تاريح • 18 مامىر، 2021

ۇرپاق ۇندەستىگىنەن تۋىنداعان ۇلاعات

566 رەت كورسەتىلدى

تۋعان جەرىم بولعان سوڭ الماتى وبلىسىنىڭ اۋماعىندا تالاي مارتە ساپارلاپ جۇرۋگە تۋرا كەلدى. سول كۇرە جولدىڭ بو­يىندا مەن ايالداماي وتپەيتىن ەكى بەكەت بار. ول جەرگە ارنايى توقتاپ، تاعزىم ەتىپ ءوتۋدى  داعدىلى قاعيداتقا اينالدىرعالى قاشان؟!

سونىڭ ءبىرىنشىسى – سارقانت اۋدانىنا قاراستى قويلىق اۋىلىنىڭ مادەنيەت سارايىنىڭ الدىندا بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، جازۋشى-جۋرناليست كاكىمجان قازىباەۆقا ارنالعان ەسكەرتكىش. ەكىنشىسى – سول اۋىلدان شىعا بەرىستەگى كاكىمجان قازىباەۆ اۋىلىنا بۇرىلاتىن جول ايرىعىندا تۇرعان «مۇحتار ارىن كەسەنەسى» دەگەن بەلگى. سەبەبى، ەل تانىعان ەكى تۇلعانىڭ دا مەن ءۇشىن ورىندارى بولەك.

ول كەزدە «جاس الاش» گازە­تىندە قۇقىق جانە قوعامدىق پىكىر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىز­­مەتىندە جۇرگەن ەدىم. سونداي كۇن­دەردىڭ بىرىندە گازەتتىڭ ءار وب­لىستاعى مەن­شىكتى تىلشىلەرى القا جينالىسىنا شاقىرىلدى. وعان بەلگىلى جۋرناليست، گازەتتىڭ سول كەز­دەگى اقتوبە وبلىسىنداعى مەن­شىكتى ءتىلشىسى قادىرجان زابيح تا كەلگەن ەدى.

جينالىس تامامدالعان سوڭ قا­دىرجان ەكەۋمىز جۇمىس بارىسى بويىن­شا ۇزاق اڭگىمەلەستىك. جانە دە اعا-ءىنى رەتىندە سىيلاستىعىمىز دا جاقسى بولاتىن. ءسوز اراسىندا ول: «بەكە، ءسىز اقتوبە پەداگوگيكا ينس­تيتۋتىنىڭ رەكتورى مۇحتار ارىندى تانيسىز با؟ ول دا تالدىقورعان جاقتىڭ جىگىتى عوي»، دەدى. مەن جاقسى تانيتىنىمدى ايتتىم. سول كەزدە مۇحتار اعانىڭ اقتوبە وبلىسىندا ۇلتتىق مۇددە مەن ۇلتتىق رۋح تۇرعىسىندا جاساپ جاتقان يگىلىكتى ىستەرى جونىندە اڭ­گىمەنىڭ تيەگىن اعىتتى دەسەڭشى. شى­نىمدى ايتسام، مۇحتار اعانى جاقسى تانىسام دا، باسقا وبلىستا ءجۇرىپ، وسىنشاما قىرۋار شارۋا تىندىرىپ جۇرگەنىنەن حابارىم از ەدى. تەك كاكىمجان اعانىڭ بىردە: «مۇحتار باۋىرىم اقتوبەدە وتە جاقسى جۇمىس ىستەپ جاتىر. ەل الدىنداعى بەدەلى دە كۇننەن –كۇنگە ارتىپ كەلەدى» دەگەن ءسوزىن قۇلاعىم شالىپ قالعانى بار. ال ەندى قادىرجاننىڭ اڭگىمەسىن زەيىن سالا تىڭداپ وتىرىپ، جەرلەس اعامىز جونىندەگى جانعا جاعىمدى سوزدەرى كوڭىلىمدى كادىمگىدەي مار­­قايتىپ تاستادى. قادىرجان ارىپ­تەسىم ءسوز سوڭىندا مەنىڭ ايتار ويىمدى ءدوپ باسقانداي: «مۇحتار ارىن اعا جونىندە ءبىر كەرەمەت ماقالا جازسام با دەگەن ويىم بار»، دەدى. مەن قۋانا قوشتادىم.

كوپ ۇزاماي «جاس الاش» گا­زەتىنىڭ ايقارا بەتىن الا (5 جەل­توق­سان، 1992 جىل) «نار قازاق» دەگەن پورترەتتىك ەسسە جارق ەتە ءتۇستى.

