بيىل سولتۇستىك قازاقستاندا قىس قاتتى بولدى. اۋانىڭ تەمپەراتۋراسى قىرىق گرادۋستان اسىپ, بىرنەشە كۇن قاتارىنان تۇرىپ العان كەزدەر ءجيى كەزدەستى. ونىڭ ۇستىنە قار دا قالىڭ ءتۇسىپ, وبلىس اۋداندارى عانا ەمەس پەتروپاۆل قالاسىنىڭ ىشكى جولدارىمەن ءجۇرۋدى دە قيىنداتىپ جىبەردى. ارينە مۇندايدا جىلۋ, سۋ قۇبىرلارىنداعى, ەلەكتر قۋاتى لينيالارىنداعى اپاتتى جاعدايلاردى جىلدام جوندەۋ دە وڭاي بولعان جوق.
وسىنداي جاعدايدا قالانى جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ قىزمەتى جاقسى جۇمىس ىستەپ, تۇرعىنداردىڭ ۇيلەرىندە قالىڭ كيىممەن بۇرسەڭدەمەي نەمەسە قوسىمشا جىلىتقىشتار قوسىپ مازالارى كەتپەي, ەركىن تىنىستاپ, جايلى جۇرۋلەرىنە مۇمكىندىك بەردى. قالانىڭ جىلىتۋ ماۋسىمى اياقتالۋىنا بايلانىستى ايتقان قورىتىندى سوزىندە شاھار باسشىسى بولات جۇمابەكوۆ جىلۋ جۇيەلەرىنىڭ جۇمىسىن جوعارى باعالادى.
«قالانىڭ جىلۋ جۇيەسىنە قارايتىن 4,5 مىڭ عيماراتتىڭ, ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك سالانىڭ 188 ءۇيىنىڭ بىردە-بىرىندە سۋى قاتقان نەمەسە قۇبىرى جارىلعان سياقتى شەكتەن شىققان اپاتتى جاعداي بولعان جوق. بۇعان قىسقا دايىندىقتىڭ مۇقيات جۇرگىزىلگەندىگىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلدى. جىلۋ جۇيەلەرىندە 51 زاقىمدانۋ تەز ارادا جوندەلىپ, بىتەلگەن قۇبىرلار اۋىستىرىلدى», دەدى ول.
قازىر جەكەمەنشىك كاسىپورىندار, ونداعى ەڭبەك ادامدارى تۋرالى جازۋ ولاردى جارنامالاعانداي بولعاندىقتان حالىققا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ جۇرگەن كوپتەگەن ۇجىمدار مەن ولارداعى ءوزىنىڭ مىندەتىن كاسىبي شەبەرلىكپەن اتقاراتىن قاراپايىم جاندار ەسكەرۋسىز قالا بەرەدى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ ءبىز بۇگىن قالانىڭ بايىرعى كاسىپورىندارىنىڭ ءبىرى − «پەتروپاۆل جىلۋ جۇيەلەرى» جشس-نىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى تۋرالى حالىققا جەتكىزۋگە نيەت ەتىپ وتىرمىز.
***
كەيبىر ساقىلداعان سارى ايازداردا قالا كوشەلەرىندە كەلە جاتىپ, بۋى بۇرقىراپ, ىستىق سۋى اسپانعا اتىپ جاتقان تەسىلگەن قۇبىرلاردىڭ جانىنان وتەسىز. ءۇستىڭىزدى سۋلاپ الماۋعا, كيىمىڭىزدى بۋلاپ الماۋعا تىرىسىپ بارىنشا ىڭعايسىز جەردەن جىلدام كەتىپ قالۋعا اسىعاسىز. ال... ال سول تەسىلگەن قۇبىردان ىستىق سۋى اسپانعا اتىپ جاتقان جەردى جوندەيتىن ادامدار تۋرالى, ولاردىڭ جۇمىسى تۋرالى ويلانىپ كوردىڭىز بە؟ ونى كوبىمىز ويلاي قويمايمىز.
