك شىعۋ تەگى كورسەتىلىپ, ءارى ونىڭ كەدەي تابىنان ەكەنى مىندەتتى بولدى. «الاش» پارتياسى, الاشوردا تۋرالى ايتۋعا تىيىم سالىندى. ن.نۇرماقوۆ تا قاتاڭ ساياسات, قاتاڭ تالاپتان اسا المادى. ن.نۇرماقوۆقا بايلانىستى ماقالالار مەن ەستەلىكتەردە ونىڭ تاباندى بولشەۆيك بولعانى, قازان توڭكەرىسىن قۋانا قارسى العانى, كەڭەس وكىمەتىن ورناتۋ جولىنداعى كۇرەسكەرلىگى جايلى ايتىلادى. بۇگىندە بۇل تۇجىرىمدار قايتا قاراۋدى قاجەت ەتەدى.
ارحيۆ قۇجاتتارى ن.نۇرماقوۆتىڭ 1917-1918 جج. ۇستانىمى مەن قىزمەتى, ونىڭ كەڭەس وكىمەتىنە, بولشەۆيكتەر پارتياسىنا قاتىسى تۋرالى بۇرىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن جايلاردى اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سولاردىڭ ءبىرى – ن.نۇرماقوۆتىڭ 1919 جىلى 30 قاڭتاردا قارقارالى تۇرمەسىنەن قالاداعى «مۇعالىمدەر وداعىنا» جازعان حاتى. حاتتا ول اقپان توڭكەرىسىنە دەيىن تۋعان بولىسىنىڭ بولىس باسقارۋشىسى ق.اقاەۆقا اۋدارماشىلىق قىزمەت ەتكەنىن, توڭكەرىستەن كەيىن ۋەزدەگى بۇرىننان كەلە جاتقان ق.اقاەۆ پەن ج.اقباەۆتىڭ پارتيالارى اراسىندا تەكەتىرەستىڭ ورشىگەنىن, وزىنە دە اسەرى تيگەندىكتەن مۇنداي داۋ-دامايدان بەيتاراپ بولعانىن, قازاق جاستارىنىڭ باسىن قوسىپ «دالا وداعى» ۇيىمىن قۇرعانىن باياندايدى. سەمەيدەن كەلگەن وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ كوميسسارى ن.قۇلجانوۆتىڭ تالاپ ەتۋىمەن ەكى پارتيانىڭ تاتۋلاسىپ, ىمىراعا كەلگەنىن قۋانا قارسى العانىن دا جاسىرمايدى. قازاقتاردىڭ بىرىگۋى بيلىكتەگى وزدەرىنىڭ ىقپالىن السىرەتەدى دەپ قورىققان جەرگىلىكتى ورىس شەنەۋنىكتەرىنىڭ ەكى پارتيانىڭ اراسىنا وت جاعىپ, بىرىنە ءبىرىن ايداپ سالعانىن, اسىرەسە كوۆالەۆ, شەلومەنتسەۆ دەگەندەردىڭ بەلسەندىلىگىن, بولشەۆيكتەر تۋرالى زور قۇلشىنىسپەن ايتقانىن, 1918 جىلى اقپان ايىنىڭ باسىندا كەڭەس وكىمەتىن قولداپ جوعارعى جاققا جەدەلحات جىبەرۋگە «دالا وداعىنىڭ» مۇشەلەرى مەن باسقا دا ۇيىمداردى ۇگىتتەگەنىن, كوۆالەۆتىڭ دەپۋتاتتار كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى قاۋلى شىعارعانىن بايانداي كەلە, ن.نۇرماقوۆ, بۇعان باستاپقىدا سەنىپ قالعان وزدەرىنىڭ سوڭىنان كوۆالەۆتىڭ ارام ويى اشكەرەلەنگەن سوڭ, بارلىق قاۋلىلاردان باس تارتىپ, جويعاندارىن ايتادى.