وسى ورايدا، ايتار ويىمىز ورىندى بولۋى ءۇشىن اتالعان ما­قالادان ءۇزىندى كەلتىرە كەت­كەنىمىز ارتىق بولماس دەپ ويلايمىن: «ول سوناۋ سەكسەن ءۇشتىڭ جازىندا وسىنداعى ىرگەلى وقۋ ورداسىنا باسشى بولىپ كەل­گەن ساتتە-اق، جان دۇنيەسى قۇ­لا­زىعانداي كۇي كەشكەن. انا تىلىمىزدەگى مەكتەپ، بالا-باقشا­لاردىڭ ادام ۇيالاتىنداي سيرەكتىگى تۇرماق، اينالاسىنا ۇلگى-ونەگە بولار وسى ينستيتۋتتىڭ وزىن­دە ءبىر عانا فاكۋلتەتتە قازاق ءبو­لىمى بولىپ ەدى-اۋ، سوندا... ءتىپتى، اقسۇڭقار اقىندار، ءۇش الىپ – ساكەن، ءىلياس، بەيىمبەتتەردىڭ 90 جىلدىق تورقالى تويلارىن اتاپ وتە الماعان مۇحاڭدار. سە­بەبى ينستيتۋت كىتاپحاناسىندا حال­قىمىزدىڭ ۇلى پەرزەنتتەرىنىڭ بىر­دە-ءبىر شىعارماسى جوق ەكەن... ول­شەۋسىز ەڭبەكپەن، تام-تۇمداپ جالعاسقان ءىستىڭ بۇگىنگى ناتيجەسى دە كىسى سۇيسىنەرلىكتەي. قارا شاڭى­راقتاعى ون سەگىز فاكۋلتەتتىڭ با­رىن­دە قازاق بولىمدەرى اشىلدى...» دەپ جالعاسا بەرەدى.

اتالعان ماقالانىڭ شىعۋى مەملەكەتتىك ءتىلىمىز تۇعىرىنا قونا الماي، ەلىمىزدە ۇلتشىلدىق پەن ۇلتسىزدىق ماسەلەلەرى توڭىرەگىندە كەرتارتپا اڭگىمەلەردىڭ كوبەيىپ، ساياسي احۋال تۇراقسىزدانىپ تۇرعان ۋاقتىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. سون­دىقتان دا ماتەريالداعى ۇلى تۇل­عالارىمىزدى ۇلىقتاۋعا، ۇلتتىق رۋح­قا جانە مەملەكەتتىك تىلگە باي­لانىستى مۇحتار اعانىڭ جاساپ جاتقان پاتريوتتىق ىستەرى سانا­سىندا ساڭىلاۋ بار ادامداردىڭ ساناسىنا سەرپىلىس بەردى، تالاي جىلدار بويى قوردالانىپ قال­عان ءبىراز سەڭدى ءجىبىتتى. وسى ورايدا مۇح­تار عالي ۇلىنىڭ ۇلت مۇد­دەسى تۇرعىسىنداعى جاساعان باتىل قادامىن ءتىل مايدانىنداعى جان­كەشتىلىك دەپ باعالاعاندار دا بولدى. ولاي دەيتىنىمىز، مۇح­تار عالي ۇلى ۇلتتىق مۇددەگە، مەم­لەكەتتىك ءتىلدىڭ وركەندەۋىنە بايلانىستى قوزعالىستى ەلىمىز ەگەمەندىك الماي تۇرىپ-اق باستاپ كەتكەن بولاتىن.

