پىكىر • 14 مامىر، 2021

ءۇي ىشىندەگى ۇيلەسىم

91 رەت كورسەتىلدى

جەر-جاھان، ادامزات تۇتاستىعىنىڭ، تىنىشتىعىنىڭ ساقشىسى – مەيىرىم. بۇل، البەتتە، اۋەلدەن ەستىپ جۇرگەن «الەمدى مەيىرىم قۇتقارادى» دەگەن ۇعىممەن ۇندەس ەكەنى انىق. ال وسى مەيىرىم تۇنعان مەكەن، بەي­بىت­شىلىك بەسىگى – وتباسى. سوندىقتان بۇ­كىل دۇنيەنىڭ بۇتىندىگىنە باسىمدىق بەرە­تىن بۇۇ 1993 جىلدان باستاپ 15 مامىردى حالىقارالىق وتباسى كۇنى دەپ بەكىتكەن.

قاي قوعام ءۇشىن دە وتباسى قاشاندا ەڭ ماڭىزدى قۇندىلىق رەتىندە قاراستىرىلادى. كەز كەلگەن مەملەكەت تۇراقتىلىقتىڭ تىرەگى سا­نا­لاتىن وتباسى ينستيتۋتىنىڭ قالپى بۇ­زىل­ماي، قادىر-قاسيەتى كەمىمەي، ودان سايىن بەكي تۇسۋىنە مۇددەلى. كەيىنگى كەزدەرى زامان اعىمىنا قاراي كەيبىر كوزقاراستار، ولشەمدەر وزگەرىپ، قوعامنىڭ نەگىزگى الەۋمەتتىك ينستيتۋتىنىڭ السىرەۋىنە اسەر ەتىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. بۇۇ بەلگىلەگەن بۇل حالىقارالىق اتاۋلى كۇن­نىڭ ماقساتى وتباسى قۇندىلىعىن ارتتىرۋعا كوپ­شىلىك نازارىن اۋدارۋ ەكەنى تۇسىنىكتى.

سوڭعى ونجىلدىقتاردا وتباسى ينستيتۋتى ءداستۇرلى قالپىنان اجەپتاۋىر اينىعانى بايقالادى. بۇعان الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندەگى نەكەلەسۋدىڭ ازايۋى، اجىراسۋلاردىڭ جيىلەۋى دالەل بولا الادى. وسىناۋ نەگىزگى قۇندىلىقتىڭ ماڭىزى السىرەۋىنە باسقا دا قۇندىلىقتاردىڭ العا وزۋى ىقپال ەتۋدە. ارينە، بۇل جەردە الدىمەن ويىمىزعا ورالاتىنى – جان-جاقتى ەر­كىن­دىككە شەكتەن تىس ەركىندىك بەرىلىپ جات­قا­نى. مىسالى، بۇگىندە ازاماتتار ۇيلەنۋگە اسىق­پايتىن بولدى. ءبىراز ەلدە وتباسىن قۇ­رۋ­دىڭ ورتاشا جاسى ەداۋىر وسكەن. بۇل ءوز كەزەگىندە بالا تۋ كورسەتكىشىنىڭ كەمۋىنە دە اسەر ەتەدى. سونداي-اق جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن جەڭىلدەتەتىن ازاماتتىق نەكە جانە داستۇرگە قايشى نەكە تۇرلەرى پايدا بولىپ، مۇندايلارعا جۇرت قا­لىپ­تى جاعداي سياقتى قاراي باستادى.

اتالعان ماسەلەلەر قازىرگى ءبىزدىڭ قوعامدا دا كورىنىس تاۋىپ وتىر. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك، ەلى­مىزدە جىلدان جىلعا نەكەلەسۋ ازايىپ بارا جاتىر. ايتالىق، 2020 جىلى قازاقستاندا 128،8 مىڭ نەكە قيىلدى، بۇل 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 7،6% از. ال 2018 جىلى 139 504، 2017 جىلى 141 791 نەكە تىركەلگەن. ياعني شاڭىراق كوتەرگەندەردىڭ قاتارى كوبەيەر ەمەس. ونىڭ ۇستىنە بارا-بارا اجىراسۋلار سانى ارت­قانى ودان سايىن قىنجىلتادى. مۇنداي كەرى­تارتپا كورسەتكىشتەرگە الدىمەن ءداستۇرلى وتبا­سى مەن ءدىن ينستيتۋتى ىقپالىنىڭ السىرەۋى سە­بەپ بولۋدا. ءدىن ينستيتۋتىنىڭ ۇستەمدىگى از جانە ءداستۇرلى وتباسىلىق كوزقاراستار كۇشتى ەمەس قوعامدا اجىراسۋ دەڭگەيى جوعارىلاپ جا­تىر.