«بار-جوعى ءۇش-ءتورت كۇن عانا بولعان كوۆالەۆتىڭ دەپۋتاتتار كەڭەسىنەن سوڭ قارقارالىعا كەڭەس وكىمەتى مەن بولشەۆيكتەرگە قارسى ارنايى ۇگىت جۇرگىزگەن قازاق زيالىلارىنىڭ «الاش» پارتياسىنىڭ بەلگىلى جەتەكشىلەرى ءا.بوكەيحانوۆ پەن ا.بايتۇرسىنوۆ كەلدى», دەيدى ن.نۇرماقوۆ ءارى قاراي جاعدايدىڭ قالاي وربىگەنى جايلى. «ولار ءبىزدى, قارقارالىلىقتاردى بيلىكتى باسىپ الىپ, ادامداردى اياۋسىز قىرىپ جاتقان بولشەۆيزممەن, جالپى ورىس بولشەۆيكتەرىنىڭ ءىس-ارەكەتىمەن تانىستىردى. ءوز حالقىنىڭ جاقسىلىعىن قالايتىن ءاربىر ازامات ءتونىپ كەلە جاتقان قاۋىپتەن قانداي دا ءبىر جولمەن قۇتقارۋ يدەياسىن ۇسىندى. اقپان ايىنىڭ سوڭىندا قارقارالىدا زاپاستاعى سولداتتار وداعىنىڭ باستاماسىمەن كەڭەس وكىمەتى قايتا ۇيىمداستىرىلىپ, كەيىن ول قىزىل ارمياعا اينالدىرىلدى. بۇل كۇشكە قارسى تۇرۋ مۇمكىن ەمەستىگىن بىلگەن قازاق حالقى بۇكىل سەمەي وبلىسىن بولشەۆيكتەر باسىپ العاندىعىنا, سونداي-اق قازاقتاردىڭ وزدەرىنىڭ ناقتى كۇشى مەن ءوزارا كەلىسىمنىڭ جوقتىعىنا بايلانىستى ءوز وكىلدەرىن دەپۋتاتتار كەڭەسىنە جىبەرۋگە, سول ارقىلى ورتالىقتاعى بولشەۆيكتەر ىقپالىنىڭ الدىن الۋ جانە جەرگىلىكتى جەردەگى بولشەۆيكتەردى ءىشىنارا باسەڭسىتۋ, جويۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى, سولاي بولدى دا. مەن سوڭعى دەپۋتاتتار كەڭەسىن ۇيىمداستىرۋعا قاتىسقان جوقپىن جانە وعان حالىقتىڭ تالابىمەن, الدىمەن «دالا وداعىنان», كەيىنىرەك قازاق دەپۋتاتتارى كەڭەسىنىڭ جەتى وكىلىنىڭ ىشىندە كىردىم. سونداي-اق, قازاق دەپۋتاتتارى كەڭەسىن جوعارىدا اتالعان ماقساتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ۋەزدىڭ بارلىق قازاعى بىرىگىپ قۇرعانىن ەسكە سالۋدى قاجەت دەپ سانايمىن. مەن ۋەزدىك دەپۋتاتتار كەڭەسىندە بولعان كەزىمدە مۇمكىندىگىنشە كەز كەلگەن بولشەۆيزم مەن زورلىق-زومبىلىقتان ادا «الاش» پارتياسىنىڭ باعدارلاماسىن ۇستاندىم». وسىلايشا ءمان-جايدى تۇسىندىرگەن ن.نۇرماقوۆ بولشەۆيك بولماعانىن, ەشقاشان بولشەۆيكتىك ارەكەت جاساماعانىن, بۇعان «مۇعالىمدەر وداعىنداعى» ارىپتەستەرىنىڭ كەپىل بولا الاتىنىن اعىنان جارىلا كەلە, تەك جاستىق پەن تاجىريبەسىزدىكتىڭ, پارتيالىق تەكەتىرەستىڭ اسەرىنەن وسىنداي جاعدايعا ءتۇسىپ قالعانىن ايتىپ, ءوزىن اق گۆاردياشىلاردىڭ تۇرمەسىنەن قۇتقارىپ الۋدى وتىنەدى.