مۇحتار ارىن جايلى اڭگى­مە قوزعاعاندا تاعى دا وسىدان ون جەتى جىل بۇرىن جارىق كور­گەن مىنا ماقالاعا توقتالا كەت­كەندى ءجون كوردىم. اتاپ ايتسام، «جاس الاش» گازەتىنىڭ 2004 جىل­عى 2 قاراشاداعى سانىندا بەلگىلى جۋرناليست بايان سارسەن­بي­نانىڭ «ارىنسىز اقتوبە» ات­تى ماقا­لاسى شىققان بولاتىن. اي­قايلاپ تۇرعان تاقىرىبىنان-اق قان­داي مازمۇندا ەكەنىن بىردەن ءتۇ­سىندىم. ماقالاداعى شىڭعىرعان شىندىقتى وقىعاندا جۇرەگىم مۇزداپ سالا بەردى. وندا بىلاي دەپ جازىلىپتى: «سىرتتاي قاراعاندا، بۇلايشا كەسىپ ايتۋىمىز تۇسىنىك­سىز كورىنەر. الايدا سوڭعى كەزدەرى اق­توبەنىڭ رۋحاني ومىرىن­دە­ جال­تاق تىرشىلىك، جاعىمسىز ءسوز،­ ءمان­سىز اڭگىمە، ناتيجەسىز ءىس بە­لەڭ الىپ بارا جاتقاندا، ەل-­جۇرت قاجەتسىنەتىن تۇلعا تۋ­­رالى ەرىك­سىز ويعا بەرىلەسىڭ. «اقتوبەنىڭ كيە­سى – مۇحتار ارىن ەكەن، ول كەت­كەن سوڭ وسى ءوڭىردىڭ رۋحاني ءومىرى مۇلدە قۇلدىرادى»، دەدى ال­ماتىداعى ەرەكشە سىيلايتىن ارىپتەس اعايىمىز. «مۇحتار ارىن ءتىرى بولعاندا «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە قىرۋار جۇمىس اتقارىپ تاستايتىن ەدى»، دەيدى مادەني سالانى باسقارىپ وتىرعان شەنەۋنىكتەردىڭ ىسىنە كۇيىنگەن اقتوبەلىك عالىم اقساقال. ايتىلعان پىكىرلەردىڭ اقي­قاتتىلىعىندا داۋ جوق. اق­توبەنىڭ رۋحى السىرەپ تۇر. رۋحاني سالانى رۋحى تومەن شەنەۋنىكتەر باسقارعان سوڭ دا جۇرت نارازى... ارىن كەتكەلى اقتوبەدەن ورگەن، جان-جاقتا جۇرگەن زيالى قاۋىم اتا-جۇرتىنا قايىرىلا سوققان جوق. تاحاۋي احتانوۆتىڭ مەرەيتويىنا ارنايى كەلگەن زيالىلار اقتوبەگە جەتپەي، مۇعالجار اۋدانىنان الماتىعا تىكەلەي قايتىپ جاتتى. ءازىربايجان مامبەتوۆ تە ايالداي المادى. ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ الدىنان شىعاتىن ادام تابىلمادى. تىزە بەرسەك، جەرگە قارايمىز. ساناي باس­تاساق، ەسەبىنە جەتە المايمىز. سوق­­پايمىن دەگەندەرى ەمەس، زيا­لىنى باعالايتىن، مادەنيەتتىڭ پار­قىن بىلەتىن باسشى بولماعان سوڭ، قابىلداۋعا ق ۇلىقسىزدىقتى كور­گەن سوڭ، كىدىرگەن جوق...»

ءيا، «اقيقاتىن ايتپاسا، ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى» دەگەن ەمەس پە. ءتىلشى شىرىلداعان شىندىقتى ايتىپ وتىر. اتالعان ماقالاداعى جان ايقايدى وقىپ بولعان كەزدە ويى­ما ۇلى جازۋشىمىز عابيدەن ءمۇستافيننىڭ: ء«بىز وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇلتشىلدىقپەن كۇرەسىپ كەلدىك. ەندى ۇلتسىزدىقپەن كۇ­رەسۋىمىز كەرەك»، دەگەن دانا ءسوزى ورالدى. جانە دە وسى ماقالا شىق­قان كەزدە ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىك ال­عانىنا 13 جىل تولعان ەدى. «سون­دا ءبىزدىڭ ۇلتتىق رۋحىمىز ءالى ويانباعان با؟ ءار وبلىستىڭ بي­لىگىندە مىنانداي ادامدار جۇرەتىن بولسا، ەرتەڭىمىز نە بولادى؟ سوندا ءبىر وبلىستا مادەنيەتپەن، تىلمەن، ىشكى ساياساتپەن اينالىساتىن قاپتاعان باسقارمانىڭ باسشىلارى نەمەن اينالىسىپ ءجۇر؟» دەگەن ساۋالدار سانامدى جاۋلاپ الدى. شىنىمەن دە سولاي. بىلاي ويلاپ قاراساڭ، ءبىر وبلىستىڭ ۇلت­تىق مۇددە مەن ۇلتتىق قۇن­دىلىقتارعا بايلانىستى جۇمىس­تارىمەن جالعىز مۇحتار عالي ۇلى عانا اينالىسقان سياقتى كورىنەدى. قالاي دەگەنمەن دە وسى ماقالادان كەيىن عانا اقتوبەلىك شەنەۋنىكتەر ۇيقىسىنان ويانىپ، ايتىلعان سىننان ءتيىستى قورىتىندى شىعارا باس­تادى. سەبەبى اتالعان ماقالا زيالى قاۋىم اراسىندا ۇلكەن تالقىعا ءتۇسىپ، ءبىراز دابىرا بولعانى ءالى ەسىمدە. سول ماقالانىڭ اۆتورى بايان سارسەنبينا – قازىرگى ۋاقىتتا اقتوبە وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى. مۇحتار اعاسىنىڭ جو­لىن قۋىپ، ءوزىنىڭ قالامىمەن جانە قارىمىمەن ۇلتتىق مۇددەگە قىز­مەت ەتىپ جۇرگەن جايى بار.