ولار الدىمەن سول جەردەگى قۇدىققا ءتۇسىپ سۋدى بەكىتۋگە مىندەتتى. تەسىلگەن قۇبىر جاقىن بولعاندىقتان قۇدىقتىڭ تەمپەراتۋراسى پليۋس 45 گرادۋستاي بولۋى مۇمكىن. ونداي جەرگە قورباڭداعان قىسقى كيىممەن تۇسە المايسىڭ. سوندىقتان سىرتتاعى ساقىلداعان سارى ايازعا قاراماي شەشىنىپ, بارىنشا جەڭىل كيىممەن كىرەسىڭ. قۇبىردىڭ بۇرانداسىن جابا قويۋ دا وڭاي شارۋا ەمەس, وعان دا ءبىراز ۋاقىت كەتەدى. بۇل ۋاقىتتا قۇدىقتاعى ادام شىلقىپ تەرلەيدى. ال جۇمىستى ءبىتىرىپ سىرتقا شىققاندا ونى وتىز گرادۋستىق سارى اياز قارسى الادى... قىسقاسى از عانا ۋاقىتتا جىلۋ جۇيەسىنىڭ جۇمىسشىسى ءوزىنىڭ بويىنان اۋانىڭ 75 گرادۋسقا الماسۋىن باستان كەشەدى... مىنە, وسىنداي ازاپتاردى باستان كەشىرىپ جۇرگەن ادامدار قالا تۇرعىندارىنا جىلۋ سىيلايدى. جۇمىستارى ءبىر ۋاق تا ۇزىلۋگە بولمايتىن بۇل كاسىپورىن جامان ىندەتتىڭ كەزىندە دە ءبىر ءسات توقتاعان ەمەس.
پەتروپاۆلعا ەلەكتر قۋاتى مەن جىلۋ بەرەتىن نەگىزگى كوز جەو-2. ءبىرىنشى جەو سوعىس جىلدارىندا سالىنىپ, 20 جىل بويى قىزمەت ەتكەن. ال مىنا كاسىپورىن 1961 جىلدان پايدالانۋعا بەرىلدى. وسى جەردەن شىعاتىن ىستىق سۋدىڭ تەمپەراتۋراسى 98 گرادۋسقا جەتەدى. قالانىڭ جىلۋ ماگيسترالدارىنا ىستىق سۋ قۋاتتى ناسوستارمەن ايدالادى. ارينە, تۇتىنۋشىعا جەتكەندە سۋدىڭ تەمپەراتۋراسى ءبىرشاما تومەندەيدى.
ەكونوميكالىق داعدارىس جىلدارىندا جەو-2 ەلەكتر قۋاتى مەن جىلۋدى قاجەتتى كومىر كولەمىنىڭ ۋاقتىلى جەتكىزىلمەۋى سەبەپتى تالاپ ەتىلەتىن نورمادان تومەن ءوندىردى. سونىڭ كەسىرىنەن قالا تۇرعىندارىنا جەتكىزىلگەن جىلى سۋدىڭ قىزۋى قالىپتاعىدان تومەن بولىپ, حالىق توڭعان كەزدەر ءجيى بولىپ تۇرعان. كاسىپورىنعا ينۆەستيتسيا قۇيىپ, جۇمىسىن جانداندىرۋ ماقساتىمەن «جەو-2» 1998 جىلدىڭ اياعىندا شەتەلدىك «اكسەسس ينداسترياز» كومپانياسىنا ساتىلعان بولاتىن. جاڭا قوجايىندار ونىڭ جىلۋ تاراتاتىن كاسىپورنىنا «اكسەس-ەنەرگو تەپلوترانزيت» جشس دەگەن ات بەرىپ, ادىلەت ورنىندا تىركەتكەن. ودان ءارى «اكسەسس ينداسترياز» «سەۆكازەنەرگو» اق اينالىپ, جىلۋ تاراتاتىن كاسىپورىن ەندى «پەتروپاۆلدىڭ جىلۋ جۇيەلەرى» جشس دەپ اتالادى.
اتى دارداي, ەڭبەگى تاۋداي بولعانىمەن كاسىپورىن ۇلكەن جولداردىڭ بويىندا ەمەس ءبىر شاعىن قۋىستا ەكەن. ماڭايى تازا, اينالاسى ۇقىپتى جينالعان, نەگىزگى كەڭسەسى ەۋروپالىق ۇلگىدەگى قىمبات ماتەريالدارمەن ەمەس, قاراپايىم, ناقتى جۇمىسقا بارىنشا ىڭعايلانعان كۇي تانىتىپ تۇر. قازىر كاسىپورنىندا 253 ادام قىزمەت ەتەدى. باس ديرەكتورى ماسكەۋدىڭ ەنەرگەتيكا ينستيتۋتىن «ينجەنەر-جىلۋەنەرگەتيك» ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەن اندرەي كالينيچەۆ. ول 1995 جىلدان بەرى وسى سالادا قىزمەت ەتىپ كەلەدى. جاڭا زاماننىڭ مەنەدجەرى بولسا دا اندرەي ۆلاديمير ۇلى قازىر سانگە اينالعان تولىپ جاتقان حالىقارالىق ءىت تەرميندەرمەن ەمەس, جۇمىسقا قاتىستى كۇنبە-كۇن كەرەكتى دۇنيەلەردى جالپاق تىلمەن جەتكىزىپ بەردى.