ۇلتتاردىڭ تەڭدىگى مەن بوستاندىعىن جاريالاعان كەڭەس وكىمەتىنىڭ ۇراندارى سوعىس پەن اۋىرتپالىقتان قاجىعان حالىقتىڭ كوپشىلىگىنەن قولداۋ تاپقانى ءمالىم. بىراق ۋاقىتشا ۇكىمەتتى جاقتايتىندار كەڭەس وكىمەتىنە تاباندى قارسىلىق كورسەتتى. سولاردىڭ قاتارىندا بولشەۆيكتەر بيلىگىن زاڭسىز دەپ تانىعان «الاش» پارتياسى دا بولدى. ولار حالىقتى كەڭەستەردى مويىنداماۋعا, وعان قارسى كۇرەسۋگە, ۇلتتىق اسكەر, ميليتسيا قۇرۋعا شاقىردى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ قازاقستاننىڭ ايماقتارىندا بىردەي ورنىقپاعانى, جەتىسۋ, سەمەي وبلىستارىندا اسا كۇردەلى, قارۋلى كۇرەس ناتيجەسىندە ورناعانى بەلگىلى. سەمەيدىڭ وزىندە ومبىدان ارنايى 100-گە تارتا بولشەۆيكتى جىبەرگەننەن كەيىن 1918 جىلى 17 اقپاندا بيلىك كەڭەستەردىڭ قولىنا كوشتى (قازاقستان تاريحى. بەس تومدىق. 4-توم. 2010. 129 بەت). ال ءوندىرىسى مەن تەمىرجولى, جۇمىسشى تابى جوق, نەگىزگى حالقى جەرگىلىكتى قازاقتاردان تۇراتىن قارقارالى سياقتى تۇپكىردەگى وڭىرگە بولشەۆيكتىك يدەيالار تارالا قويمادى. كەرىسىنشە, حالىق قازاق وقىعاندارىنىڭ يدەيالارىمەن, ۇگىت-ناسيحاتىمەن جاقسى تانىس بولدى ءارى ول يدەيالار حالىققا جاقىن, تۇسىنىكتى بولاتىن. ماسەلەن, سەمەي وبلىستىق قازاق كوميتەتىنىڭ ورگانى «سارىارقا» گازەتىنىڭ 1917 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنداعى سانىندا «قارقارالىعا ءاليحان (بوكەيحانوۆ) مەن احمەتتەن (بايتۇرسىنوۆ) ميليتسيا جاساۋعا جەدەلحات كەلگەنى, سوعان سايكەس قازاق, مۇسىلمان كوميتەتتەرىنىڭ قابىلداعان قاۋلىسىن قالا حالقى قۇپتاپ, ەكى كۇن ىشىندە 5000 سوم اقشا جيناعانى, ميليتسياعا وزدەرىنىڭ بالالارىن بەرگەنى» تۋرالى ايتىلادى («سارىارقا» گازەتى. 1917 جىل / قۇراست. پروف. ع.انەس. – 2017. 331-333 بەتتەر.). بۇدان قارقارالى حالقىنىڭ كەڭەستىك بيلىك ءۇشىن كۇرەسپەگەنى ايقىن كورىنەدى. ولاي بولسا, ن.نۇرماقوۆتىڭ ۋەزدە كەڭەس وكىمەتى اسكەر كۇشىمەن ورنادى, قازاقتاردىڭ قولداۋى ولارعا قارسى تۇرا الماعاندىقتان دەۋى شىندىققا جاقىن جانە ونىڭ «بولشەۆيكتىك يدەيالاردان حابارسىز ەدىك» دەگەنىن بەكىتە تۇسەدى.
1917 جىلدىڭ قازان ايلارىندا «الاش» پارتياسىنىڭ وبلىستىق ۇيىمدارى قالىپتاسىپ, سەمەيدە, ومبى مەن ورىنبوردا ءا.بوكەيحانوۆتىڭ ءوزى باس بولىپ پارتيا باعدارلاماسىن تاراتىپ, ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزدى (م.قويگەلديەۆ. الاش قوزعالىسى. ءى توم. – 2008. 395-396 بەتتەر.). قارقارالىدا بۇل جۇمىستى الاشتىڭ تىرەگى بولعان قازاق كوميتەتى اتقارعاندىقتان ۋەزدەگى زيالى قاۋىم «الاش» پارتياسىنىڭ باعدارلاماسىمەن تانىس بولدى. سول ۋاقىتتا ن.نۇرماقوۆتىڭ قاتارلاستارىنىڭ اراسىندا كۇنى كەشە «بىرلىكتە» وزىمەن بىرگە جۇرگەن «ۇستىنەن حالىقتان سەكسەن ارىز تۇسكەن, 1916 جىلى قازاقتى قان قاقساتقان ولجاباي ءتارىزدى ادامداردىڭ باتاسىن العان پارتيادا بولا المايتىندىعىن» ايتىپ, باس تارتقان س.سەيفۋللين دە, پارتيا باعىتىمەن كەلىسىپ, وعان مۇشە بولعان م.جۇماباەۆ, ا.سەيىتوۆ, ت.ب. بولدى. ن.نۇرماقوۆقا كەلسەك, ونىڭ كوزقاراسى مەن تانىم-تۇسىنىگى پارتياعا كىرگەندەردەن الشاق كەتكەن جوق. ونىڭ «الاش» پارتياسىن قولداپ, بەرىك ۇستانۋى پارتيا باعدارلاماسىنىڭ قازاق حالقىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجى مەن مۇددەسىنە ساي كەلۋىنەن جانە ءوز ماقساتىمەن ۇندەستىگىنەن بولدى.
