قازاقستان • 17 مامىر، 2021

نە ەكسەڭ، سونى ورارسىڭ

57 رەت كورسەتىلدى

ەلىمىزدە ەگىس ناۋقانى باستالدى. «كوكتەمنىڭ ءبىر كۇنى – ءبىر جىلعا ازىق»، دەيدى حالقىمىز. بىراق ەگىنشىلىك سالاسىندا شەشىمىن تاپپاي جۇرگەن ماسەلەلەر ءالى دە كوپ. ماسەلەن، ەلىمىزدەگى باستى داقىلىمىز – جازدىق بيدايدىڭ ورتاشا ءتۇسىمى شامامەن 1 گەكتاردان 12 تسەنتنەر بولسا، بىزگە ۇقساس كليماتتىق جاعدايداعى كانادا 27 تسەنتنەر ءونىم الادى. سوڭعى 15 جىلدا قازاقستاندا ەگىن شىعىمدىلىعى ورتا ەسەپپەن 15%-عا وسسە، باستى ساۋدا باسەكەلەستەرىمىز – رەسەي، كانادا جانە اۋستراليادا 30-40%-عا وسكەن. ءدال وسىنداي دەرەكتەردى مايلى داقىلدار، كوكونىس جانە جەمشوپ بويىنشا دا كەلتىرۋگە بولادى.

مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ شىعىم­دى­لىقتىڭ نەگىزگى فاكتورى تۇقىم ما­تەريالىنىڭ ساپاسى بولىپ تابىلادى، وعان ءونىمنىڭ 30-40%-ى بايلانىستى. بىراق قازىرگى تاڭدا وسى نەگىزگى سالا – سەلەكتسيا مەن تۇقىم شارۋاشىلىعى ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ نازارىنان تىس قالعانىن اشىق ايتۋ كەرەك. بۇگىندە ءبىز سورتتار مەن گيبريدتەردىڭ شامامەن 70%-ىن، ءتىپتى، بىرقاتار داقىلدىڭ 100%-ىن شە­تەلدەن الاتىنداي مۇشكىل حالگە جەت­تىك. سىرتتان اكەلىنگەن داقىل­دار­دىڭ كوپشىلىگى ءبىزدىڭ توپى­راق-كلي­ماتتىق جاعدايىمىزعا بەيىم­دەل­مەگەن. جەتەكشى اگرارلىق ەلدەردىڭ ەش­قايسىسىندا مۇنداي جۇيەلىك قاتەلىك جىبەرىلمەيدى.

وسىنىڭ سالدارىنان فەر­­مەر­لە­رى­مىز تۇقىمنىڭ ءبىر بول­ىگىن رەسەيدەن، ەۋروپادان ساتىپ الۋعا، ءتىپتى ولاردى مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان اكەلۋگە ءماج­بۇر. ارينە، بۇل ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنا قاتتى اسەر ەتەدى. وسىلايشا، ءبىز ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىمىزدىڭ با­­زا­­لىق كورسەتكىشى بولىپ سانالاتىن وتاندىق سەلەكتسيانىڭ سۇرىپ­تا­­رىمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا تاۋەل­سىز­دى­گىمىزدى جوعالتىپ الدىق. بۇل كەز كەلگەن سانكتسيا، تابيعي اپات نەمەسە قانداي دا ءبىر توتەنشە جاعداي بولسا، اۋىل شارۋاشىلىعىمىز جو­عا­رى ساپالى تۇقىمسىز قالاتىنىن بىل­دىرەدى.

