حاماس ۇيىمى جۇما كۇنى تۇندە اتىستى توقتاتۋ تۋرالى كەلىسىم كۇشىنە ەنەتىنىن راستادى. Associated Press اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, حاماستىڭ وكىلى ءالي باراكا وقيعانى جەڭىسكە بالايتىنىن جەتكىزگەن.
مامىلەگە مىسىر ارااعايىن بولعانىن ايتا كەتكەن ءجون. بۇعان دەيىن اتالعان ەلدىڭ پرەزيدەنتى ابدەل فاتتاھ ءال-سيسي يزرايل مەن پالەستيناعا ەكى دەلەگاتسيا جىبەرەتىنىن, ولار كەلىسىمنىڭ ساقتالۋىن باقىلايتىنىن مالىمدەگەن.
گازاداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى قايتىس بولعانداردىڭ 65-ءى بالا, 39-ى ايەل ادام ەكەنىن حابارلادى. جاراقات العاندار سانى ەكى مىڭعا جۋىقتاعان. يزرايل تاراپى حاماستىڭ گازاداعى 160 مۇشەسىن ولتىرگەنىن حابارلاسا, اتالعان ۇيىم وكىلدەرى 20 مۇشەسىنەن ايىرىلعانىن ايتادى.
بۇۇ باس حاتشىسى انتونيو گۋتەرريش يزرايل مەن پالەستينانىڭ اتىستى توقتاتۋ رەجىمىن ساقتاۋعا شاقىردى. سونداي-اق حالىقارالىق قوعامداستىقتى پالەستينا حالقىن قولدايتىن, ونداعى ينستيتۋتتاردى نىعايتاتىن قايتا قۇرۋ پاكەتىن جاساۋعا شاقىردى.
«يزرايل مەن پالەستينا باسشىلارى قاقتىعىستىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن جويۋ ءۇشىن بايىپتى ديالوگتى باستاپ, بەيبىتشىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە كىرىسۋى قاجەت», دەدى انتونيو گۋتەرريش.
بۇدان بولەك, ول بۇۇ يزرايلمەن, پالەستينالىقتارمەن جانە باسقالارمەن 1967 جىلعى سوعىسقا دەيىنگى شەكارانى قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى كەلىسسوز جۇرگىزۋگە كىرىسكەنىن حابارلادى.
اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەن ديپلوماتيالىق كەلىسسوزدەردىڭ ارقاسىندا اتىستى توقتاتۋ كەلىسىمىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنىن مالىمدەدى. وسى ەلدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى ەنتوني بلينكەن الداعى ۋاقىتتا وڭىرگە بارىپ, ايماقتى قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا كەلىسسوزدەر جۇرگىزبەك.
بايدەن 11 كۇنگە سوزىلعان قاقتىعىستى اياقتاۋعا كەلىسكەنى ءۇشىن نەتانياحۋعا العىس ءبىلدىردى. سونداي-اق اقش-تىڭ كومەگىمەن جاسالعان ءيزرايلدىڭ اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس جۇيەسىن جوعارى باعالادى.
ۇلىبريتانيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى دومينيك رااب تاراپتاردى اتىستى توقتاتۋ رەجىمىن بۇزباۋعا, زورلىق-زومبىلىق پەن ادام ءومىرىن جالمايتىن قاقتىعىستاردى توقتاتۋعا شاقىردى. ول ۇلىبريتانيانىڭ بەيبىتشىلىككە جەتۋ جولىنداعى ارەكەتتەردى قولدايتىنىن ايتتى.
ازىرگە مامىلە تۋرالى تولىققاندى اقپارات جوق. دەگەنمەن يزرايل تاراپى گازا كەلىسىمىن ءبىراۋىزدان قولداعان. Al Jazeera اگەنتتىگىنە سۇحبات بەرگەن حاماستىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى ابدەل-لاتيف ءال-قاناۋ ۇيىم ءوز شارتتارىن قويعانىن ايتقان.
ولاردىڭ قاتارىندا شىعىس يەرۋساليمدەگى شەيح دجاررا اۋدانىنان پالەستينالىق وتباسىلاردى قۋدالاماۋ, ءال-اقسا مەشىتىن قورشاعان يزرايل پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىن تاراتۋ سەكىلدى تالاپتار بار.
«يزرايل قارۋلى قارسىلىققا تاپ بولدى. سونداي-اق شابۋىلدى باستاعانداعى ايتقان ماقساتتارىنىڭ بىردە-ءبىرىن ورىنداي المادى. قازىر – يزرايل ءۇشىن سىناق مەرزىمى. گازاداعى قارۋلى توپتار ونى باقىلاۋدا ۇستايدى. اتىستى توقتاتۋ – ۋاقىتشا كەلىسىم عانا. كۇش جيناپ الىپ, ءيزرايلدىڭ كەلەشەكتەگى قىسىمىنا قارسى تۇرۋ كەزەڭى», دەيدى ءال-قاناۋ.