وسى جەردە «ن.نۇرماقوۆ نەگە «الاش» پارتياسىنا كىرگەن جوق؟» دەگەن سۇراقتىڭ تۋى زاڭدى. مۇنى بىلايشا تۇسىنگەن ءجون. ن.نۇرماقوۆ قىزمەت ەتىپ, ارالاسقان ورتادا الاشتىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى ج.اقباەۆ, ن.ورمانبەت ۇلى ت.ب. قوعامدىق-ساياسي ومىردە ىسىلعان بەلسەندى كۇرەسكەرلەر بولدى. ولار جاس جاعىنان دا, ءبىلىم جاعىنان دا ن.نۇرماقوۆتان الدەقايدا جوعارى ەدى. سەمەيدەگى وبلىستىق قازاق كوميتەتىنىڭ مۇشەلەرى ر.مارسەكوۆ, ح.عابباسوۆتار جوعارى ءبىلىمدى بەلگىلى قايراتكەرلەر, ب.سارسەنوۆ, ا.قوزىباعاروۆتاردىڭ ورتا ارناۋلى بىلىمدەرىمەن قوسا ن.نۇرماقوۆتان ءبىر مۇشەل ۇلكەندىكتەرى بولدى. سوندىقتان دا ساياساتتىڭ قازانىندا قايناپ, ىسىلعان سەركەلەرمەن بىرگە قالا, گۋبەرنيا دەڭگەيىندە قىزمەت ىستەپ, تاجىريبە جيناعان تانىمال تۇلعالاردىڭ «الاش» پارتياسىنا ءبىرىنشى بولىپ كىرۋى داۋسىز بولاتىن.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, قارقارالى ۋەزدىك دەپۋتاتتار كەڭەسىنە قازاقتاردىڭ ءوز وكىلدەرىن جىبەرۋى دۇرىس شەشىم بولدى, ويتكەنى ەندىگى ۋاقىتتا قازاق حالقىنىڭ مۇددەسىن شەشۋ تەك رەسمي بيلىك ارقىلى عانا مۇمكىن ەدى. سونداي-اق, بولشەۆيكتەر جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق شارالاردىڭ وتارشىلدىق پەن سوعىستان, اشتىقتان كۇيزەلگەن حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىققانىن دا ەسكەرگەن ءجون. سوندىقتان ماقساتى تۋعان حالقىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجى مەن تالاپ-تىلەگىن جۇزەگە اسىرۋ بولعان ن.نۇرماقوۆ جەرگىلىكتى كەڭەستىك بيلىكتىڭ قۇرامىندا ەل ىشىندەگى كۇيزەلىستى جويۋ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ, وقۋ-اعارتۋ جۇمىستارىنا بەلسەنە ارالاستى. سول ۋاقىتتا دوسى س.سەيفۋللينگە جازعان حاتىندا «...بۇرىنعى پاتشانىڭ تەپكىسىندە جانشىلعان حالىقتارعا تەڭدىك بەرىپ, ادام سانىنا سانايتىن جالعىز بولشەۆيكتەر پارتياسى ەكەنىنە كوزىم جەتتى. سول سەبەپتى مەن دە بولشەۆيك بولدىم...» دەۋى وسىدان بولسا كەرەك.
1920 جىلى 1 اقپاندا قارقارالى ۋەزدىك رەۆكومى رەۆكوم قۇرامىن قايتا قۇرۋ تۋرالى ماسەلە قاراپ, «نۇرماقوۆتى كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىندا جوق جانە «الاشوردا» قازاق ۇيىمىنىڭ مۇشەسى بولعاندىقتان رەۆكوم توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانە مۇشەلىگىنەن شىعارۋ» تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. جاڭا قۇرامعا ءبىراۋىزدان سپيرين, بلوششيتسىن, بازيلەۆيچ جانە ميحەەۆ سايلاندى. كەيىنگى وتىرىستار حاتتامالارىندا ن.نۇرماقوۆتىڭ اتى كەزدەسپەيدى.