مۇحتار عا­لي­ ۇلى تۇلا بويى تۇنعان ەلى­مىزدىڭ ناعىز پاتريوتى بول­­عانىندا داۋ جوق. 1990 جى­لى جو­عارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى­ بو­­­لىپ سايلانعان كەزدە ۇلكەن مىن­­بەرلەردەن ۇلتتىق مۇددەگە باي­لانىستى ءوز ويىن اشىق ايتىپ، مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ مار­تەبەسىن كونستيتۋتسيامىزعا ەن­گىزۋگە كۇش سالعان، پرەزيدەنتتىڭ اتى­­نا ارنايى حات جازعان ساناۋ­لى دەپۋتاتتارىمىزدىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. ال ەندى ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدى تەرەڭ تانىعىسى كەلگەن ادام مۇقاڭنىڭ «بەس انى­عىن» وقۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. اتالمىش كىتاپتا اۆتور بەس انىقتى تىلمەن، دىنمەن، داس­تۇر­مەن، تاريحپەن جانە اتامەكەنمەن ساباقتاستىرادى. كىتاپتى وقۋ ارقىلى ناعىز ۇلتجاندى ازا­ماتتىڭ، ءبىلىمدى تۇلعانىڭ جانە ىس­­كەر باسشىنىڭ وبرازىن كورە الا­سىز.

سونىمەن قاتار مۇقاڭ 1991 جىلى «ۇلت تاعدىرى تالكەككە كون­بەيدى» اتتى رەسپۋبليكالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ايماقتىق پلەنۋمىندا جاساعان بايانداماسىندا: «ال قازاق، مەشەۋ بوپ قا­لام دەمەسەڭ، تاعىلىمىڭدى، بەسىگىڭدى تۇزە. ءوز ءتىلىڭدى وزەككە تەپپەي، بالاڭدى قازاقشا بالا-باق­شالار مەن مەكتەپتەرگە بەر. بەرەتىن كۇنىڭ تۋدى، زاماننىڭ بەتى تۇزەلدى... 1990 جىلى وبلىس بويىنشا بالاباقشالاردا
52 500 بوبەك تاربيەلەنسە، سونىڭ تازا قازاق تىلىندەگى بالاباقشاعا بارعانى 6-اق مىڭ بولدى. قازاق مەكتەپتەرىنىڭ ءنار الاتىن بۇلاق كوزدەرى وسىلاي سۋالدى. مۇنىڭ ادەيى جاسالۋى دا مۇمكىن دەپ ويلايمىن. ءتىلدىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ ساياساتى سوڭعى جىلدارعا دەيىن ەشبىر شىمىركپەستەن، جەر­گى­لىكتى حالىقتان قىسىلماستان جۇر­­گىزىلىپ كەلدى...»، دەپ شىندىقتى شى­ڭىراۋدان شىعارىپ تۇرىپ ايت­تى. مۇقاڭنىڭ اتالعان بايان­داماسىنىڭ جاڭعىرىعى سول جىلدارى اقتوبە وبلىسىندا عانا ەمەس، رەسپۋبليكا اۋماعىندا دا ۇلكەن سەرپىلىس تۋعىزدى. ەل مۇد­دەسى تۇرعىسىندا وسىنداي شىن­دىقتى ايتا تۇرىپ، ءوزىنىڭ جو­عارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتتىق مانداتى مەن رەكتورلىق مانسابىنان دا قورىققان جوق. مۇنداي باتىرلىق ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىنىن اشىق مويىنداۋىمىز كەرەك.

مۇحاڭ اق­توبە وڭىرىندە دۇ­نيەگە كەلگەن با­تىرلار – ەسەت كو­كى­ ۇلىنىڭ، ەسەت كوتىباردىڭ، وقىمىستى عا­لىم قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتىڭ، كوم­پوزيتور قازان­عاپتىڭ، مەم­لەكەتتىك قايراتكەر ۇزاقباي قۇ­لىمبەتوۆتىڭ مەرەيتويلارىن ۇيىمداستىرۋعا دا بەلسەنە ات سالىستى. زامان توقىراپ، قار­جىلىق قيىندىقتار تۋىنداپ جات­سا دا، قولعا العان ماسەلەسىن ايا­­عىنا دەيىن جەتكىزۋگە تىرىس­تى. بارلىق ۇيىمداستىرۋ شا­رالارىنىڭ باسى-قاسىندا ءوزى ءجۇردى. تالدىقورعان جەرىنىڭ تۋماسى بولسا دا، جەرشىلدىككە بوي الدىرمادى. جەرگىلىكتى كادرلارمەن عانا جۇمىس ىستەدى. اقتوبە وڭىرىندەگى اتتارى ۇمىتىلا باس­تاعان ۇلى تۇلعالارمەن ەلىن قاي­تا قاۋىشتىردى. كەيبىرەۋىنىڭ كەسەنەسىن تۇرعىزۋ مەن اۋليە جەرلەرگە ەكسپەديتسيا جاساۋ جاعىن دا ءوزى ۇيىمداستىردى. اقتوبەلىكتەر مۇحتار عالي ۇلىن ءالى كۇنگە دەيىن سول ءۇشىن قۇرمەتتەيدى. سوندىقتان دا مۇحتار اعا قايتىس بولعان سوڭ حالىقتىڭ ۇلكەن قوشەمەتىنىڭ ناتيجەسىندە قايراتكەر-عالىمنىڭ اتىنا قالاداعى ق.جۇبانوۆ اتىن­داعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باس وقۋ كور­پۋسىنىڭ، مەكتەپتىڭ جانە كوشە اتتارىن بەردى. سونىمەن قاتار تال­دىقورعاندىق جەرلەستەرى دە ازا­ماتىنىڭ اتىن ماڭگىلىككە قال­دىرۋ جولىندا قاراپ قالعان جوق. اتاپ ايتساق، تالدىقورعان قا­لاسىندا ءبىر مەكتەپتىڭ اتى، تۋعان جەرى باقالى اۋىلىندا كوشە اتى بەرىلىپ، مادەنيەت ءۇيىنىڭ الدىندا ەسكەرتكىشى تۇرعىزىلدى.

مۇحتار ارىن اعامىزدىڭ وت­كەن ءومىر جولىنا كوز جۇگىرتەر بولساق، قۇرىشتىڭ قالاي شىنىق­قانىمەن پارا-پار تاعدىردىڭ كۋاسى بولاسىڭ. ءبىر جارىم جاسىندا اكە­سىنەن، ون بىرگە قاراعان شاعىن­دا شەشەسىنەن ايىرىلعان بوزبالانى تاعدىر ماڭدايىنان سيپاعان جوق.  «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» دەگەن اۋىر سوز­دەر دە تالاي جىل ەڭسەسىن كو­تەرتپەدى. سەنەتىن ەشكىمى جوق بول­عاندىقتان ونى ءومىر ەرتە ەسەيتتى. بۋىنى قاتپاعان بالالىق شاعىندا تال­تىرەڭدەپ قاپشىق ارقالاپ، سو­عىس سەرگەلدەڭىن دە كوپپەن بىرگە كو­تەرە ءبىلدى. ءوز بەتىنشە تىرمىس­تى، تالپىندى. ءسويتىپ ءجۇرىپ ەل سىيلايتىن ازامات دارەجەسىنە كوتەرىلدى. الايدا 59 جىل عانا عۇ­مىر كەشتى. سەبەبى بالالىق شاقتا قاتتى جا­رالانعان جۇرەك ەر جەتكەن سوڭ دا تالاي قىساستىقتى كوردى، تا­لاي اۋىرلىقتى كوتەردى. ءتىپتى ۇلى ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا اقتوبەدەن باراتىن دەلەگاتسيا قۇرامىنا مۇقاڭداي ازاماتتى كىرگىزبەگەن جاعدايدىڭ دا ورىن العانى بار. سوندا اقتوبەدە ۇلى ابايدى حا­لىققا تەرەڭ تانىتىپ، ناسيحا­تىن جاساعان ادامنىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى مۇقاڭ بولا تۇرىپ، جەر­گىلىكتى شەنەۋنىكتەردىڭ سونداي پەن­دەشىلىككە بارعانىن ايتۋدىڭ ءوزى ۇيات. مۇقاڭنىڭ ۇلى ابايدى ۇلىق­تاعانى سونشا، ءوزىنىڭ باۋىرىنا باسىپ تاربيەلەگەن العاشقى نەمەرەسىنە اباي ەسىمىن بەرىپ، «اتىڭدى اباي قويدىم تاۋەكەل دەپ» جازعان ولەڭى مەن «اباي تا­عىلىمى: ۇلى اقىندى قالاي تانىپ، بىلەمىز؟» اتتى عىلىمي ما­قالالارىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟!

«جاقسىنىڭ اتى ول­مەيدى، عا­لىمنىڭ حاتى ولمەيدى» دەگەندەي، مۇحتار اعا ءىلىمى تالاي جۇرەكتەردى مازداتىپ، تالاي قازاقتىڭ بويىنا وشپەس رۋح ءسىڭىرىپ كەتتى. سوندىقتان دا بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز جايلى ايتى­لار اڭگىمە تىزبەگى مۇنىمەن توق­تاماسى حاق. سەبەبى ارتىندا قال­دىرعان مۇراسىن قادىرلەيتىن، يگى ىستەرىن باعالايتىن حالقى مەن شاكىرتتەرى بار. سونىمەن قاتار ارتىندا اكە جولىن، اكە مۇراتىن جالعاستىرا بىلەتىن سانالى ۇرپاق تا قالدىرا ءبىلدى. ءوزى جاساي الماي كەتكەن كەيبىر دۇنيەلەردى بالالارىنا امانات ەتتى. ەندى سوعان توقتالايىق.