قالاعا جىلۋ جەتكىزۋ ءۇش ۋچاستوك ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى ەكەن. سونىڭ ىشىندە ءبىرىنشى جانە ەكىنشى جۇيەلىلىك اۋداندارىنىڭ ارقايسىندا ەكى بريگادادان, ال جوندەۋ باسقارماسىندا سەگىز بريگادا جۇمىس ىستەيدى. جۇيەلىلىك اۋدانداردا ديامەترى ورتاشا قۇبىرلارعا جانە ناسوس ستانسالارىنا تەحنيكالىق قىزمەتتەر كورسەتۋ مەن جوندەۋ جۇمىستارى ىسكە اسادى. ال جوندەۋ باسقارماسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ماگيسترالدىق ديامەترى ۇلكەن قۇبىرلاردى, عيماراتتار مەن قۇرىلىستاردى جانە ناسوس پەن باسقا دا جىلۋ جۇيەسىنىڭ جۇمىستارىن جوندەۋمەن, اۋىستىرۋمەن اينالىسادى. ەكىجاقتى كەلىسىمشارت بويىنشا كاسىپورىندى «Kazakh Trans Serviسe» جشس سولتۇستىكقازاقستاندىق فيليالى ارناۋلى كولىكتەرمەن قامتاماسىز ەتەدى.
كاسىپورىن جوندەۋگە قاجەتتى ماتەريالداردى نەگىزىنەن وتاندىق وندىرىسشىلەردەن الادى, ال ۇلكەن ديامەترلى قۇبىرلار رەسەيدەن كەلەتىن كورىنەدى. جالپى, كاسىپورىننىڭ بالانسىندا 230 شاقىرىم جىلۋ قۇبىرلارى, سونىڭ ىشىندە 81,6 شاقىرىمى ماگيسترالدى قۇبىرلار جانە 148,6 مىڭ شاقىرىم ءبولۋشى جىلۋ جۇيەلەرى تۇر. وسىنىڭ ۇستىنە 2020 جىلى بۇرىن قالالىق «تۇرعىن-ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى» مەكەمەسىنە قارايتىن جىلۋمەن قامتۋ جۇيەسىنىڭ 9,7 شاقىرىمدىق 113 ۋچاستوگى جۇيەسى سەنىمدى باسقارۋعا بەرىلگەن. ءسويتىپ, قالاداعى كوپقاباتتى بارلىق 5 مىڭداي ءۇي مەن عيماراتتار جانە جەكەمەنشىك سەكتوردىڭ 1782 ءۇيىن جىلۋمەن قامتىپ وتىرعان وسى كاسىپورىن. باسقا سوزبەن ايتقاندا كاسىپورىن قازىر تۇرمىستىق سەكتوردىڭ 72413 ابونەنتىن, ال ونەركاسىپ, بيۋدجەت جانە باسقا سالالاردىڭ 2310 ابونەنتىن جىلدىڭ 8 ايىنا جۋىق, ياعني 223 كۇنى بويى جىلۋمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان تىرلىكتىڭ قاينار كوزى.
جاسىراتىنى جوق, وسىنداي تابىستى كاسىپورىن قىزمەتكەرلەرى مەن جۇمىسشىلارىنىڭ ەڭبەكاقىسى ماردىمسىز بولعانىنا تاڭ قالدىق. ينجەنەر-تەحنيككالىق قىزمەتكەرلەردىڭ ورتاشا ەڭبەكاقىسى 169 مىڭ تەڭگە بولسا, جۇمىسشىلاردىكى ودان دا تومەن, 140 مىڭ تەڭگە عانا ەكەن. «ەڭبەكاقىنى كوتەرۋ ءۇشىن ءتاريفتى كوتەرۋىمىز كەرەك. ال مۇنىڭ الەۋمەتتىك نارازىلىققا سوقتىرۋى مۇمكىن. قالا حالقىنىڭ نەگىزگى بولىگىنىڭ تابىسى تومەن, سوندىقتان جىلۋ باعاسىن كوتەرە الماي وتىرمىز. بىزبەن كورشىلەس رەسەي قالالارىنداعى ەڭبەكاقى بىزدىكىنەن 40 پايىزعا جوعارى ەكەنىن بىلەمىز. بىزگە تىم بولماسا 30 پايىزعا ەڭبەكاقىنى كوتەرۋ كەرەك», دەيدى كاسىپورىن باسشىسى ا.كالينيچەۆ. ەڭبەكاقىنىڭ تومەندىگى كەيبىر بىلىكتى ينجەنەرلەر مەن بەساسپاپ مامانداردىڭ ءىشىنارا كوشىپ كەتۋىنە سوقتىرىپ جاتىر ەكەن.