قازاقستاننىڭ ەگىن القاپتارىنىڭ 93%-ى تاۋەكەلدى ايماقتا ورنالاسقان. دەگەنمەن قۇرعاقشىلىق كەزىندە فەر­مەر­لەرىمىزدىڭ جوعارى ءونىم الا الماۋى نەمەسە بانكروتقا ۇشىراۋى تەك اۋا رايىنىڭ سالدارىنان عانا ەمەس. ونىڭ بىردەن ءبىر سەبەبى – ەلىمىزدە قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى سورتتاردىڭ جوقتىعى. ءبىزدىڭ كليماتقا بەيىم­دەل­گەن اۋىل شارۋاشىلىعى داقىل­دارىنىڭ سورتتارى مەن گيبريد­تە­رىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى ەگىس ال­­قاپ­تارىنىڭ قۇرىلىمىن ءارتا­راپ­­تاندىرۋ تەجەلىپ كەلەدى. سول سەبەپتى سولتۇستىك وڭىرلەردە جوعارى پرو­تەين­دى جانە شىرىندى مال ازىعىن ءون­دى­رۋ­دى قامتاماسىز ەتە الماي وتىرمىز. ونداي مال ازىعى بولماسا، مال شارۋاشىلىعى دامىمايدى. ال وڭ­تۇس­تىك وبلىستاردا ساپالى سورتتار مەن گيبريدتەردىڭ بولماعانىنان كوكونىس­تەردىڭ شىعىمدىلىعى مەن ساق­تاۋ مەرزىمى وتە از. سوندىقتان ماۋ­سىمارالىق كەزەڭدە ولاردىڭ جەتىس­پەۋ­شىلىگى قاتتى بايقالادى.

سونىمەن قاتار ءبىز وندىرىستە بار اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ۇزدىك سورتتارىن جەدەل كوبەيتۋدى قام­تاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. وكىنىشكە قا­راي، سوڭعى جىلدارداعى جەتكىلىكتى وي­لاستىرىلماي جاسالعان رەفورمالار وسى سالانى جۇيەلى جانە جوس­پار­لى دامىتۋ بويىنشا 2003 جىلى «تۇقىم شارۋاشىلىعى تۋرالى» زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن بايقالعان وڭ وزگەرىستەردىڭ تيىمدىلىگىن تومەندەتتى. ەليتالىق تۇقىم ماتەريالىنىڭ قول جەتىمسىزدىگى مەن قىمباتتىعىنا بايلانىستى، ءبىزدىڭ فەرمەرلەر كوبىنەسە ستاندارتتى ەمەس تۇقىمداردى (ياعني تاۋارلىق استىقتى) سەبەتىنى قۇپيا ەمەس. بۇگىندە ەليتا تۇقىمدى ءوندىرىس ايماعى عالىمدار ۇسىنعاننان 3 ەسە از. بىراق بۇعان قاراماستان، مەم­لە­كەتتىك سۋبسيديالاردىڭ ەداۋىر بولى­گى يمپورتتالعان تۇقىمداردىڭ قۇ­نىن ارزانداتۋعا جۇمسالىپ كەلە­دى. باسقاشا ايتقاندا، وتاندىق عا­­لىم­دار­دى قولداۋدى كۇشەيتۋدىڭ ورنىنا، بيۋدجەت قاراجاتىمىز شەتەل­دىك سەلەك­تسيالىق ورتالىقتاردى قارجى­لاندىرۋعا جۇمسالىپ وتىر.

ەلىمىزدىڭ اگرارشى - عالىمدارى بيىلعى جىلى عىلىمدى قارجى­لان­دى­رۋ بيۋدجەتىنىڭ ۇلعايۋىن ۇلكەن ۇمىت­پەن كۇتتى. بىراق كونكۋرستىڭ ۋاق­تىلى ۇيىمداستىرىلماۋى سالدارىنان عالىمدارىمىز جارتى جىلعا جۋىق مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋسىز قالدى. وسىدان سەلەكتسيالىق عىلىم مەن تۇقىم شارۋاشىلىعىندا ۇل­كەن ماسەلە تۋىنداپ وتىر. مۇن­داي تولعاعى جەتكەن ماسەلەنى كەيىنگە قال­­دىرۋعا بولمايدى. شىن ما­نىندە، اگرارلىق ءوندىرىستى تۇراقتى دامى­تۋ­دىڭ كەپىلى بولىپ تابىلاتىن تۇقىم شارۋا­شىلىعى سالاسىن قالپىنا كەل­تىرۋ جونىندە شۇعىل شارالار قابىل­دانۋى قاجەت.