مۇحتار اعانىڭ بالالا­رى­ ەرلان جانە نۇرلانمەن ءار­دايىم اعالى-ءىنىلى سىيلاستىقتا جۇ­رەمىن. «تەكتىدەن تەكتى تۋار» دەگەندەي»­ ەكەۋىنىڭ دە بويىنا اكە­گە تارت­قان تەكتىلىك پەن پارا­سات­تىلىق، بىلىمدىلىك پەن بىلگىرلىك جانە ۇلت­جاندىلىق ۇيا سالعان. بۇ­گىنگى كۇنى ەكەۋى دە ەل تانيتىن ازامات­تار. ەرلان ەكونوميكا عى­لىم­دا­رىنىڭ دوكتورى، پروفەس­سور بولسا، نۇرلان مەديتسينا عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور. بىلايشا ايت­قاندا، ءبىر ۇيدە ءۇش پروفەسسور. ولار ماماندىق جا­عىنان اكە جولىن قۋماسا دا، ادام­گەرشىلىك جانە ازاماتتىق قا­سيەتتەرىن بويلارىنا سىڭىرە ءبىلدى. اتاپ ايتساق، نۇرلان بىلىكتى حيرۋرگ رەتىندە تالاي مارتە اكەسى قىزمەت جاساعان اقتوبە وبلىسى مەن كىندىك قانى تامعان ال­ماتى وبلىسىنىڭ سارقانت اۋدانىنا بارىپ، اۋدان تۇرعىندارىنا تەگىن وتا جاسادى. قازىرگى ۋاقىتتا نۇرەكەڭ – مەديتسينا سالاسىنداعى اتى اۋىزعا ىلىككەن تاڭداۋلى حي­رۋرگ­تارىمىزدىڭ ءبىرى. «دارىن» مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋ­رەاتى. «سارقانت اۋدانىنىڭ قۇر­مەتتى ازاماتى». ءتىپتى ءوز باسىم كورو­ناۆيرۋس دەرتىنە شالدىعىپ، جا­نىم قينالىپ جاتقاندا وسى تىعىرىقتان شىعارىپ العان دارى­گەرىمنىڭ ءبىرى وسى نۇرەكەڭ بو­لاتىن. تاياۋدا نۇرلان ەكەۋمىز تاعى دا كەزدەسىپ قالدىق. ءسوز اراسىندا: «بيىل قۇداي قالاسا، اكەمىزدىڭ 85 جىلدىعى. سوندىقتان دا مەرەيتوي الدىندا ەلىمىزدىڭ وبلىس­تارىن ارالاپ، حالىققا تەگىن مە­ديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋدى جوس­پارلاپ وتىرمىن. دياگنوزى قيىن ادامدارعا وتا دا جاسايمىن. رامازان ايىنداعى نيەتىمدى اللا تاعالا قابىل ەتىپ، اكەمنىڭ ارۋاعى ريزا بولسا بولدى» دەدى. مىنە، ۇيادا نە كورسە، ۇشقاندا سونى ىلەتىن ۇل وسىنداي بولسا كەرەك.

ال ەندى ەرلان مۇحتار ۇلى ەكەۋ­مىز­دىڭ اعالىق-ىنىلىك سىيلاس­تىعىمىزدىڭ ورنى ءتىپتى بولەك. ماعان ءومىر جولىندا تالاي اعا­لىق اقىلىن ايتىپ، تۋعان باۋى­رىنداي قامقورلىق كورسەتتى. اعا رەتىندە كوپ نارسە ۇيرەندىم. كەرەكۋ وڭىرىندە ءماش­ھۇر-ءجۇ­سىپ كوپەي ۇلىنىڭ كەسە­نەسىن تۇر­عىزىپ، جيىرما تومدىق شى­عارمالار جيناعىمەن حالقىن تا­بىستىرعان دا وسى ەرەكەڭ بولاتىن. سونىمەن قاتار ء«ماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەي ۇلى»، «سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ» ەنتسيكلوپەديالارىن شىعاردى. بۇعان قوسا كەرەكۋ وڭىرىندە يسابەك يشان حازىرەتكە، جانداربەك اۋليەگە، قايسا حا­زىرەتكە، ۋاحيت تىلەنشى ۇلىنا كە­­سەنە تۇرعىزدى. وسى ورايدا، مى­نا ءبىر وقيعانى ەرەكشە ايتا كەتكەندى ءجون كوردىم. 1998 جىلى ەرەكەڭ وقۋ ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى كەزىندە قابىلداۋىنا بارعان ەدىم. اڭگىمە اراسىندا ون تومدىق «قازاقتار» دەگەن جيناق شىعارعالى جاتقانىن ايتتى. ون تومدىقتى ەكى كۇنگە قاراپ شى­عۋعا سۇراپ الدىم. تۇنىمەن ەرىنبەي شولىپ شىقتىم. قاراسام، ىشىن­دە ەسىمدەرى ەلگە تانىمال 4-5 ادام كىرمەي قالىپتى. ەرتەسىنە ەرەكەڭە كەلدىم دە، ءوز ويىمدى ايت­تىم. ول ۇلكەن لاۋازىمىنا قاراماستان، ءسوزىمدى قۇپتاي كەتتى دە، كىتاپتى دايىنداپ جاتقان ادام­دارعا ۇمىت قالعان ەسىمدەردى قوسۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. وسى ورايدا رۋحانياتقا، ۇلتتىق يگىلىككە نەمقۇرايدى قارايتىن ادام بولسا، «وندا تۇرعان ەش­تەڭە جوق. جاسالىپ قويعان دۇ­نيە­نى قايتا بۇزامىز با؟» دەپ جىلى جابا سالۋى ءسوزسىز ەدى. بۇل ارينە، ەرەكەڭنىڭ اكە ءتالىمى ار­قىلى قانىنا ءسىڭىپ، قاپەرىنەن شىعارمايتىن ادەبي مۇراعا دەگەن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىگى ەكەنى ءسوزسىز.

