سۇحبات • 13 مامىر، 2021

امان تولەەۆ: قازاق جەرىندە جەتى اتامنىڭ سۇيەگى جاتىر

11652 رەت كورسەتىلدى

رەسەيلىك ساياساتكەر امان تولەەۆكە قاتىستى دۇبىرلەپ جەتەتىن، جادىمىزدى جاڭعىرتىپ تۇراتىن جاڭالىقتار سايابىرسىپ، اشىعىن ايتقاندا، ونى ۇمىتا باستاعان ەدىك. تەگى قازاق، رەسەيلىك ءىرى قايراتكەر وسى جىلدىڭ 21 ءساۋىر كۇنى ngs42.ru پورتالى تىلشىسىمەن كەزدەسكەن كەزدە ءبىر كەزدەرى ءوزى كوتەرگەن، قولداعان ازاماتتاردىڭ جانىنان الىستاپ كەتكەنىن، جالعىز قالعانىن ايتىپ، قازىرگى كوڭىل كۇيىمەن ءبولىسىپتى. وسى سۇحباتتى وقىعان سوڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ قازاق ءتىلدى سەگمەنتىندە «امان اعا جالعىز قالىپتى، ەلگە شاقىرايىق» دەگەن پىكىرلەر جاريالانا باستادى. ءتىپتى ونى ەلگە كوشىرىپ الىپ كەلۋگە دايىن توپتاردى دا بايقاپ قالدىق. وسى اڭگىمەنىڭ انىق-قانىعىن بىلمەك بولىپ كۋزباسس-كەمەروۆتەگى امان اعانىڭ ۇيىنە حابارلاسىپ، ءبىراز تاقىرىپتىڭ باسىن قايىرىپ تاستادىق. سۇحباتتاسىمىزدىڭ ءوزى وتىنگەنىندەي، اڭگىمەمىزدە ساياساتتان تىس تۇرعان ماسەلەلەردىڭ ءبارىن قامتۋعا تىرىستىق.

– امان اعا، ءبىزدىڭ ەلدە ءسىزدىڭ تۇلعا­لىق بولمىسىڭىزعا سەلت ەتپەيتىن قا­زاق كەمدە-كەم. وتستاۆكاداعى سوڭعى ءۇش جىلدا ءوزىڭىز جولىن اشىپ بەرگەن ازاماتتار سىزبەن حابارلاسىپ تۇرا ما؟ سەبەبى جاقىندا بەرگەن سۇحباتىڭىزدا «اينالامداعى ادامدار سيرەپ قالدى» دەگەندەي وي ايتىپسىز...

– شىنىمدى ايتسام، سوڭعى ءۇش جىل­داعى باستان كەشكەن جايتتاردى بۇرىن تۇسىمدە دە كورگەنىم جوق. بىرىنشىدەن، مەن «زيمنيايا ۆيشنياداعى» جان تۇرشىگەرلىك تراگەدياعا بايلانىستى باستاپقىدا داع­دارىپ قالدىم، وزىممەن نە ىستەرىمدى بىل­مەدىم. ءتىپتى ونىڭ شىرعالاڭى تۇسىمە دە ەندى. كوڭىل-كۇيىمدى بولىسكەن ازاماتتار از بولدى، ءتىپتى بولمادى دەسەم دە بولادى. تەلەفون ءۇنسىز، ەشكىم قوڭىراۋ شالمادى. بۇرىن ات ۇستىندە جۇرگەن كەز­دە دەمالىس دەگەندى بىلمەپپىن. سول وقيعا­دان كەيىن ۋاقىت توقتاپ قالعانداي بولدى. ءوزىمدى ۆاكۋمدا جۇرگەندەي، سال­ماقسىزدىقتى سەزىنگەندەي كۇي كەش­تىم. كەشەگى ارىپتەستەرىمنىڭ، كەيبىر جولداس­تا­رىمنىڭ ۇنسىزدىگى جانىما باتتى. بىراق ۋاقىت وتە كەلە ونىڭ دا جاۋابىن تاپ­تىم. سويتسەم مانسابىنان باسقانى وي­-
ل­امايتىن شەنەۋنىكتەردىڭ تابيعاتى بو­لەك ەكەن. بيلىكتە بولعان كەزىڭدە قۇر­مەت­تەيدى، قولىن كەۋدەسىنە قويىپ، كۇنى­نە جەتى رەت ك ۇلىمسىرەپ امانداسادى. ال توبەڭ­نەن نايزاعاي ويناپ كەتسە، باس ساۋعالاپ قاشادى. ولارعا مەن ەمەس، مەنىڭ مانسابىم عانا كەرەك بولعانىن ءتۇسىندىم، دەر كەزىندە تانىتقانىنا مۇمكىندىك بەرگەنى ءۇشىن اللانىڭ قۇدىرەتىنە باس ءيدىم. كەرى­سىنشە، كەشەگى كۇندەرى ءوزىم اسا سەنە قويماعان، ءتىپتى باتىلىراق سىناعان ادامدار قاسىمنان تابىلدى.