كاسىپورىننىڭ تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق جۇمىس پروتسەستەرىن, پيك اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى, كاسىبي پروبلەمالارىن جازۋ ءبىزدىڭ مىندەتىمىز ەمەس. ارنايى تەحنيكالىق جۋرنالدارعا شىعاتىن وندايلاردى قالدىرماي وقيتىن ماماندار بولماسا قالىڭ كوپشىلىككە ول قىزىق تا ەمەس. تەك پيك-تەردىڭ قىس ماۋسىمىنا دايىندىعى تۋرالى پاسپورت بەرەردە ولارمەن بايلانىس قىزۋ بولىپ, جىلۋ جۇيەسى كاسىپورنىنا كووپەراتيۆ توراعالارىنىڭ ءىسى كوپ تۇسەدى. ء«بىزدى حالىقتىڭ ىزدەمەگەنى جاقسى», دەيدى اندرەي ۆلاديميروۆيچ. ويتكەنى, ىزدەسە, تاپقىسى كەلسە ءبىر پروبلەمانىڭ بولعانى عوي...
ءبىزدى ۇجىمنىڭ ىشكى تىنىسى, ادامداردىڭ قارىم-قاتىناسى, مامانداردىڭ ىنتالاندىرىلۋى, دەمالىس ساعاتتارىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋى, الەۋمەتتىك پاكەت ماسەلەلەرى قىزىقتىردى. الەۋمەتتىك قولداۋلار ۇجىمدىق كەلىسىم-شارتتا كەڭىنەن كورسەتىلىپتى. ونىڭ ءبارىن تىزبەلەپ شىعۋدىڭ ءوزى ءبىر ماقالاعا جۇك بولارلىق. سونىڭ ىشىندە باسقا ۇجىمداردا مۇلدە ۇمىت بولعان تۇرعىن-ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىنىڭ شىعىندارىن ءوز قىزمەتكەرلەرىنە وتەپ بەرەتىنى كىسى قىزىعارلىق. ال ۇجىم بولىپ قىستا بالىق اۋلاۋعا, جازدا وزەن, كولدىڭ باسىنا بارىپ, بالالارىمەن سۋعا ءتۇسىپ, تازا اۋادا تىنىستاۋعا جانە ت.ب. ارنايى شىعىن قاراستىرىلعانى دا سۇيسىنەرلىك. سونداي-اق اۋىرعان كەزدە, بالا تۋعاندا, تۋىستارى قايتىس بولعاندا, كوپبالالى جانە از قامتىلعاندارعا ت.ب. بەرىلەتىن ءبىر مەزگىلدىك كومەكتەرى دە قوماقتى. مىسالى, بالا تۋعان اتا-انالارعا 15 اەك كولەمىندە (قازىر ول 43755 تەڭگە) كومەك جاسالادى. ەگەر بوبەكتىڭ اتا-اناسىنىڭ ەكەۋى دە وسىندا قىزمەت ەتەتىن بولسا ولاردىڭ ارقايسىنا بەرىلەدى ەكەن. بۇل دا بولسا ادامداردى وتباسىمەن بىرگە جۇمىس ىستەۋگە ىنتالاندىرۋدىڭ ءبىر جولى. سونىڭ ارقاسىندا شىعار, قازىر قىزمەتكەرى اسا كوپ ەمەس ۇجىمدا جەتى بىردەي وتباسىلىق ديناستيا جۇمىس ىستەيدى. مىسالى, جىلۋ جۇيەلەرى جاراقتارىن جوندەيتىن سلەسار گ.كۋزەنكوۆتىڭ بالاسى دا ءوزىنىڭ قاسىندا ۇزاق ۋاقىتتان بەرى سلەسار بولىپ ىستەسە ايەلى ارحيۆاريۋس بولىپ قىزمەت اتقارادى. سونداي-اق ف.الىمبەكوۆ, ا.سەروۆ, و.گۋلەۆيچ, ۆ.شيتيكوۆ, ا.ماتيۋكوۆ وتباسىلارى دا ومىرلەرىن وسى كاسىپورىنمەن تىعىز بايلانىستىرعاندار.
جوندەۋ باسقارماسىنىڭ شەبەرى راۋشان كۇشىكوۆا دا كۇيەۋىمەن بىرگە وسىندا كوپتەن بەرى جۇمىس ىستەيدى. قازاق قىزىنىڭ ەر ادامدار اتقاراتىن اۋىر جۇمىستى جاقسى يگەرىپ كەتكەنى تۋرالى باس ديرەكتور ونىڭ اتىنا جىلى سوزدەر ايتتى. ءوزى بىلتىر «ورتالىق ازيا ەلەكتر-ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسياسى» اق قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتالىپتى.
ۇزاق جىلداردان بەرى وسى ۇجىمدا تابىستى ەڭبەك ەتىپ, قۇرمەتكە بولەنگەن باسقا جاندار دا جەتەرلىك. ماسەلەن, باس ينجەنەردىڭ ورىنباسارى الەكساندر وشماروۆتىڭ, پايدالانۋ قىزمەتىنىڭ ديسپەتچەرى يرينا دەميانەنكونىڭ ەسىمدەرى وبلىستىڭ «قۇرمەت كىتابىنا» جازىلعان. جاراقتار جوندەۋ سلەسارى مۇرات شوقاەۆ پەن اناتولي ماتيۋكوۆكە 2020 جىلى وبلىس اكىمىنىڭ العىس حاتىن العان. مىنە, بۇلار ءوزىنىڭ تابىسىن تازا ماڭداي تەرىمەن تاباتىن, جانىن سالىپ جۇمىس ىستەيتىن ەڭبەك ادامدارى.
«پەتروپاۆل جىلۋ جۇيەلەرى» كاسىپورنىنىڭ مەملەكەتتىك «نۇرلى جول» جانە «نۇرلى جەر» باعدارلامالارى شەڭبەرىندە جۇمىس اۋقىمى كەڭىپ, ەۋروپالىق دامۋ بانكىنەن نەسيە الىپ, جىلۋ جۇيەلەرىن جاڭالاپ, توزعان قۇبىرلاردى اۋىستىرۋعا مۇمكىندىك تۋىپ وتىرعان كورىنەدى. «جىل سايىن 14-16 شاقىرىمدىق قۇبىرلار اۋىستىرىلادى. وبلىس اكىمى ق.اقساقالوۆتىڭ باستاماسىمەن قابىلدانعان وبلىستىڭ ەكىنشى كەشەندى دامۋ جوسپارىنىڭ دا پايداسى كوپ بولىپ وتىر. سونىڭ ارقاسىندا جاڭا قۇرىلىستار كوبەيىپ, ولاردى جىلۋمەن قامتيتىن ءبىزدىڭ جۇمىس اۋقىمىمىز دا ارتىپ وتىر», دەيدى اندرەي كالينيچەۆ.
وتكەن 2020 جىلى جىلۋ جۇيەسىنە 149 جاڭا نىسان قوسىلعان, ال ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءتورت ايىندا عانا ولاردىڭ سانى 50-دەن اسىپ وتىر. جىلدىڭ اياعىنا دەيىن بىلتىرعى مەجەدەن اسىپ كەتەر دەپ مەجەلەنىپ وتىر. باس ديرەكتور قالانىڭ ۇستىنەن قازان ايىندا درونمەن ۇشىپ, جىلۋ جۇيەلەرىنىڭ وسال تۇستارىن انىقتاۋدى دا جوسپارلاپ قويىپتى.
كاسىپورىننىڭ جۇرەگى سانالاتىن ديسپەتچەرلىك ورتالىقتا دا بولدىق. بۇل جەردە وسى زامانعى جەتىلدىرىلگەن تسيفرلاندىرىلعان تەحنولوگيانىڭ كومەگىمەن جىلۋ جۇيەلەرىندەگى بارلىق جۇمىستاردىڭ ءجۇرۋ بارىسى باقىلانىپ وتىرادى. تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيتىن ورتالىق وسى كاسىپورىننىڭ عانا ەمەس جالپى قالانىڭ جىلۋ جۇرەگى دەسە بولارلىق. وندا جىلۋ جۇيەلەرىنىڭ بارلىق تىنىسى الاقانداعىداي كورىنىپ تۇر. ءبىر جەردە اپات بولسا جوندەۋ بريگاداسى دەرەۋ اتتاندىرىلادى.
سونىمەن, «پەتروپاۆل جىلۋ جۇيەلەرىنەن» ابدەن قالىپتاسقان, قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىن باعالايتىن, وسى زامانعى ۇيىمشىل ۇجىمدى كوردىك. مۇنداي ۇجىمنىڭ تابىسى دا زور بولارى ءسوزسىز.
پەتروپاۆل