ءسوز سوڭىندا مۇحتار عالي ۇلى­نىڭ جالپى ءبىزدىڭ اۋلەتىمىزگە جا­ساعان ازاماتتىعى جونىندە دە اي­تا كەتكەندى ءجون سانادىم. 1990 جىلدىڭ جاز ايى ەدى. كاكىمجان قازىباەۆ ناعاشىمنىڭ قايتىس بول­عانىنا ءبىر جىلعا دا تول­ماعان ۋاقىت بولاتىن. ال كاكىم­جان اعانىڭ جولداسى، ەسىمى رەس­پۋبليكاعا بەلگىلى قالامگەر-ۇستاز ورىنشا قارابالينا جەڭگەم بول­سا، اۋىر قايعىدان ەسىن جيناپ، ەندى عانا ءوز-وزىنە كەلە باستاعان كەز. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە اعا­مىزدىڭ تۋعان جەرى – سارقانت اۋدانىنىڭ باقالى سوۆحوزىنا جولعا جينالدىق. ماقساتىمىز – كاكىمجان اعانى ماڭگىلىك ەستە قالدىرۋ شارالارىن ويلاس­تىرۋ بولاتىن. شىنىمدى ايتسام، ىشتەي جۇرەكسىندىم. اعامىزدىڭ كوزى تىرىسىندە جالتاقتاعان تالاي­لاردىڭ سىرت اينالىپ كەتكەندىگىن كورگەندىكتەن بە، كوڭىلىمدە ءبىر كۇ­دىك تۇردى. «وبلىس، اۋدان باسشىلارى قالاي قارايدى ەكەن؟» دەگەن سەكەمىم دە جوق ەمەس. مەنىڭ وسى ويىمدى سەزگەندەي ورىنشا تاتەم: ء«بىزدى اۋىلدان مۇحتار ارىن اعاڭ توسىپ الادى. كەشە عانا ءوزى حابارلاستى» دەدى. بۇل كەزدە مۇحتار اعانىڭ قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتاتتىققا ساي­لانىپ، رەسپۋبليكا بويىنشا بەدەلىنىڭ شارىقتاپ تۇرعان كەزى بولاتىن.

كوپ ۇزاماي جولعا شىقتىق. اۋىلعا كىرە بەرىس جەردەن مۇح­تار اعا مەن جولداسى رايحان تاتە، ۇلى نۇرلان جانە اۋىل باس­­­­شى­لارى توسىپ الدى. بۇلاي بولادى دەپ كۇتپەگەن ورىنشا تاتەم­نىڭ كوڭىلى جادىراپ سالا بەردى. دەرەۋ حالىقپەن كەزدەسۋ وت­كىزىلدى. جينالعان كوپشىلىك كا­كىم­جان اعانى ماڭگىلىك ەستە قال­دىرۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى نيەتىمىزدى قۇپتاپ، ەش قارسىلىق بىلدىرمەدى. ءتىپتى، اۋىلدىڭ كەيبىر اقساقالدارى: «وسى اۋىلعا كاكىم­جاننىڭ ەسىمىن بەرەيىك دەسەك، سەن­دەر عوي سوزىپ جۇرگەن...»، دەپ سوۆحوز ديرەكتورىنا تارپا باس سال­عانى بار ەمەس پە. ماسەلە ۋشىعىپ كەتە جازدادى. سول كەزدە كوپتى كورگەن، كوپ وقىعان مۇحتار اعانىڭ پاراساتتى ءسوزى مەن سارابدال ديپ­لو­ماتياسى بار نارسەنىڭ تىگىسىن جات­قىزىپ جىبەردى. حالىق­تىڭ پەيىلىنە ريزا بولعان ورىنشا تاتەم دە جۇرەكتەگى ءسوزىن ايتىپ، جەر­­لەستەرىمىزگە انالىق العىسىن ءبىلدىردى.