«نۇرماقوۆ پەن كەرەيباەۆ كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىنا كىرۋگە ءوتىنىش جازدى», دەيدى قارقارالى رەۆكومىنىڭ توراعاسى س.رادچەنكو 1920 جىلى 1 ناۋرىزدا گۋبەرنيا ورتالىعى سەمەيگە جولداعان جەدەلحاتىندا. ن.نۇرماقوۆ ومىرىندەگى بەتبۇرىس كەزەڭ وسى بولدى. ماقالالاردا ن.نۇرماقوۆتىڭ بولشەۆيكتەر پارتياسىنا كىرۋىنە ونىڭ كەڭەستىك يدەيالارعا بەرىلگەندىگى, ومبى بولشەۆيكتەرىمەن, قارقارالىدان ومبىعا اۋىسقان بۇرىنعى ۇستازى ە.پوليۋدوۆپەن حابارلاسىپ تۇرۋى, ولاردىڭ اقىل-كەڭەستەرى سەبەپ بولعانى ايتىلادى. بۇل – بىرجاقتى پىكىر. ءبىز بۇل جەردە باسقا دا فاكتورلاردىڭ بار ەكەنىن ايتقىمىز كەلەدى. البەتتە, كولچاكتىڭ تۇرمەسىندە ون ءۇش اي وتىرىپ, ءولىم اۋزىنان قالعان ن.نۇرماقوۆتىڭ كەڭەس بيلىگىنە باس ۇرىپ, ۋەزدىك كوممۋنيستىك باستاۋىش ۇيىمعا ءبىرىنشى بولىپ كىرۋى كەرەك ەدى عوي. رەۆكوم توراعاسىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە ءارى قازاقتار اراسىنان كوممۋنيست بولىپ, كوش باستاپ ۇلگى كورسەتۋى دە كەرەك ەدى, ولاي بولمادى. سانانى مازالايتىن سۇراق بىرەۋ: «نەگە؟».
ن.نۇرماقوۆ حح عاسىردىڭ باسىندا وتارشىلدىققا قارسى ازاتتىق, بوستاندىق يدەيالارى تۋعان, ايگىلى «قارقارالى پەتيتسياسى» جازىلىپ, الاش قوزعالىسى باستاۋ العان ورتادا تۋىپ ءوستى. قوزعالىستىڭ جەتەكشىلەرى ەسەيە كەلە ونىڭ كۇرەسكەر ۇستازدارى بولدى. ول قازاق حالقىن وتارشىلدىق ەزگىدەن قۇتقارۋدا الاش زيالىلارىنىڭ يدەيالارىنا سەندى, ولارمەن جاقىن ارالاستى, ولار قۇرعان «الاش» پارتياسىنىڭ باعدارلاماسىن قولدادى. مەملەكەت بيلەۋ ءتۇرى, اۆتونوميا ماسەلەلەرىنە تەرەڭ بويلاي قويماسا دا باعدارلامانىڭ ۇلتتىق مۇددەگە ۇيىسقان شەشىمدەرى تۇسىنىكتى ەدى, سوندىقتان اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە ونى تەمىرقازىق ەتتى. ول باي-كەدەي دەپ بولمەي بارشا قازاقتىڭ قامىن ويلادى. ۋەزدىك رەۆكوم قۇرامىنا باستاپقىدا قازاقتاردان جالعىز ن.نۇرماقوۆتىڭ كىرىپ, ءارى توراعانىڭ ورىنباسارلىعىنا تاعايىندالۋى ونىڭ قازاقتار اراسىنداعى بەدەلىنەن, ۇستانىمى مەن تاباندىلىعىنان بولدى. ولاي بولسا, ن.نۇرماقوۆتى الاشوردا قازاق ۇيىمىنىڭ مۇشەسى دەۋدە نەگىز دە جوق ەمەس. ونىڭ كوممۋنيست بولۋعا قۇلشىنباۋى دا وسىدان.
ماسەلەگە بايلانىستى ن.نۇرماقوۆتى تەرگەۋ ماتەريالدارىنا زەر سالايىق. 1937 جىلى 3 ماۋسىمدا تۇتقىندالعان ن.نۇرماقوۆقا ماۋسىم ايىندا ءۇش رەت تەرگەۋ جۇرگىزگەن. 4, 15, 25 ماۋسىم كۇندەرىندەگى تەرگەۋ كەزىندە ول ەشقاشان كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇلتشىل ۇيىمنىڭ مۇشەسى بولماعانىن ايتادى. 23 شىلدە كۇنى بەرگەن جاۋاپتارى نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى.