بۇل جۇمىستى وتاندىق اگرارلىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ، بيوتەحنولوگيا ورتالىقتارىنىڭ، شەتەل­دىك جەتەكشى عالىمداردىڭ الەۋەتىن قاتىستىرا وتىرىپ، قازىرگى زامانعى مولەكۋليارلىق زەرتتەۋ ادىستەرى نە­گى­زىن­دە اۋىل شارۋاشىلىعى داقىل­دا­رىنىڭ شىعىمدىلىعى جوعارى جانە كليماتتىق جاعدايعا ءتوزىمدى سورتتارى مەن گيبريدتەرىن جاساۋ جونىندەگى ءىرى پانارالىق عىلىمي باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋدان، سونداي-اق حالىقارالىق باعدارلامالار نەگىزىندە ءبىر مەزگىلدە جاس عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋدان باستاۋ ماڭىزدى.

ەكىنشىدەن، بۇل سالانى سەلەكتسيا مەن تۇقىم شارۋاشىلىعى جونىندەگى زاڭنامالىق جانە نورماتيۆتىك بازانى اۆتورلىق قۇقىقتاردى قورعاۋعا قاتىستى، سەلەكتسيالىق جەتىستىكتەردى تىركەۋ، سەرتيفيكاتتاۋدىڭ قازىرگى زا­مان­عى ادىستەرىن قولدانۋ، ستاندارت­تار مەن عىلىمي-ادىستەمەلىك بازا­نى جا­ڭارتۋ، مەملەكەتتىك سورت سىناق­تا­رىن جاڭعىرتۋ تۇرعىسىنان كۇشەيتۋ كەرەك.

ۇشىنشىدەن، سەلەكتسيا جانە تۇقىم شارۋا­شىلىعى سۋبەكتىلەرىنىڭ ما­تەريال­دىق-تەحنيكالىق جانە زەرتحا­نالىق بازاسىن نىعايتۋعا كومەك بەرىپ، ەلدە اۋىل شارۋاشىلىعى وسىم­دىك­تە­رىنىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرس­تا­رى­نىڭ ۇلتتىق بانكىن ۇيىمداستىرۋ قاجەت.

تورتىنشىدەن، وتاندىق سورتتار­دى سۋبسيديالاۋ تەتىگىن قايتا قاراپ، تۇقىم شارۋاشىلىعى جۇيەسىن مەملە­كەتتىك قولداۋدى كۇشەيتۋ، سالا­نىڭ جوسپارلى جانە جۇيەلى دامۋىن قامتا­ما­سىز ەتۋ، جاڭا سورتتاردى جەدەل كوبەيتۋدىڭ قازىرگى زامانعى ادىستەرىن ەن­گىزۋ، تۇقىم شارۋاشىلىعىن تەك مەم­لەكەت تاراپىنان عانا ەمەس، ءوزىن ءوزى باسقاراتىن ۇيىمدار تاراپىنان دا با­قىلاۋدىڭ ناقتى جۇيەسىن جاساۋ، تۇقىمدار قوزعالىسىن قاداعالاۋدىڭ تسيفرلى تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ ما­ڭىز­دى.

بەسىنشىدەن، اگرارشى مامان­­داردىڭ سەلەكتسيا مەن تۇقىم شارۋا­شىلىعى سالا­سىنداعى قۇزىرەتىن كۇ­شەيتۋ ماق­ساتىندا جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم بەرۋ باع­دار­لامالارىن جاڭ­عىر­تۋ تالاپ ەتى­لەدى. بارلىق جەردە اگرارلىق ءبى­لىمدى تاراتۋ ورتالىقتارى بازا­سىندا تۇقىم ءوسىرۋشى اگرونومدار مەن اپروباتورلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كۋرستارىن ۇيىمداستىرۋ قاجەت.

 

اقىلبەك كۇرىشباەۆ،

پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى

سوڭعى جاڭالىقتار

ستۋدەنتتەردىڭ ستيپەندياسى كوبەيەدى

ايماقتار • 11 ماۋسىم، 2021

اقتوبە وبلىسىنا باس يمام تاعايىندالدى

تاعايىنداۋ • 11 ماۋسىم، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار