قاي قوعام ءۇشىن دە وتباسى قاشاندا ەڭ ماڭىزدى قۇندىلىق رەتىندە قاراستىرىلادى. كەز كەلگەن مەملەكەت تۇراقتىلىقتىڭ تىرەگى سانالاتىن وتباسى ينستيتۋتىنىڭ قالپى بۇزىلماي, قادىر-قاسيەتى كەمىمەي, ودان سايىن بەكي تۇسۋىنە مۇددەلى. كەيىنگى كەزدەرى زامان اعىمىنا قاراي كەيبىر كوزقاراستار, ولشەمدەر وزگەرىپ, قوعامنىڭ نەگىزگى الەۋمەتتىك ينستيتۋتىنىڭ السىرەۋىنە اسەر ەتىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. بۇۇ بەلگىلەگەن بۇل حالىقارالىق اتاۋلى كۇننىڭ ماقساتى وتباسى قۇندىلىعىن ارتتىرۋعا كوپشىلىك نازارىن اۋدارۋ ەكەنى تۇسىنىكتى.
سوڭعى ونجىلدىقتاردا وتباسى ينستيتۋتى ءداستۇرلى قالپىنان اجەپتاۋىر اينىعانى بايقالادى. بۇعان الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندەگى نەكەلەسۋدىڭ ازايۋى, اجىراسۋلاردىڭ جيىلەۋى دالەل بولا الادى. وسىناۋ نەگىزگى قۇندىلىقتىڭ ماڭىزى السىرەۋىنە باسقا دا قۇندىلىقتاردىڭ العا وزۋى ىقپال ەتۋدە. ارينە, بۇل جەردە الدىمەن ويىمىزعا ورالاتىنى – جان-جاقتى ەركىندىككە شەكتەن تىس ەركىندىك بەرىلىپ جاتقانى. مىسالى, بۇگىندە ازاماتتار ۇيلەنۋگە اسىقپايتىن بولدى. ءبىراز ەلدە وتباسىن قۇرۋدىڭ ورتاشا جاسى ەداۋىر وسكەن. بۇل ءوز كەزەگىندە بالا تۋ كورسەتكىشىنىڭ كەمۋىنە دە اسەر ەتەدى. سونداي-اق جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن جەڭىلدەتەتىن ازاماتتىق نەكە جانە داستۇرگە قايشى نەكە تۇرلەرى پايدا بولىپ, مۇندايلارعا جۇرت قالىپتى جاعداي سياقتى قاراي باستادى.
اتالعان ماسەلەلەر قازىرگى ءبىزدىڭ قوعامدا دا كورىنىس تاۋىپ وتىر. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, ەلىمىزدە جىلدان جىلعا نەكەلەسۋ ازايىپ بارا جاتىر. ايتالىق, 2020 جىلى قازاقستاندا 128,8 مىڭ نەكە قيىلدى, بۇل 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 7,6% از. ال 2018 جىلى 139 504, 2017 جىلى 141 791 نەكە تىركەلگەن. ياعني شاڭىراق كوتەرگەندەردىڭ قاتارى كوبەيەر ەمەس. ونىڭ ۇستىنە بارا-بارا اجىراسۋلار سانى ارتقانى ودان سايىن قىنجىلتادى. مۇنداي كەرىتارتپا كورسەتكىشتەرگە الدىمەن ءداستۇرلى وتباسى مەن ءدىن ينستيتۋتى ىقپالىنىڭ السىرەۋى سەبەپ بولۋدا. ءدىن ينستيتۋتىنىڭ ۇستەمدىگى از جانە ءداستۇرلى وتباسىلىق كوزقاراستار كۇشتى ەمەس قوعامدا اجىراسۋ دەڭگەيى جوعارىلاپ جاتىر.
«قازاقستاندىق وتباسىلار – 2020» ۇلتتىق بايانداماسىنا سايكەس, «وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات» ساۋالداماسىنىڭ دەرەكتەرى نەگىزىندە ەلىمىزدەگى اجىراسۋدىڭ سەبەپتەرى مەن سالدارلارىنا تالداۋ جاسالدى. سوندا جوعارىدا ايتقانداي, سالت-داستۇرگە نەعۇرلىم باسا ءمان بەرەتىن وڭىرلەردە اجىراسۋلار از بولاتىنى كورسەتىلگەن. سوزىمىزگە دالەل رەتىندە ۇلتتىق باياندامادان ناقتى دەرەك كەلتىرە كەتكەنىمىز ءجون بولار. وندا «باتىس جانە شىعىس قازاقستاندا اجىراسۋدىڭ جوعارى دەڭگەيى بار, بىراق جاعداي سولتۇستىك وبلىستارعا قاراعاندا جاقسى. الماتى جانە نۇر-سۇلتان سياقتى وڭىرلىك ماڭىزى بار قالالار اجىراسۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتتى, نەكەلەسۋ مەن اجىراسۋدىڭ اراقاتىناسى – شامامەن 2,4/1. سونىمەن اجىراسۋدىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى – سولتۇستىك وڭىرلەردە. بۇل وڭىرلەردە ورتاشا ەسەپپەن ءبىر اجىراسۋ 1,68 نەكەلەسۋدەن كەلەدى. ودان كەيىن باتىس جانە شىعىس وڭىرلەر. شىعىس قازاقستان وبلىسىندا ءبىر اجىراسۋعا – 1,9 نەكەلەسۋ. باتىس وڭىرلەرىندە ءبىر اجىراسۋعا – ورتا ەسەپپەن 2,47 نەكەلەسۋ. اجىراسۋدىڭ ەڭ تومەنگى كورسەتكىشتەرى – قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك وبلىستارىندا. وڭتۇستىك وڭىرلەردەگى نەكەلەسۋ مەن اجىراسۋدىڭ ورتاشا اراقاتىناسى ءبىر اجىراسۋعا – 2,86 نەكەلەسۋدەن كەلەدى» دەلىنگەن.
وسى زەرتتەۋ جۇمىستارى بارىسىندا جۇرگىزىلگەن ساۋالداما ناتيجەسىندە رەسپوندەنتتەردىڭ 43,2%-ى اجىراسۋدىڭ نەگىزگى سەبەبى وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىق دەپ كورسەتكەنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. راسىندا, مۇنداي كەلەڭسىز جاعداي – وتباسى دەيتىن اياۋلى ۇعىمعا سەلكەۋ تۇسىرەتىن, قوعامدىق قۇندىلىقتاردى قۇلدىراتاتىن قاۋىپتى كورىنىس. سوندىقتان ايالى الاقان, قامقور قورعان دەپ بىلەتىن وتباسىنداعى تىنىشتىقتى, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ونداعى الىمجەتتىك ماسەلەسىمەن قوعام بولىپ كۇرەسۋىمىز كەرەك. ياعني ءۇي ىشىندەگى ۇيلەسىمدى, جىلىلىقتى بۇزاتىن زورلىق-زومبىلىققا جول بەرمەۋ – وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى.
جالپى وتباسى ينستيتۋتى رۋحاني قۇندىلىقپەن قاتار ماتەريالدىق قۇندىلىققا سۇيەنەتىنى ءسوزسىز. الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ وڭالماۋى تالاي شاڭىراقتىڭ شايقالۋىنا سەبەپشى بولىپ جاتادى. ىرىسى دا, كوڭىلى دە ورتايماعان وتباسى تۇراقتىلىق تىرەگى – ورتا تاپتىڭ قالىپتاسۋىنا باستايدى. ەلباسىمىز «وتباسى – قازاقستان قوعامىنىڭ دىڭگەگى, ەكونوميكاداعى, مادەنيەتتەگى, الەۋمەتتىك ساياساتتاعى بارلىق جاڭا جەتىستىكتەرىنىڭ نەگىزى» دەپ بۇل ماسەلەنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ۇدايى ايتىپ ءجۇر. بۇل – «وتان وتباسىنان باستالادى» دەيتىن قاراپايىم قاعيدانىڭ قاي زامان ءۇشىن دە وزگەرمەيتىن ولشەم ەكەنىنىڭ ايعاعى. ەندەشە قاشاندا وتباسىمىز ءبۇتىن بولىپ, بەرەكەمىز ارتا بەرسىن!