– «نەگە بۇلاي؟» دەگەنگە ءسىز تاپقان جاۋاپ قانداي؟

– ادىلەتسىزدىككە قارسى تۇرۋ اكەمنىڭ قانىمەن بەرىلگەن قاسيەت شىعار دەپ ويلايمىن. جەمقورلىققا توزە المايتى­­نىم، قالا بەردى كاسىپورىن قىزمەتكەر­لەرى­نىڭ جالاقىسىنىڭ كەشىكتىرىلۋىنە، سالىق تولەۋدەن جالتارعاندارعا، وبلىس­تان كولەڭكەلى قارجىنىڭ وففشورلىق ايماقتارعا جىلىستاپ كەتۋىنە، ءبىزدىڭ ايماقتا كومىر وندىرۋگە ليتسەنزيالاردىڭ باقىلاۋسىز بەرىلۋىنە ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولدىم. كەيبىر شەنەۋنىكتەرىمىزدىڭ ۇكىمەتتىڭ بەدەلىن ءتۇسىرۋىن، بيۋدجەتتىڭ اقشاسىن ۇياتسىزدىقپەن جانە قيتۇرقى جولمەن تالان-تاراجعا سالۋىن قالىپتى جاعداي رەتىندە قابىلداي المادىم. قارا­ماعىنداعى قىزمەتكەرىنىڭ جاعدايىنا وڭ كوزبەن قاراي الماعانداردىڭ قىزمەتتە جۇرۋىنە جول بەرە المادىم.

ءبىر ءسات جالعىز قالعانداي كۇي كەشىپ جۇرگەندە قولداۋ بىلدىرگەندەردىڭ لەبىزى مەنى قايتادان قاناتتاندىرعانداي بولدى. ماسكەۋ قالاسىنىڭ بۇرىنعى اكىمى، مارقۇم يۋري لۋجكوۆ، كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى گەننادي زايتسەۆ، اڭىز ادام، عارىشكەر الەكسەي لەونوۆ قوڭىراۋ شالىپ، جىلى لەبىزىن ءبىلدىردى. 2019 جىلى پرەزيدەنت ۆلاديمير پۋتين كرەملدە قابىلداپ، «وتان الدىنداعى ەڭبەگى ءۇشىن» ءبىرىنشى دارەجەلى وردەنىمەن ماراپاتتادى. بۇل وردەنمەن رەسەيدە 65 ادام عانا ماراپاتتالعان.

الىس-جاقىن شەتەلدەردەن مەنىڭ اتى­ما حات-حابارلار ءالى دە كەلىپ جاتىر. تاريحي وتانىم – قازاقستاننان حابار-وشار تىيىلعان ەمەس. اياعى جەتكەندەرى ۇيگە كەلەدى، جەتە الماعاندارى قوڭىراۋ شالادى. جالعىز قالعان كۇندەرى قولداۋ بىلدىرگەن باۋىرلارىما العىستان باسقا ايتارىم جوق.

– ءسىزدىڭ ۇلكەن ساياساتتاعى ءومىرىڭىز نايزاعاي ءتارىزدى. ساياساتتا بەدەل جيناۋ ءۇشىن ۇلتىڭىزدى جاسىرىپ، ورىس بولۋىڭىزدى قاجەت ەتىپ تۇرعان تۇستا، تىعىرىقتان قالاي شىقتىڭىز؟