ءسويتىپ، كاكىمجان اعانىڭ كىن­دىك قانى تامىپ، اياعىنىڭ ءىزى قالعان اۋىلعا بارعان ساپارىمىز وڭىنان بولدى. كوڭىلىمىز ور­نىنا ءتۇسىپ، ەركىن تىنىستاپ قالدىق. اۋىلداعى حالىقپەن كەز­دەسۋ اياقتالعان سوڭ شەشەم مار­قۇم مۇحتار اعاعا راحمەتىن ايتىپ، داستارقانعا شاقىردى. «كاكىمجانىم جوق بولسا دا، ءوزىڭدى كاكەنىمنىڭ كوزىندەي كورەمىن، اينالايىن. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ قاراشاڭىراعىمىزدان ءدام تاتىپ، بالالارىما باتاڭدى بەرىپ شىق»، دەدى. مۇحتار اعا قارسى بولعان جوق. ۇزاق وتىرىپ، ساليقالى اڭگىمەلەر ايتتى. اتا جولىمەن باتاسىن بەردى. سول ساتتە ءوز باسىم ءبىزدىڭ شاڭىراققا كيە كەلگەندەي اسەردە بولعانىم راس. كەيىننەن كەزىندەگى «باقالى» سوۆحوزىنىڭ بولىمشەسى سانالاتىن «اعارتۋ» اۋى­لىنىڭ اتى كاكىمجان قازى­باەۆ بولىپ وزگەردى. سونىمەن قاتار باقالى ورتا مەكتەبىنە، قويلىق اۋىلىنداعى مادەنيەت سارايىنا كاكىمجان اعانىڭ ەسى­مى بەرىلدى. الايدا اراعا التى جىل سالىپ، ياعني 1996 جىلى «كاكىم­جان قازىباي» اۋىلىنىڭ جوتاسىندا مۇحتار اعانىڭ كەسە­نەسى مەن باقالى مادەنيەت كلۋ­بىنىڭ الدىندا ەسكەرتكىشى تۇرادى دەپ ويلاماپپىن. بۇنىڭ ءبارى ءوز توپىراعىنان شىققان تۇل­عالا­رى­نا دەگەن حالىقتىڭ قۇرمەتى ارينە.

وسىلايشا، بالالىق شاقتارىن بىرگە وتكىزىپ، ءبىر اۋىلدىڭ اۋاسىمەن تىنىستاعان ەكى ازاماتتىڭ بى­رەۋىنە تۋعان جەردىڭ توپىراعى بۇيىرسا، ەكىنشىسىنىڭ ەسىمى تۋعان جەرىنىڭ اتاۋىنا بۇيىردى. وكى­نىش­كە قاراي، 2019 جىلى مۇحتار اعامىزدىڭ جولداسى رايحان اپايى­مىز دا ءفاني جالعاننىڭ ەسىگىن جاۋىپ، مۇحتار اعانىڭ جانىنان ماڭگىلىك مەكەنىن تاپتى. ول كىسىنىنىڭ جۇزىنەن نۇرى شاشىپ تۇ­راتىن وتە مەيىرىمدى ادام ەدى. كورگەن جەردە: «حال جاقسى ما، بەكەن، اينالايىن، ەسەيگەن سايىن كاكىمجان اعاڭنان اۋماي با­را­سىڭ» دەپ مەرەيىمدى كوتەرىپ قويا­تىن ەدى. وسى ورايدا، 2016 جىلى تالدىقورعان قالاسىندا ونەگەلى ۇرپاق تاربيەلەگەن رايحان اپاي­دىڭ قۇرمەتىنە «اناعا تاعزىم» اتتى ۇلكەن ءبىر سالتاناتتى شارا وتكە­نىن دە ايتا كەتكەنىمىز ارتىق بولماس.

ءيا، ارىندار اۋلەتىنە تە­رەڭنەن كوز جىبەرە قاراساڭ، كەرەمەت ءبىر ۇقساستىقتىڭ جانە ءىرى بولمىستىڭ كۋاسى بولاسىڭ. ءبىر شاڭىراقتان ءۇش تۇلعا، ءۇش قاي­راتكەر، ءۇش پروفەسسوردىڭ شىعۋى دا تەگىن ەمەس. اتالارى – ارىن بولسا، ۇرپاقتارى – دارىن يەسى اتاندى. ۇشەۋىنىڭ بويى­نا دا ۇلت­تىق رۋح ۇيا سالعان. ۇشەۋى دە ەلدىڭ ەرتەڭىنە، ۇلتتىڭ مۇددەسىنە قالت­قىسىز قىزمەت ەتە ءبىلدى. بالكىم، تەكتىلىك تەورەماسى نەمەسە ۇرپاق ۇندەستىگى دەگەنىمىز وسىنداي بولاتىن شىعار.

 

بەكەن نۇراحمەتوۆ،

كەدەن قىزمەتىنىڭ پولكوۆنيگى،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعى س.بەردىقۇلوۆ اتىنداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار