مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ شىعىمدىلىقتىڭ نەگىزگى فاكتورى تۇقىم ماتەريالىنىڭ ساپاسى بولىپ تابىلادى, وعان ءونىمنىڭ 30-40%-ى بايلانىستى. بىراق قازىرگى تاڭدا وسى نەگىزگى سالا – سەلەكتسيا مەن تۇقىم شارۋاشىلىعى ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ نازارىنان تىس قالعانىن اشىق ايتۋ كەرەك. بۇگىندە ءبىز سورتتار مەن گيبريدتەردىڭ شامامەن 70%-ىن, ءتىپتى, بىرقاتار داقىلدىڭ 100%-ىن شەتەلدەن الاتىنداي مۇشكىل حالگە جەتتىك. سىرتتان اكەلىنگەن داقىلداردىڭ كوپشىلىگى ءبىزدىڭ توپىراق-كليماتتىق جاعدايىمىزعا بەيىمدەلمەگەن. جەتەكشى اگرارلىق ەلدەردىڭ ەشقايسىسىندا مۇنداي جۇيەلىك قاتەلىك جىبەرىلمەيدى.
وسىنىڭ سالدارىنان فەرمەرلەرىمىز تۇقىمنىڭ ءبىر بولىگىن رەسەيدەن, ەۋروپادان ساتىپ الۋعا, ءتىپتى ولاردى مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان اكەلۋگە ءماجبۇر. ارينە, بۇل ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنا قاتتى اسەر ەتەدى. وسىلايشا, ءبىز ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىمىزدىڭ بازالىق كورسەتكىشى بولىپ سانالاتىن وتاندىق سەلەكتسيانىڭ سۇرىپتارىمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا تاۋەلسىزدىگىمىزدى جوعالتىپ الدىق. بۇل كەز كەلگەن سانكتسيا, تابيعي اپات نەمەسە قانداي دا ءبىر توتەنشە جاعداي بولسا, اۋىل شارۋاشىلىعىمىز جوعارى ساپالى تۇقىمسىز قالاتىنىن بىلدىرەدى.
قازاقستاننىڭ ەگىن القاپتارىنىڭ 93%-ى تاۋەكەلدى ايماقتا ورنالاسقان. دەگەنمەن قۇرعاقشىلىق كەزىندە فەرمەرلەرىمىزدىڭ جوعارى ءونىم الا الماۋى نەمەسە بانكروتقا ۇشىراۋى تەك اۋا رايىنىڭ سالدارىنان عانا ەمەس. ونىڭ بىردەن ءبىر سەبەبى – ەلىمىزدە قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى سورتتاردىڭ جوقتىعى. ءبىزدىڭ كليماتقا بەيىمدەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ سورتتارى مەن گيبريدتەرىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى ەگىس القاپتارىنىڭ قۇرىلىمىن ءارتاراپتاندىرۋ تەجەلىپ كەلەدى. سول سەبەپتى سولتۇستىك وڭىرلەردە جوعارى پروتەيندى جانە شىرىندى مال ازىعىن ءوندىرۋدى قامتاماسىز ەتە الماي وتىرمىز. ونداي مال ازىعى بولماسا, مال شارۋاشىلىعى دامىمايدى. ال وڭتۇستىك وبلىستاردا ساپالى سورتتار مەن گيبريدتەردىڭ بولماعانىنان كوكونىستەردىڭ شىعىمدىلىعى مەن ساقتاۋ مەرزىمى وتە از. سوندىقتان ماۋسىمارالىق كەزەڭدە ولاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى قاتتى بايقالادى.
سونىمەن قاتار ءبىز وندىرىستە بار اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ۇزدىك سورتتارىن جەدەل كوبەيتۋدى قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. وكىنىشكە قاراي, سوڭعى جىلدارداعى جەتكىلىكتى ويلاستىرىلماي جاسالعان رەفورمالار وسى سالانى جۇيەلى جانە جوسپارلى دامىتۋ بويىنشا 2003 جىلى «تۇقىم شارۋاشىلىعى تۋرالى» زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن بايقالعان وڭ وزگەرىستەردىڭ تيىمدىلىگىن تومەندەتتى. ەليتالىق تۇقىم ماتەريالىنىڭ قول جەتىمسىزدىگى مەن قىمباتتىعىنا بايلانىستى, ءبىزدىڭ فەرمەرلەر كوبىنەسە ستاندارتتى ەمەس تۇقىمداردى (ياعني تاۋارلىق استىقتى) سەبەتىنى قۇپيا ەمەس. بۇگىندە ەليتا تۇقىمدى ءوندىرىس ايماعى عالىمدار ۇسىنعاننان 3 ەسە از. بىراق بۇعان قاراماستان, مەملەكەتتىك سۋبسيديالاردىڭ ەداۋىر بولىگى يمپورتتالعان تۇقىمداردىڭ قۇنىن ارزانداتۋعا جۇمسالىپ كەلەدى. باسقاشا ايتقاندا, وتاندىق عالىمداردى قولداۋدى كۇشەيتۋدىڭ ورنىنا, بيۋدجەت قاراجاتىمىز شەتەلدىك سەلەكتسيالىق ورتالىقتاردى قارجىلاندىرۋعا جۇمسالىپ وتىر.