– بۇل سۇراقتى قالاي قازاق بولىپ قالدىڭىز دەپ توتەسىنەن قويۋعا بولادى. بۇل ماسەلە مەنى بالا كەزىمنەن وكشەلەپ قۋىپ كەلەدى. ەڭ الدىمەن كىم ەكەنىمدى ۇمىتتىرماعانى ءۇشىن اناما ريزامىن. بالا كۇنىمنەن قازاق ەلى تۋرالى، رۋىم – اداي ەكەنىن ايتۋدان جالىققان ەمەس. ەس بىلگەن كۇننەن تىكىرەيگەن شاشىمنىڭ، كۇننىڭ استىندا قاقتالىپ قالعانداي قارا تورىدان ءبىر تون تومەن تۇراتىن رە­ڭىمنىڭ جانە قىسىق كوزىمنىڭ مەنى وز­گەلەردەن ەرەكشەلەندىرىپ تۇراتىنىن ءتۇسىندىم. مۇنى ويىن بالاسى كەزىندە بالالار دا بىردەن بايقادى، ەرەكشەلىگىمدى بەتىمە باسىپ، بولەكتەۋگە تىرىستى. مۇل­دەم جات ورتادا تاباننىڭ استىندا جان­شى­لىپ قال­ماۋ ءۇشىن ادىلەتسىزدىكپەن كۇرە­سۋىم ءوزىمدى شەتتەتكەن بالالارمەن توبە­لەسۋدەن باستالىپتى. سول ساتتە ولار­عا قارسى تۇرا ءبىلۋ مىنەزىڭدى قالىپتاس­تىرادى ەكەن. وسىنداي ساتتەردە وگەي اكەم جانىمنان تابىلدى. بالالىق شاقتاعى «سولشىلدىق دەرتتەردى» وڭاي ەڭسەرۋىمە كومەكتەستى. كامەلەت جاسىنا جەتىپ، قۇ­جات الاتىن كەزدە اتا-تەگىمدە قالۋىما كەدەرگى كەلتىرمەدى.

مەنىڭ قازاق ەكەنىم 1990 جىلدارى، رەسەي پرەزيدەنتتىگىنە ۇمىتكەر بولىپ تىركەلگەن كەزدە تاعى الدىمنان شىقتى. «قازاق بولا تۇرا رەسەيدەگى ەڭ جوعارى لاۋازىمنان دامەلەنۋگە قانداي قۇقىڭىز بار؟» دەيتىندەر تابىلدى. باسپاسوزدە اتى-ءجونىمدى سوزىپ ايتىپ، ءبولىپ-جارىپ، ادەيى ورەسكەل قاتە جىبەرىپ جازاتىندار تابىلدى.

– ازيالىق ۇلتتىڭ وكىلى رەتىندە ادامدار ومىرىنە قاۋىپ توندىرگەن ايۋان­دىقتىڭ الدىن العانىڭىزدى كەزىندە باسپا­سوزدەن وقىپ قالعان ەدىم. وسىنى تاراتىپ ايتىپ بەرىڭىزشى...

– ءيا، 1991 جىلى پرەزيدەنت سايلاۋىنا قاتىسقاندا ونداي ساتتەردىڭ بولعانى راس. ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىتقان جوقپىن، 7 ماۋسىم كۇنى «روسسيا» قوناقۇيىندە جات­­قانىمدا ماعان قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى كەلىپ، كومەگىمنىڭ قاجەت بولىپ تۇرعانىن ايتتى. «نەگە مەن، مەنەن وزگە حالىق دەپۋتاتتارى بار ەمەس پە؟» دەگەن ساۋالىما «جانكەشتىلەر – ازيا­­لىقتار ەكەن، ءسىز – قازاقسىز، ءتىل تابى­سۋلارىڭىز مۇمكىن» دەگەن جا­ۋاپ الدىم. سودان كولىككە ءمىنىپ، اتالعان جەر­گە كەلدىك. ىشىندە جولاۋشىلار تولى «يكارۋس» اۆتوبۋسىن باسىپ العان جان­كەش­تىلەر كىشكەنتاي قىزدى كەپىلگە الىپ، جەرگىلىكتى بيلىككە «200 مىڭ رۋبل بەر­مەسەڭدەر، ولاردىڭ ءبارىن ولتىرەمىز» دەپ تالاپ قويىپتى. مۇنداي جاعدايدا تاجى­ريبەم شامالى، امال جوق، تەك ىشكى تۇي­سىككە عانا يەك ارتۋعا تۋرا كەلدى. ماعان اقشا سالعان پاكەتتى اۆتوبۋسقا الىپ كىرۋ جونىندە كەڭەس بەرىلدى. قالعانى – وزدەرىنىڭ ەركىندە. بىلەسىز بە، سول ساتتە بويىمدا ازيالىق قانىم بۇلقىنىپ، دەنە قىزۋىمدى كوتەرىپ جىبەرگەندەي بولدى. قىزدى دا، انالاردى دا امان ساقتاپ قالعىم كەلدى. اقشانىڭ دايىندالعانىن كۇتپەي، اۆتوبۋسقا كىردىم. تاماعىنا پى­شاق تاقالىپ، شىرقىراپ تۇرعان قىز­­­دىڭ الدىنا بارىپ، تىزە بۇكتىم دە سويقان سالۋشىعا «باۋىرىم، اقىماق بولما، موي­­نىڭا كۇنا ارتپا. ساعان كىشكەنتاي قىز­دىڭ كەرەگى جوق. ونىڭ ورنىنا مەنى ال. مەن – حالىق دەپۋتاتىمىن، رەسەي پرە­زيدەنتىنە ۇمىتكەرمىن» دەدىم. بىلەسىز بە، دايىن­دىقسىز، بۇل سوزدەردى كومەيىمە قۇدايدىڭ ءوزى سالعانداي كۇيدى باستان كەشتىم. جانكەشتى وسى ساتتە سەلت ەتكەندەي بولدى. سول ءساتتى پايدالانىپ قازاق ەكەنىمدى، مۇسىلمان ەكەنىمدى ايتتىم، تەگىمىزدى ۇياتقا قالدىرماۋىن ءوتىندىم. سول ساتتە انا جىگىتتىڭ پىشاعى قولىنان سۋسىپ ءتۇستى. ودان كەيىنگى جاعدايدى قۇقىق قورعاۋ ورىندارى رەتتەدى.

1996 جىلى سول كەزدە رف ۇكىمەتىن باسقارعان ۆيكتور چەرنومىردين قوڭىراۋ شالىپ، تمد ەلدەرى ماسەلەسىمەن اينالىساتىن مينيسترلىكتى باسقارۋدى ۇسىندى.

– ءسىز كەلىستىڭىز...

– ارينە. جۇمىس بارىسىندا بۇ­رىن­عى كەڭەس وداعىنا قارايتىن بارلىق مەملەكەتتى ارالاپ شىقتىم، قازاق­ستان­نىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ­نا­زار­باەۆپەن سول كەزدە تانىستىم، ءبىز­دىڭ ەل­دەرىمىز اراسىنداعى وندىرىستىك تەحنو­لوگيالىق تىزبەكتەردى ساقتاپ قالۋ تۋرالى اڭگىمەلەستىك. قىسقاسى، قازاق ەكەنىم ءبىراز جەردە جول اشىپ بەرگەنى راس...

– ەندى كۋزباستاعى تولەەۆتەر اۋلەتى جايلى ايتىڭىزشى. ءسىزدىڭ تەگىڭىزگە ادالدىق تانىتىپ قالعانىڭىزدى بىلە­­­مىز. بالالارىڭىز تولقۇجاتتا قان­داي ۇلتتى تاڭدادى. ولار وزدەرىن قازاق رە­تىندە سەزىنە مە؟

– تولەەۆتەر اۋلەتى ءوسىپ كەلەدى. قۇداي ماعان ەكى ۇل بەرگەن ەدى. كىشى ۇلىم تاش­كەنتتە جول اپاتىنان قايتىس بولدى. بۇل قايعى – مەنىڭ انا دۇنيەگە وزىممەن بىرگە الىپ كەتەتىن قاسىرەتىم. ارتىندا قالعان جالعىز ۇلىنا، مەنەن اۋماي قالعان قارا بالاسىنا قاراپ، جانىم جۇبانادى. ءۇش نەمەرەم بار، جاقىندا شوبەرەلى بولدىم. ءسىزدىڭ «بالالارىڭىز قازاق پا؟» دەگەن سۇراعىڭىزعا ايتارىم – رەسەيدە تولقۇجاتتا تەك رەسەي ازاماتى دەگەن عانا با­عان بار. «بالالارىڭىز قازاق پا» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزىڭىز اندرەيدەن ايىرىلىپ، قايعىدان شوگىپ قالعان كۇندەرىمدى ەسكە ءتۇسىرىپ وتىر. «ارتىندا ۇل قالىپتى» دەگەن ءسوزدى ەستىپ، ىزدەپ تاپتىم. اۋلادا جۇرگەن بالالاردىڭ ىشىنەن شاشتارى بۇرقىراعان قارا بالا كوزىمە وتتاي باسىلدى. سىرتتاي باقىلاپ كورمەك بولىپ ءبىراز كىدىردىم. قارا بالانىڭ كىم ەكەنىن بىلمەك بولىپ، سىرتتاي اتىن سۇراسام، «ەسىمى تولەۋچيك» دەيدى. سويتسەم جانىنداعى ويىن بالالارى نەمەرەمدى سولاي اتايدى ەكەن. قىسىق كوز، شاشى تولقىندى، باياعى قۇيىپ قويعان ءوزىم. ءتۇرىڭ قازاق ەكەنىڭدى ايعايلاپ ايتىپ تۇرسا، الپىس ەكى تامىرىڭدا قازاقتىڭ، ونىڭ ىشىندە ادايدىڭ قانى بۇلقىنىپ تۇرسا، ءوزىڭدى باسقا ۇلتقا تەڭەۋدىڭ نەمەسە باسقا ۇلتتىڭ قاتارىنا كىرەمىن دەپ دامەلەنۋدىڭ قاجەتى جوق. بالالارىم قازاق ەكەنىن، اداي ەكەنىن بىلەدى. نەمەرەلەرىمە دەيىن ماعان ۇقساعان قايتپايتىن قايسار قازاق. اتا-باباسىنىڭ شەجىرەسىن دە بىلەدى. قۇرمەتپەن قارايدى.

– امان اعا، رەسمي اقپارات بويىنشا ءسىزدىڭ اكەڭىز مولداعازى تولەەۆ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قايتىس بولعان. الايدا ەل ىشىندە اكەڭىز سوعىستان امان-ەسەن ورالعان، سۇيەگى – قازاقستاندا، تۇركىستان وبلىسىنىڭ شاردارا اۋدانىندا جەرلەنگەن دەگەن ءسوز بار. بۇل راس پا، ءسىز اكەڭىزدىڭ باسىنا باردىڭىز با؟

– ءيا، انامنىڭ ايتۋى بويىنشا اكەم­دى سوعىستا قايتىس بولدى دەپ كەلدىم. انام سوعىس باستالا سالىسىمەن بىردەن مەنى الىپ، باشقۇرتستانداعى تۋىستارىنا تارتىپ تۇر­ىپتى. سودان كەيىن اكەممەن، باسقا دا تۋىس­تارمەن بايلانىس ءۇزىلىپ قالدى. اكەم­نىڭ سوعىستان امان-ەسەن ورالعانىن، قازاق­ستاننىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا جۇمىس ىستەگەنىن 1980 جىلدارى ءبىلدىم. بىراق امان-ەسەن كورىسۋدى بىزگە تاعدىر جاز­باپتى. ەستىگەن بويدا، قازاقستانعا، شارداراعا تارتتىم، اكەمنىڭ باسىنا بارىپ، اۋىل مولدالارىن شاقىرتىپ، قۇران وقىتتىم. اكەمنىڭ مولاسىن تابۋعا ونىڭ بىرگە تۋعان باۋىرلارى كومەكتەستى. كىشى ۇلىم اندرەي تاشكەنتتە اۆياتسيا ينس­تيتۋتىندا وقىدى عوي. قولى قالت ەتكەن كەزدە شارداراداعى تۋىسقاندارعا كەلىپ، اكەمنىڭ باسىنا ءجيى باراتىن. قازاق جەرىنە، اتامەكەنىنە دەگەن ىقىلاسى ەرەك­شە ەدى بالامنىڭ. امان بولعاندا اندرەيىم تولەەۆتىڭ قازاقستانداعى ءبىر ءۇيى بولىپ وتىرار ەدى. بىراق تاعدىردىڭ دەگەنى باسقا ەكەن...

– باق بەتىندە اكەڭىزدىڭ تۋىستارى ءسىزدى ۇزاق جىلدار بويى ىزدەگەنى تۋرالى مالىمەت كوپ...

– ونى مەن دە ەستىپ جاتامىن. ايتا­تىنىم مەنى ىزدەپ-تاپقان سارسەنباي ەسىموۆ دەگەن قازاق ازاماتى. ول قازىر وزبەكستاننىڭ جىزاق وبلىسىنىڭ فا­رىش اۋدانىندا تۇرادى. 1991 جىلى رەسەي­دە پرەزيدەنت سايلاۋى باستالعان كەز­دە مەنى تانىپ، ەلگە شاقىردى... سودان بەرى بايلانىسىمىز ۇزىلگەن ەمەس.

– بالا كۇنىمىزدەن ءسىز تۋرالى ەستىپ وستىك. 1998 جىلى ءبىزدىڭ اۋىلعا كەل­گەنىڭىزدى، كىشى ۇلىڭىز اندرەيدى قازاق قىزىنا ۇيلەندىرمەك نيەتىڭىز بولعا­نىن ءبىزدىڭ اۋىلداعىلار كۇنى بۇ­گىنگە دەيىن ايتادى.

– راس، 1998 جىلى جەتىسايدا بولىپ، اۋىل اقساقالدارىنىڭ كەزەكتى سىنىنان «وتە الماي» قايتقانىم بار. ول كەزدە اندرەيىم تاشكەنتتە وقيتىن، ۇيلەنبەك بولىپ جۇرگەن سۇيگەن قىزى – تاشكەنتتىڭ قازاعى ەدى. سول ساپاردا ۇلىمنىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ العان قىزدىڭ اتا-اناسىمەن دە تانىسىپ، سىرعا سالىپ كەتپەك بولعانمىن. ۇلىم كەنەتتەن قايتىس بولدى دا تانىسۋعا مۇمكىندىك بولمادى...

– ءسىزدىڭ كىتاپحاناڭىزدا قازاق اقىن-جازۋ­شىلارىنىڭ شىعارمالارى بار ما؟ دەن قويىپ وقيتىندارىڭىز كىمدەر؟

– مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىن ەس بىلگەن كۇننەن باستاپ جاس­تانىپ وقىدىم. ايتپاقشى، مۇحاڭنىڭ بۇل ەڭبەگىنە سوڭعى كەزدەرى نەمەرەلەرىم دە دەن قويا باستادى. سوسىن اباي پوە­زياسىن وقىدىم. ابايدى وقىعان سايىن «شىركىن ءتۇپ نۇسقاسىندا وقىر ما ەدى» دەپ ارماندايمىن. ابايدىڭ پوەزياسىن دا، قارا سوزدەرىن دە اۋدارۋ وڭاي ەمەس. اباي فيلوسوف. ابايدان وي مەن فيلوسوفيانى، كەڭىستىكتى ىزدەۋ كەرەك. مۇحتار ماعاۋيننىڭ «الاساپىرانىن» ەرتە كەزدە وقىدىم. سونداي-اق قانى قازاق ازامات ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەرىن» وقىماۋى مۇمكىن ەمەس. ىلگەرىدە قازىرگى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اكەسى كەمەل توقاەۆتىڭ «سوڭعى سوققى»، «تۇندە اتىلعان وق»، «ۇياسىنان بەزگەن قۇس» اتتى تۋىندىلارىن وقىدىم. جازۋشىنىڭ دەتەكتيۆ جانرىنداعى شىعارمالارى وداق كولەمىندە كەڭىنەن تانىمال ەدى. باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ جارىق كورگەن شىعارمالارىن قازاقستاننان الدىرىپ وقىعان كۇندەرىم بولدى. ال ولجاستىڭ شىعارمالارىن وقىسام، قازاق ورتاسىندا بولعانداي، قازاق دالاسىن ارالاپ جۇر­­گەندەي كۇي كەشەمىن. ونىڭ ءبىر عانا «اينا­­لايىن» دەگەن ولەڭىنە بۇكىل قازاق­تىڭ رۋحى سىيىپ تۇر.

– ءسىز جاقىندا جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە «ادامداردىڭ ءبارى مەنى مانساپقور، بيلىكقۇمار دەپ ويلايدى. مەنى كەزىندە بيلىكتىڭ قوراسىنا كۇشتەپ كىرگىزىپ جىبەرگەنىن ەشكىم بىلمەيدى» دەپسىز.

– مەنىڭ نەگىزگى ماماندىعىم – تەمىر جول ينجەنەرى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوز ما­مان­دىعىمنىڭ فاناتىمىن. ەگەر، اراعا سايا­سات كەلىپ كيلىكپەگەندە تەمىر جول سالا­سىنىڭ گەنەرالى بولىپ شىعاتىن ەدىم.

– سوندا ساياساتقا كەزدەيسوق كەلدى­ڭىز بە؟

– 1990 جىلدارى حالىق دەپۋتاتىنا سايلاۋ باستالعانعا دەيىن زاڭداردىڭ قالاي دايىندالاتىنىن بىلمەپپىن. 1990 جىلى رف جوعارعى كەڭەسىنە جانە وب­لىس­تىق كەڭەس دەپۋتاتتىعىنا باردىم. جەڭ­دىم. قالاي ەكەنىن ءوزىم دە بىلمەيمىن. ءتىپتى «مەنى سايلاڭدار» دەپ جيىن دا وتكىزبەپپىن. وبكومعا شاقىرىپ الىپ وبلىستىق كەڭەسكە دەپۋتات بولاتىنىمدى، مەنەن وزگە لايىقتى ۇمىتكەر جوق ەكەنىن ايتتى. قارسىلىعىمدى ەشكىم قاپەرگە المادى. ول كەز «پارتيا ايتتى – ءبىتتى» دەيتىن ۋاقىت قوي. شاقىرتۋ العاندا سەسسياعا كەلىپ كەتەمىن. بوس سوزدەن جالىعا باستادىم. بىردە مىنبەرگە شىقتىم دا سول كەزدەگى جۇمىسشىلار قوزعالىسى توراعاسىنىڭ بەتىنە قاراپ تۇرىپ، حالىققا قارسى جۇمىس ىستەپ وتىر­عانىن اشىق ايتتىم. زال ءدۇر ەتە قال­دى. بىراق جيىن قورىتىندىسى بويىن­شا وبلىستىق كەڭەس توراعاسى بولىپ شىعا كەلىپپىن. جيىننان شىققان بويدا جول قاتىناستارى ءمينيسترى نيكولاي كو­نارەۆكە بارىپ، مەنى اراشالاپ الۋدى، تەمىر جول سالاسىندا الاڭسىز جۇمىس ىستەپ، گەنەرال اتانۋىما مۇمكىندىك بە­رۋىن ءوتىندىم. ول جەردە دە پارتيا قايدا جۇم­ساسا، سوندا بارۋىمىز قاجەتتىگىن ­جاق­سىلاپ تۇرىپ ء«تۇسىندىرىپ» بەردى.

– ودان كەيىن 1991-1996 جىلدارى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا قاتىستىڭىز. انا­ڭىز سول كەزدە سىزگە ەمەس، ءسىزدىڭ قار­سىلاسىڭىز نيكولاي رىجكوۆقا دا­ۋىس بەرىپتى. بۇل دا ەركىڭىزدەن تىس بول­دى ما؟

– بۇل ەندى جاستىقتىڭ بۋى. وزىمە دەگەن ىقىلاس قاناتتاندىردى. ءبىرىنشى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا مەن ءتورتىنشى ورىنعا يە بولدىم. كۋزباسستا ەلتسينگە قاراعاندا كوپ داۋىس الدىم. وسى سايلاۋ­دا انامنىڭ مەنىڭ كانديداتۋراما قار­سى داۋىس بەرگەنى راس. ول مۇنى ەشكىمنەن، ونىڭ ىشىندە جۋرناليستەردەن دە جاسىرمادى. انامنىڭ ء«سىز ۇلىڭىزعا داۋىس بەر­دىڭىز بە؟» دەگەن سۇراعىنا «ونى قاي­دان شىعاردىڭدار؟ ۇلىمنىڭ پرەزيدەنت بولعانىن قالامايمىن. مەن نيكولاي يۆانوۆيچ رىجكوۆقا داۋىس بەردىم» دەگەن سوزىنەن كەيىن قارسىلاستارىم «تولەەۆتىڭ پرەزيدەنت بولۋىنا تۋعان اناسى دا قارسى بولدى» دەگەن اقپارات تاراتتى. انامنىڭ بۇل ارەكەتىن ۇزاق ۋاقىتقا دەيىن قابىلداي المادىم. ىشتەي وكپە دە بولدى. كەيىن انام كوڭىلى ءبىر جايلانىپ وتىرعان ساتتە سۇرادىم، سويتسەم انام وت پەن سۋدىڭ ورتاسىندا وتەتىن ومىرگە مەنى قيماپتى، سوزگە قالىپ، ابىرويىنا نۇقسان كەلەدى دەپ قورىققانىن ايتتى.

– جاقىندا رەسەيلىك ارنالار «امان تولەەۆ ينستاگرامداعى پاراقشاسىن اشتى» دەپ حابارلادى. ءسىز الەۋمەتتىك جە­لىنىڭ كومەگىن پايدالانىپ، باياعى داۋ­سىڭىزدى قايتا جيناپ، ۇلكەن سايا­سات­قا، مىسالى، مەملەكەتتىك دۋماعا با­­رۋ­دى ويلاپ جۇرگەن جوقسىز با؟

– جوق، ەندىگى قالعان ءومىردى وزىمە ارناعىم كەلەدى. و باستا الەۋمەتتىك جە­لىمەن بايلانىسقىم كەلمەگەن. بۇل دەگەن – تاعى دا وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا قالۋ دەگەن ءسوز. مەنىڭ جاسىمدا اتىما ايتىلعان الىپ-قاشپا سوزدەر جۇرەگىمدى ايازداي قارىپ وتەتىنىن ءسىز بىلمەيسىز. قاراسام، مەنىڭ اتىمنان فەيك-اككاۋنتتار اشىلىپ، ماعان قايتارا شابۋىل باستالىپ كەتىپتى. سودان كەيىن ءوز اتىمنان اشۋعا تۋرا كەلدى.