يزرايل پرەمەر-ءمينيسترى بەنيامين نەتانياحۋ شابۋىل سالدارىنان حاماسقا ۇلكەن سوققى جاسالعانىن, ول ەندى بىرنەشە جىل بويى باس كوتەرە المايتىنىن مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, يزرايل اسكەرى گازاداعى حاماستىڭ تۋننەلىن جويىپ جىبەرگەن, راكەتا ساقتايتىن قويمالارىنىڭ ك ۇلىن كوككە ۇشىرعان. سونداي-اق 200-گە جۋىق حاماس مۇشەسى قازا تاپقانىن, سونىڭ 25-ءى لاۋازىمدى قىزمەت اتقارعانىن جەتكىزدى.
ايتسە دە, ەلدە نەتانياحۋدىڭ سوزىنە يلانعاندار كوپ ەمەس. ول بىلاي تۇرسىن, كەلىسىمدى جەڭىلىس دەپ مالىمدەگەندەر دە تابىلدى. «جاڭا ءۇمىت» پارتياسىنىڭ جەتەكشىسى گيدەون سااردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, مۇنداي كەلىسىمگە ۇيالۋ قاجەت. «الەمدەگى ەڭ ۇزدىك بارلاۋ قىزمەتى مەن اۋە كۇشتەرى بار ەكەنىنە قاراماستان, نەتانياحۋ حاماسپەن ەشقانداي شارتسىز اتىستى توقتاتۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدى», دەيدى گ.ساار.
يزرايل پارلامەنتى – كنەسسەتتىڭ مۇشەسى يتامار بەن گۆير «اتىستى توقتاتۋ ۇيات جاعداي», دەدى. ال 2018 جىلعا دەيىن ءيزرايلدىڭ قورعانىس ءمينيسترى قىزمەتىن اتقارعان اۆيگدور ليبەرمان اتىستى توقتاتۋ نەتانياحۋدىڭ كەزەكتى قاتەلىگى دەپ ەسەپتەيتىنىن ءبىلدىردى.
Al Jazeera اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, پالەستينالىقتار بۇل قاقتىعىستا حاماس ساياسي دا, اسكەري دە تۇرعىدا جەتىستىككە جەتتى دەپ ەسەپتەيدى. ءتىپتى 11 كۇنگە سوزىلعان سوعىستا حاماس ايتارلىقتاي ماتەريالدىق شىعىن اكەلمەسە دە, ءيزرايلدىڭ الەمدەگى بەدەلىنە وراسان نۇقسان كەلتىردى دەپ سانايدى.
بۇعان نەگىز جەتەرلىك. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, يزرايلدە دە نەتانياحۋدىڭ شەشىمدەرىن ايىپتايتىندار جەتەرلىك. حالىقارالىق قوعامداستىق تا, بۇۇ دا ەكى مەملەكەت شەشىمىن قولدايدى. ياعني يزرايل مەن پالەستينا 1967 جىلعا دەيىنگى شەكاراعا قايتىپ ورالىپ, يەرۋساليم ەكى ەلدىڭ ورتاق استاناسى اتانۋى ءتيىس.
بۇدان بولەك, الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە پالەستينالىقتاردى قولدايتىندار سانى كۇننەن-كۇنگە كوبەيىپ كەلەدى. ءتىپتى تاياۋدا اقش-تا پالەستينانى قولداۋعا بايلانىستى وتكەن شەرۋگە جۇزدەگەن ەۆرەي قاتىستى. مۇنىڭ ءوزى پالەستيناعا قاتىستى يزرايل جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتتىڭ قانشالىقتى دۇرىس ەمەستىگىن ايعاقتايدى.
ەستەرىڭىزدە بولسا, بۇل جولعى قاقتىعىس 10 مامىردا باستالعان ەدى. يزرايل ۇكىمەتى بىرنەشە جىلدان بەرى شىعىس يەرۋساليمدەگى شەيح دجاررا اۋدانىن مەكەندەگەن 7 اراب وتباسىن كوشىرۋگە تالپىنىپ كەلگەن. بيىل وسى ماسەلە شىرقاۋ شەگىنە جەتىپ, يزرايل پالەستينالىقتاردى باسپاناسىنان ايىرۋعا كىرىستى.
كەيىننەن بۇل وقيعا يەرۋساليمدە قىزۋ تالقىلانىپ, نارازىلىق كۇشەيە ءتۇستى. جەتى وتباسى مەكەندەگەن ءۇيدى 1956 جىلى بۇۇ باس بولىپ, يزرايل باسىپ العان تەرريتوريالاردى مەكەندەپ, كەيىن بوسقىنعا اينالعان ارابتاردىڭ مەنشىگىنە تاپسىرعان-دى.
بىراق يزرايلدەگى «ناحالات شيمون» دەپ اتالاتىن ۇلتشىل ۇيىم اتالعان باسپانالاردى ەۆرەيلەردىڭ مەنشىگىنە بەرۋ قاجەتتىگىن العا تارتادى. اتالعان ەلدىڭ جوعارعى سوتى «شەيح دجاررا وقيعاسىنا» قاتىستى 10 مامىردا شەشىم شىعارۋى ءتيىس ەدى. مەجەلى مەرزىم جاقىندان سايىن قالا كوشەلەرىندە نارازىلىق كۇشەيىپ, باس پروكۋرور ونى كەيىنگە قالدىرۋدى سۇرادى.
وتكەن ايدا ەۆرەيلەر يەرۋساليمدە شەرۋ وتكىزىپ, «ارابتارعا ءولىم كەلسىن!» دەپ ايقايلاعان-دى. بۇل دا ونسىز دا جارىلايىن دەپ تۇرعان احۋالدى شيەلەنىستىرىپ جىبەردى. يزرايل پوليتسەيلەرى رامازان ايىندا پالەستينالىقتارعا اۋىزاشاردان سوڭ كونە قالاداعى داماسك قاقپاسىنا جينالۋعا تىيىم سالىپ, بوگەسىندەر قويدى. پالەستينالىقتار بۇل شەشىمگە قارسى شىعىپ, كەيىن يزرايل تىيىمدى الىپ تاستادى.
ونىڭ ۇستىنە, مۇسىلماندار ءۇشىن قاسيەتتى قادىر ءتۇنى مەن ءيزرايلدىڭ يەرۋساليمدى باسىپ الۋ كۇنىنە ارنالعان مەرەكەسى قاتار كەلىپ قالدى. بۇل دا جانجالدى ۋشىقتىردى. كەيىننەن يزرايل پوليتسياسى قادىر كۇنى قارساڭىندا ءال-اقسا مەشىتىنە كەلگەن مۇسىلمانداردى قۋدالادى. سونىڭ سالدارىنان بىرنەشە پالەستينالىق قازا تاۋىپ, جيىرما شاقتىسى جارالانعان.
يەرۋساليم مۇسىلماندار ءۇشىن دە, ەۆرەيلەر ءۇشىن دە قاسيەتتى سانالادى. قالانىڭ باتىس بولىگىن ەۆرەيلەر مەكەندەسە, شىعىس بولىگىندە مۇسىلماندار قونىس تەپكەن. بىراق ەڭ قاسيەتتى مەكەندەردىڭ ءبارى شىعىس يەرۋساليمدە ورنالاسقان. ماسەلەن, قاسيەتتى قابىر شىركەۋى مەن كونە قالا پالەستينالىقتارعا تيەسىلى ايماقتا. سونداي-اق ءال-اقسا مەشىتى دە وسىندا.
تاريحقا ۇڭىلسەك, بۇۇ 1947 جىلى 181-قارارىندا پالەستينا جەرىن ءبولىپ, پالەستينا جانە يزرايل مەملەكەتتەرىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بۇل قادام اراب ەلدەرى جوعارى كەڭەسىنە ۇناعان جوق. كوپ ۇزاماي-اق يەرۋساليمنىڭ ءمۇفتيى ەۆرەيلەرگە جيھاد جاريالادى.
ءبىر جىلدان سوڭ 1948 جىلى 14 مامىردا يزرايل تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاندا اراب ليگاسى ولارعا سوعىس اشتى. مىسىر, يوردانيا, يراك, سيريا, ليۆان, ساۋد ارابياسى, يەمەن بىرىگىپ, يزرايلگە قارسى شىققان. بىراق ارابتار امەريكالىقتار قولداعان ەۆرەيلەردى جەڭە العان جوق. كەرىسىنشە, پالەستينا تەرريتورياسىنىڭ 78 پايىزىنان ايىرىلىپ قالدى.
مىنە, سودان بەرى سەميتتەر ۇلىسىنا جاتاتىن ارابتار مەن ەۆرەيلەر ءبىر-بىرىمەن سىيىسپاي كەلەدى. العاشقى قاقتىعىستان كەيىن ەكى تاراپ بىرنەشە رەت سوعىسىپ, ونىڭ زاردابىن قاراپايىم حالىق تارتتى. بۇگىندە ميلليونداعان پالەستينالىق ءوز ۇيىنەن ايىرىلىپ, بوسىپ كەتكەن. ارابتار ءالى كۇنگە دەيىن ءيزرايلدى بۇيىردەن شىققان شيقان سەكىلدى كورسە, ەۆرەيلەر اتاجۇرتىمىزعا كەلدىك دەپ ەسەپتەيدى.
جالپى, بۇل ماسەلەدە حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ۇستانىمى پالەستينا جاعىندا. ويتكەنى يزرايل يوردان وزەنىنىڭ باتىس جاعالاۋىن 1967 جىلعى «التىكۇندىك سوعىستا» باسىپ العان بولاتىن. سودان بەرى مۇندا ەۆرەيلەردىڭ قونىسىن قالىپتاستىرۋ ارەكەتى بەلسەندى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. قازىر ايماقتاعى 140 ەلدى مەكەندە 400 مىڭعا جۋىق ەۆرەي ءومىر سۇرەدى. ال مۇندا ناپاقاسىن ايىرىپ جۇرگەن ارابتاردىڭ سانى 2 ميلليوننان اسادى. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى دە, بۇۇ دا ەۆرەيلەردىڭ قونىسىن زاڭسىز دەپ سانايدى. وكىنىشكە قاراي, «باتىس جاعالاۋ» ماسەلەسى ءالى كۇنگە دەيىن تۇبەگەيلى شەشىلگەن جوق.