سۇراق: ءسىز بك(ب) پ قاتارىنا كىرگەنگە دەيىن باسقا ساياسي پارتياعا مۇشە بولدىڭىز با؟
جاۋاپ: مەن 1920 جىلعا دەيىن كەڭەسكە قارسى ۇلتشىل الاشوردا پارتياسىنا مۇشە بولدىم.
سۇراق: ءسىز الاشوردا پارتياسىنان رەسمي تۇردە شىقتىڭىز با؟
جاۋاپ: مەن الاشوردا پارتياسىنان شىعۋ تۋرالى رەسمي ءوتىنىش بەرگەن جوقپىن.
سۇراق: كوممۋنيست بولا ءجۇرىپ ءسىز ءوزىڭىزدىڭ بۇرىن الاشوردا پارتياسىندا بولعاندىعىڭىزدى مالىمدەدىڭىز بە؟
جاۋاپ: بك(ب)پ قاتارىنا وتكەن كەزدە مەنىڭ وعان دەيىن الاشوردا پارتيا ۇيىمىندا بولعانىم بەلگىلى بولاتىن.
1937-1938 جج. قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە پارتيا-كەڭەس قىزمەتكەرلەرىنىڭ كوپشىلىگىنە ولاردىڭ وپپوزيتسيالىق توپتارمەن بايلانىسىنىڭ كەز كەلگەن ءتۇرى ايىپ بولىپ تاعىلدى. بۇرىن بولشەۆيكتىك ەمەس پارتيالارعا كىرگەن ۇلتشىلدار سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن كەڭەس وكىمەتىنە قارسى جاسىرىن «كونتررەۆوليۋتسيالىق ارەكەت» ەتىپ كەلدى دەپ ايتىلدى. ولارعا «الاش» پارتياسىنىڭ وكىلدەرىن دە كىرگىزدى. تۇتقىندالعانداردىڭ وسال تۇسى دا ۇلتتىق پارتيالارعا قاتىسىندا بولدى. 1937 جىلدان باستاپ ي.ءستاليننىڭ رۇقساتىمەن «قاجەت» «دالەلدەر» الۋ, «ايىبىن» مويىنداتۋ ءۇشىن تۇتقىندارعا كۇشتەۋ, قورلاۋ ادىستەرى قولدانىلدى. جالعان كۋاگەرلەر, وتىرىك كورسەتۋلەر جاسالدى, تەرگەۋشىلەر حاتتامالاردى ويدان قۇراستىردى. سونداي-اق, مۇندايدا ادامنىڭ شىنىن ايتۋى دا مۇمكىن ەكەندىگىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, الدىڭعى تەرگەۋلەردە قازاقستانداعى ۇلتتىق ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋى, وعان الاش زيالىلارىنىڭ قاتىسى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەلىپ, تەرگەۋشىلەردىڭ ن.نۇرماقوۆتىڭ ۇلتتىق مۇددەنى قورعاعان ارەكەتتەرىن ۇلتشىلدىققا ايىپتاۋعا «بۇلتارتپاس ايعاق» دەپ تاۋىپ, ۇلتشىلدىعىنىڭ ءتۇپ-توركىنى الاشورداعا تىرەلگەن كەزدە جاسىرماي شىندىقتى ايتۋعا بەكىنگەن بولۋى كەرەك. قالاي بولعاندا دا جوعارىدا ءبىز زەردەدەن وتكىزگەن ماسەلەلەر, ن.نۇرماقوۆتىڭ ءوزىنىڭ سوزدەرى ونىڭ تەرگەۋ كەزىندەگى كورسەتۋلەرىمەن سايكەس كەلەدى. «الاش» پارتياسىنا رەسمي مۇشە بولماعانىمەن ن.نۇرماقوۆتىڭ جاۋاپتارىنىڭ نەگىزىندە ونىڭ پارتيا باعىتىن ۇستانعانى, الاشتىڭ جولىمەن جۇرگەنى جاتىر.
ساۋلە قاسىموۆا,
تاريح عىلىمدارىنىڭ
كانديداتى, دوتسەنت