– ومىردە دە، ساياساتتا دا جولى بول­عان ەركەكتىڭ ار جاعىندا مىقتى ايەل تۇرادى. ءسىز جۇبايىڭىزدىڭ ءوزىڭىزدى قولداپ-قورعاپ جۇرەتىنىن قاي كەزدە ءبىل­دىڭىز؟..

– ادامعا ءوزىنىڭ وتباسىنان جاقىن ەشكىم جوق. تۇسىنەتىن، كەشىرەتىن جانە جان جاراڭدى ماحابباتىمەن جازىپ جىبەرەتىن دە وتباسىڭ. وبلىس دەڭگەيىندە ءبىرىنشى باسشىنىڭ ايەلى بولۋدى ەشكىم ۇيرەتپەيدى. ونى ءومىردىڭ ءوزى ۇيرەتەدى. جۇبايىم، ۋاقىت وتە كەلە ماعان اقپا­راتتىق شابۋىلدىڭ قاي تۇستان كەلەتىنىن ابدەن مەڭگەرىپ الدى. ماعان قاراتا ايتىلعان جالاعا قورعان بولدى، ءوز بويىنان وتكەرىپ، ونىڭ سالماعىن جەڭىلدەتتى.

– جوعارى رانگالى شەنەۋنىكتەر وتستاۆكاعا شىققاننان كەيىن مە­مۋار جازۋعا وتىرادى. سوڭعى ءۇش جىلدا قان­داي تىرلىكپەن اينالىسىپ جاتسىز؟

– مەن تۋرالى كىتاپتار كوپ جازىلدى. بىراق مەمۋار جازىلعان جوق. ساياسي عىلىمدار دوكتورىمىن، ايتپاقشى، قا­زاق­ستاندا پەداگوگيكا عىلىمدارى اكا­دە­مياسىنىڭ اكادەميگىمىن. جاقىندا ءوزىم جايلى، باستان كەشكەندەرىم تۋرالى ءبىر كىتاپتى اياقتادىم. جانرى جاعى­نان مەمۋارعا ۇقسايتىن ءتارىزدى. قازاق­ستان وسى كىتاپقا ىقىلاس تانىتسا، قۋا­نىشتىمىن.

– امان تولەەۆتى ەلگە شاقىرايىق دەگەن اڭگىمە ايتىلىپ جاتىر. ءسىزدىڭ تاريحي وتانىڭىزعا كەلىپ كەتەتىن ويى­ڭىز بار ما؟

– مەن باۋىرلارىمنىڭ ماعان دەگەن ىقى­لاسىن ۇيىقتاپ جاتىپ تا سەزىنە­مىن. «ەgemen Qazaqstan» گازەتى ارقىلى ەلگە ساعى­نىشتى سالەمىمدى جەتكىزگىم كە­­لەدى. ماعان جۇماقتىڭ ءتورى قايدا دەسە – قازاق جەرىندە دەپ جاۋاپ بەرەر ەدىم. سەبەبى قازاق جەرىندە اكەمنەن باس­تاپ جەتى اتام­نىڭ سۇيەگى جاتىر. قازىر قاناتى قايىرىلىپ قالعان قۇستاي بولىپ وتىرمىن. وسىدان 3 جىل بۇرىن ومىرتقا سۇيەگىمە ەكى رەت وتا جاساعان سوڭ بالداققا سۇيەنىپ قالدىم. قۇداي حوش كورسە، بالداقتان قۇتىلىپ، ەكى اياققا قۇداي كۇش بەرسە، ماڭعىستاۋعا بارىپ، بالالارىممەن بىرگە بەكەت اتانىڭ باسىنا بارىپ ءتاۋ ەتىپ قايتقىم كەلەدى. ول ءۇشىن ەكى اياققا نىق تۇرۋىم كەرەك. ءوزىم ءومىر بويى ساعىنىپ جۇرگەن تۋعان جەر، باۋىرلارىمنىڭ الدىندا بالداققا سۇيەنگەن دارمەنسىز جان ەمەس، سىزدەردىڭ قيالدارىڭىزداعى امان تولەەۆ بولىپ جارقىراپ بارعىم كەلەدى. 

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

گۇلبارشىن ايتجانبايقىزى،

«ەgemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

بيىل 755 اۋىل اكىمى سايلانادى

قوعام • بۇگىن، 12:15

ۇقساس جاڭالىقتار