«قازاقستاندىق وتباسىلار – 2020» ۇلتتىق بايان­داماسىنا سايكەس، «وتباسىلىق-دەموگرا­فيا­لىق ساياسات» ساۋالداماسىنىڭ دەرەكتەرى نەگىزىندە ەلىمىزدەگى اجىراسۋدىڭ سەبەپتەرى مەن سالدارلارىنا تالداۋ جاسالدى. سوندا جو­عارىدا ايتقانداي، سالت-داستۇرگە نەعۇرلىم باسا ءمان بەرەتىن وڭىرلەردە اجىراسۋلار از بولاتىنى كورسەتىلگەن. سوزىمىزگە دالەل رە­تىن­دە ۇلتتىق بايان­دامادان ناقتى دەرەك كەل­تىرە كەتكەنىمىز ءجون بولار. وندا «باتىس جانە شىعىس قازاقستاندا اجىراسۋدىڭ جو­عا­رى دەڭگەيى بار، بىراق جاعداي سولتۇستىك وب­لىس­تار­عا قاراعاندا جاقسى. الماتى جانە نۇر-سۇلتان سياقتى وڭىرلىك ماڭىزى بار قالا­لار اجىراسۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتتى، نەكەلەسۋ مەن اجىراسۋدىڭ اراقاتىناسى – شامامەن 2،4/1. سونىمەن اجىراسۋدىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى – سولتۇستىك وڭىرلەردە. بۇل وڭىرلەردە ورتاشا ەسەپپەن ءبىر اجىراسۋ 1،68 نەكەلەسۋدەن كەلەدى. ودان كەيىن باتىس جانە شىعىس وڭىرلەر. شىعىس قازاقستان وبلىسىندا ءبىر اجىراسۋعا – 1،9 نەكەلەسۋ. باتىس وڭىرلەرىندە ءبىر اجىراسۋعا – ورتا ەسەپپەن 2،47 نەكەلەسۋ. اجىراسۋدىڭ ەڭ تومەنگى كورسەتكىشتەرى – قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك وبلىستارىندا. وڭتۇستىك وڭىرلەردەگى نەكەلەسۋ مەن اجىراسۋدىڭ ورتاشا اراقاتىناسى ءبىر اجىراسۋعا – 2،86 نەكەلەسۋدەن كەلەدى» دە­لىن­گەن.

وسى زەرتتەۋ جۇمىستارى بارىسىندا جۇر­گىزىل­گەن ساۋالداما ناتيجەسىندە رەسپون­دەنت­تەردىڭ 43،2%-ى اجىراسۋدىڭ نەگىزگى سەبەبى وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىق دەپ كورسەتكەنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. راسىندا، مۇنداي كەلەڭسىز جاعداي – وتباسى دەيتىن اياۋلى ۇعىمعا سەلكەۋ تۇسىرەتىن، قوعامدىق قۇندىلىقتاردى قۇلدىراتاتىن قاۋىپتى كورىنىس. سوندىقتان ايالى الاقان، قامقور قورعان دەپ بىلەتىن وتباسىنداعى تىنىشتىقتى، قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ونداعى الىمجەتتىك ماسەلەسىمەن قوعام بولىپ كۇرەسۋىمىز كەرەك. ياعني ءۇي ىشىندەگى ۇي­لە­سىمدى، جىلىلىقتى بۇزاتىن زورلىق-زوم­بى­لىققا جول بەرمەۋ – وتباسى ينستيتۋتىن نى­عاي­تۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى.

جالپى وتباسى ينستيتۋتى رۋحاني قۇندى­لىق­پەن قاتار ماتەريالدىق قۇندىلىققا سۇيە­نە­تىنى ءسوزسىز. الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ وڭالماۋى تالاي شاڭىراقتىڭ شايقالۋىنا سەبەپشى بولىپ جاتادى. ىرىسى دا، كوڭىلى دە ورتايماعان وتباسى تۇراقتىلىق تىرەگى – ورتا تاپتىڭ قالىپتاسۋىنا باستايدى. ەلباسىمىز «وتباسى – قازاقستان قوعامىنىڭ دىڭگەگى، ەكونوميكاداعى، مادەنيەتتەگى، الەۋمەتتىك ساياساتتاعى بارلىق جاڭا جەتىستىكتەرىنىڭ نەگىزى» دەپ بۇل ماسەلەنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ۇدايى ايتىپ ءجۇر. بۇل – «وتان وتباسىنان باستالادى» دەيتىن قاراپايىم قاعيدانىڭ قاي زامان ءۇشىن دە وزگەرمەيتىن ولشەم ەكەنىنىڭ ايعاعى. ەندەشە قاشاندا وتباسىمىز ءبۇتىن بولىپ، بەرەكەمىز ارتا بەرسىن!

سوڭعى جاڭالىقتار

«بارىسقا» جاڭا قاقپاشى كەلدى

حوككەي • بۇگىن، 09:18

COVID-19: بوساڭسۋعا بولمايدى

الەم • بۇگىن، 08:51

ۇقساس جاڭالىقتار