ەلىمىزدىڭ اگرارشى - عالىمدارى بيىلعى جىلى عىلىمدى قارجىلاندىرۋ بيۋدجەتىنىڭ ۇلعايۋىن ۇلكەن ۇمىتپەن كۇتتى. بىراق كونكۋرستىڭ ۋاقتىلى ۇيىمداستىرىلماۋى سالدارىنان عالىمدارىمىز جارتى جىلعا جۋىق مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋسىز قالدى. وسىدان سەلەكتسيالىق عىلىم مەن تۇقىم شارۋاشىلىعىندا ۇلكەن ماسەلە تۋىنداپ وتىر. مۇنداي تولعاعى جەتكەن ماسەلەنى كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايدى. شىن مانىندە, اگرارلىق ءوندىرىستى تۇراقتى دامىتۋدىڭ كەپىلى بولىپ تابىلاتىن تۇقىم شارۋاشىلىعى سالاسىن قالپىنا كەلتىرۋ جونىندە شۇعىل شارالار قابىلدانۋى قاجەت.
بۇل جۇمىستى وتاندىق اگرارلىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ, بيوتەحنولوگيا ورتالىقتارىنىڭ, شەتەلدىك جەتەكشى عالىمداردىڭ الەۋەتىن قاتىستىرا وتىرىپ, قازىرگى زامانعى مولەكۋليارلىق زەرتتەۋ ادىستەرى نەگىزىندە اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ شىعىمدىلىعى جوعارى جانە كليماتتىق جاعدايعا ءتوزىمدى سورتتارى مەن گيبريدتەرىن جاساۋ جونىندەگى ءىرى پانارالىق عىلىمي باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋدان, سونداي-اق حالىقارالىق باعدارلامالار نەگىزىندە ءبىر مەزگىلدە جاس عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋدان باستاۋ ماڭىزدى.
ەكىنشىدەن, بۇل سالانى سەلەكتسيا مەن تۇقىم شارۋاشىلىعى جونىندەگى زاڭنامالىق جانە نورماتيۆتىك بازانى اۆتورلىق قۇقىقتاردى قورعاۋعا قاتىستى, سەلەكتسيالىق جەتىستىكتەردى تىركەۋ, سەرتيفيكاتتاۋدىڭ قازىرگى زامانعى ادىستەرىن قولدانۋ, ستاندارتتار مەن عىلىمي-ادىستەمەلىك بازانى جاڭارتۋ, مەملەكەتتىك سورت سىناقتارىن جاڭعىرتۋ تۇرعىسىنان كۇشەيتۋ كەرەك.
ۇشىنشىدەن, سەلەكتسيا جانە تۇقىم شارۋاشىلىعى سۋبەكتىلەرىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جانە زەرتحانالىق بازاسىن نىعايتۋعا كومەك بەرىپ, ەلدە اۋىل شارۋاشىلىعى وسىمدىكتەرىنىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىنىڭ ۇلتتىق بانكىن ۇيىمداستىرۋ قاجەت.
تورتىنشىدەن, وتاندىق سورتتاردى سۋبسيديالاۋ تەتىگىن قايتا قاراپ, تۇقىم شارۋاشىلىعى جۇيەسىن مەملەكەتتىك قولداۋدى كۇشەيتۋ, سالانىڭ جوسپارلى جانە جۇيەلى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ, جاڭا سورتتاردى جەدەل كوبەيتۋدىڭ قازىرگى زامانعى ادىستەرىن ەنگىزۋ, تۇقىم شارۋاشىلىعىن تەك مەملەكەت تاراپىنان عانا ەمەس, ءوزىن ءوزى باسقاراتىن ۇيىمدار تاراپىنان دا باقىلاۋدىڭ ناقتى جۇيەسىن جاساۋ, تۇقىمدار قوزعالىسىن قاداعالاۋدىڭ تسيفرلى تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ ماڭىزدى.
بەسىنشىدەن, اگرارشى مامانداردىڭ سەلەكتسيا مەن تۇقىم شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى قۇزىرەتىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن جاڭعىرتۋ تالاپ ەتىلەدى. بارلىق جەردە اگرارلىق ءبىلىمدى تاراتۋ ورتالىقتارى بازاسىندا تۇقىم ءوسىرۋشى اگرونومدار مەن اپروباتورلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كۋرستارىن ۇيىمداستىرۋ قاجەت.
اقىلبەك كۇرىشباەۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى
