پارلامەنت • 13 مامىر، 2021

«بايقوڭىردى» جالعا بەرۋ شارتىنا وزگەرىس ەنبەك

19 رەت كورسەتىلدى

ءماجىلىس سپيكەرى نۇرلان نىعما­تۋ­ليننىڭ توراعالىعىمەن پالاتانىڭ جالپى وتىرىسى ءوتىپ، وندا «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنا قاتىستى بىرقاتار ماڭىزدى قۇجات ماقۇلداندى.

اتاپ ايتساق، جالپى وتىرىستا «قر ۇكىمەتى مەن رف ۇكىمەتى اراسىنداعى پوليار ماڭىنداعى وربيتالارعا سولتۇستىك باعىتتا عارىش اپپاراتتارىن ۇشىرۋ ءۇشىن «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنان «سويۋز-2» تيپىندەگى تاسىمالداعىش زىمىرانداردى ۇشىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالدى.

«كەلىسىمگە 2019 جىلعى 20 ماۋسىمدا نۇر-سۇلتان قالاسىندا قول قويىلدى. وسى كەلىسىم بۇكىل الەمدى كەڭ جولاقتى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان OneWeb حالىقارالىق جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن «بايقوڭىر» ايلاعىنان عارىش اپپاراتتارىن ۇشىرۋ كەزىندە قوستاناي وبلىسىنىڭ اۋماعىندا «سويۋز-2» تيپىندەگى تاسىمالداعىش زىمىرانداردىڭ بولىنەتىن بولىكتەرىنىڭ قۇلاۋ اۋدانىن رەسەي تاراپىنىڭ پايدالانۋ ءتارتىبىن رەتتەيدى. قۇلاۋ اۋدانى جىلىنا نەبارى بىرنەشە رەت سەرۆيتۋت شارتىمەن قولدانىلىپ وتىرادى. 3-6 تاۋلىكتى قۇرايتىن بۇل كەزەڭدە ادامدار مەن ءۇي مالىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قۇلاۋ اۋدانىنا كىرۋ جابىق بولادى. قالعان ۋاقىتتا قۇلاۋ اۋدانىندا جۇرۋگە جانە ونى جايىلىم رەتىندە پايدالانۋعا شەكتەۋ قويىلمايدى. ادامداردىڭ قۇلاۋ اۋدانىنان تىسقارى جەرلەردە تۇرۋى قاۋىپسىز. سونىمەن قاتار تاسىمالداعىش زىمىراندى ءاربىر ۇشىرعان سايىن جاقىن ماڭداعى ەلدى مەكەندەرگە گيگيەنالىق باعا بەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. قورشاعان ورتانىڭ سىنامالارى الىنىپ، تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا سكرينينگ جۇرگىزىلەدى. سونداي-اق قۇلاۋ اۋدانىن پايدالانۋ كەزىندە جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر الەمىنە جىل سايىن مونيتورينگ جۇرگىزىلۋ كوزدەلگەن. تابيعات قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ كيىكتەردىڭ تولدەۋ، قۇستاردىڭ ۇيا سالۋ كەزەڭىندە قۇلاۋ اۋدانىن پايدالانۋدى شەكتەۋ تۋرالى تالاپتارى ورىندالادى. ياعني، ءساۋىر مەن ماۋسىم ايلارى ارالىعىندا تاسىمالداعىش زىمىراندار ۇشىرىلمايدى»، دەدى زاڭ جوباسى جونىندە بايانداما جاساعان تسيفرلىق دامۋ، يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى باعدات مۋسين.

ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا، كەلى­سىمدى راتيفيكاتسيالاۋ «بايقوڭىر» كەشەنى بو­يىنشا قازاقستاندىق-رەسەيلىك ىنتىماق­تاستىقتى كەڭەيتۋگە، كەشەننىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە وڭ اسەرىن تيگىزىپ، عارىش ايلاعى جۇكتەمەسىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. «سويۋز-2» تاسىمالداعىش-زىمىرانى ەكولوگيالىق قاۋىپسىز كەروسين-وتتەگى وتىنىمەن ۇشىرىلادى.  كەلىسىم شارتتارىنا سايكەس تاسىمالداعىش-زىمىرانداردىڭ بولىنەتىن بولىكتەرىن قابىلداۋ اۋداندارىنداعى ەكولوگيالىق جاعدايعا مونيتورينگ جۇرگىزۋگە قازاقستاندىق ماماندار مەن ۇيىمدار قاتىسىپ، باقىلاماق.

زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار اۋىلدىق جەرلەردى ينتەرنەتپەن قامتۋ ماسەلەسىن كوتەردى. ۆەدومستۆو باسشىسى 2020 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قۇرعان جوسپاردىڭ ىشىندە تەحنيكالىق جاعدايلارعا ساي 510 ەلدى مەكەندە ساپاسى تومەن ينتەرنەت بەرىلگەنىن، الايدا 2022 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن بۇل جەرلەردە ينتەرنەت ساپاسى جوعارىلايتىنىن ايتتى.

«قاشان كەڭ جولاقتى قولجەتىمدى ينتەرنەت بولادى؟ وسى سۇراق نەدەن تۋىندادى دەسەك، جىل سايىن ءسىزدىڭ الدىڭىزدا بولعان مينيسترلەر دە پارلامەنتكە كەلىپ، ءبىر جىلعا نەمەسە ەكى جىلعا شەگەرىپ كەلدى. وسىعان دەيىن 2020 جىلى ءبىرىنشى ۋادە بولدى. ءسىز ەندى 2022 جىل دەپ ايتىپ وتىرسىز. وسى ۋادەلەرىڭىزدەن قاشان ناتيجە بولادى؟

ەلدەن، حالىقتان ۇيات ەمەس پە؟! بۇرىنعى مينيسترلەر بەس رەت ۋادە بەرگەن ەدى. بەلگىلەنگەن مەرزىمدى 5 مارتە جىلجىتتى. بۇگىن 2022 جىلعى مەرزىمدى ايتىپ وتىرسىز. 2012 جىلدان باستاپ ەسەپتەسەك، 100 پايىز عالامتورمەن قامتۋ جوسپارىنا كەلەسى جىلى 10 جىل تولادى. ەگەمەندىگىمىزگە 30 جىل بولدى. بۇل عارىشقا اپاراتىن جوبا ەمەس قوي. سوندىقتان 2022 جىلى ناتيجە كۇتەمىز. بىزدەن قانداي كومەك كەرەك، زاڭناما بويىنشا قولداۋعا دايىنبىز»، دەدى وسى ماسەلە جونىندە پىكىر بىلدىرگەن ءماجىلىس توراعاسى ن.نىعماتۋلين.

زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار ەكولوگيانى قورعاۋ جانە «سويۋز-2» ءتيپتى زىمىران-تاسىعىشتاردىڭ شتاتتان تىس قۇلاۋى نەمەسە اۆارياسى سالدارىنان ماتەريالدىق زالالدى وتەۋ ماسەلەسىن كوتەردى

سونداي-اق پالاتا سپيكەرى زىمىران تاسىعىشتاردىڭ اپاتى سالدارىنان بولعان ەكولوگيالىق زالالدى وتەۋدىڭ ناقتى تەتىگىن ازىرلەۋ قاجەت دەپ سانايدى. ءماجىلىس توراعاسى زيان كەلتىرىلگەنى قانداي قۇجاتتار ارقىلى انىقتالاتىنىن سۇراعان.

سىرتقى ىستەر ۆيتسە-ءمينيسترى مارات سىز­دى­قوۆتىڭ ايتۋىنشا، جەكە كەلىسىمگە ساي رە­سەي تاراپى زالالدى تولەۋگە كەپىلدىك الادى. بىراق تاجىريبە كورسەتكەندەي، بۇل ءراسىم ۇزاق جىل­دارعا سوزىلادى. وسىعان بايلانىستى نۇر­­لان نىعماتۋلين ەكولوگيالىق زالالدى وتەۋ تە­تىگى ءتيىستى قۇجاتتاردا بەكىتىلۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيدى.

ء«بىز سەرىكتەستەرىمىزبەن ماتەريالدىق زالالدى وتەۋ تۋرالى ناقتى كەلىسۋىمىز كەرەك. بىزدە كەپىلدىك بار. بىراق بۇل كەپىلدىكتەر جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن نە قاجەت؟ بۇل بىرلەسكەن قۇجاتتى سەرىكتەستەرىمىزبەن بىرگە پىسىقتاۋ قاجەت»، دەدى نۇرلان نىعماتۋلين.

ءوز كەزەگىندە زاڭ جوباسىن ازىرلەۋشىلەر، تسيفرلىق دامۋ، يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى ماسەلە جاقىن ارادا پىسىقتالىپ، ناتيجەلەرى دەپۋتاتتارعا ۇسىنىلاتىن بولادى دەپ سەندىردى.

سونداي-اق دەپۋتاتتار «پروتون» زىمىرانىن «بايقوڭىر» كەشەنىنەن ۇشىرۋ ماسەلەسىنە دە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. تسيفرلىق دامۋ، يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى باعدات ءمۋسيننىڭ سوزىنە سەنسەك، 2026 جىلى اتالعان زىمىران ءتۇرىن ۇشىرۋ مۇلدەم توقتاتىلماق. «2016 جىلى رەسەي تاراپى ءبىر جىلدا «پروتون» زىمىران تاسىعىشتارىن 5 رەتتەن ارتىق قولدانباۋ جونىندە كەلىسىم جاسالدى. ال 2026 جىلى مۇلدەم قولدانىلمايدى. رەسەي 2020 جىلى «پروتون» زىمىرانىن ءبىر مارتە ۇشىردى. ال 2021 جىلعا قاتىستى ۇشۋ گرافيگى ءالى بەكىتىلمەدى»، دەدى مينيستر.

بۇدان بولەك، جالپى وتىرىستا «1994 جىلعى 10 جەلتوقسانداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى «بايقوڭىر» كەشەنىن جالعا بەرۋ شارتىنا وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ماقۇلداندى.

«بايقوڭىر» كەشەنى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ جالعا الۋى جاعدايىندا 20 جىلدان استام ۋاقىت بويى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. جالعا بەرۋ تۋرالى شەشىم 1994 جىلى قابىلداندى. بۇل كەزدە قازاقستاننىڭ اۋىر ەكونوميكالىق جاعدايدا «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىن ۇستاۋ جانە پايدالانۋ مۇمكىندىگى بولماعان ەدى. جاسالعان جالداۋ شارتىنا سايكەس، رەسەي بايقوڭىر قالاسى مەن عارىش ايلاعىن ءوزىنىڭ عارىشتىق باعدارلامالارىن ورىنداۋ ءۇشىن پايدالانۋ قۇقىعىمەن ۇستاۋ جونىندە وزىنە مىندەتتەمە الدى. جالعا بەرۋ شارتىنا سايكەس «بايقوڭىر» كەشەنى جالعا بەرۋ مەرزىمىن كەلەسى 10 جىلعا ۇزارتۋ مۇمكىندىگىمەن رەسەي فەدەراتسياسىنا 20 جىلعا جالعا بەرىلدى. جالعا بەرۋ شارتىنان باسقا «بايقوڭىر» كەشەنىنىڭ قىزمەت ەتۋىنىڭ ءتۇرلى ماسەلەلەرىن رەتتەيتىن تاعى 70-كە جۋىق حالىقارالىق شارتتارعا قول قويىلدى. «بايقوڭىر» عارىش ايلاعى ساقتالىپ، ويداعىداي جۇمىس ىستەپ وتىر. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە جىل سايىن «بايقوڭىر» كەشەنىن پايدالانعانى ءۇشىن 115 ملن دوللار سوماسىندا جال اقى تۇسەدى. «بايقوڭىر» كەشەنىن جالعا العان 27 جىل ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە شامامەن 3،1 ملرد دوللار ءتۇستى. تاراپتاردىڭ ءوزارا مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ، 2004 جىلى «بايقوڭىر» كەشەنىن جالعا الۋ مەرزىمى 2050 جىلعا دەيىن ۇزارتىلدى. بۇل رەتتە 2004 جىلعى 9 قاڭتارداعى «بايقوڭىر» كەشەنىن ءتيىمدى پايدالانۋ جونىندەگى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ تۋرالى مەملەكەتارالىق كەلىسىمدە قازاقستاننىڭ عارىش ايلاعىندا بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا قاتىسۋ مۇمكىندىكتەرى، سونداي-اق عارىش ايلاعىن جاڭعىرتۋ، جاڭا ەكولوگيالىق قاۋىپسىز عارىش زىمىران كەشەندەرى ارقىلى عارىش ايلاعى قىزمەتىنىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ كوزدەلگەن»، دەدى ب.مۋسين.

ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا، بايقوڭىر قالاسىن دامىتۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى باعدارلاماسى ازىرلەنىپ، وعان 2020 جىلعى قاڭتاردا قول قويىلعان. بۇگىندە اتالعان جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. وندا كاسىپكەرلىكتى، ءتۋريزمدى دامىتۋدى، ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدى جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى جاڭعىرتۋ جونىندەگى جۇمىستاردى جۇرگىزۋدى، قولجەتىمدى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ قاراستىرىلعان. «كوپ پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردى گازداندىرۋ اياقتالدى. بۇل تۇرعىندار ءۇشىن گاز ءتاريفىن 16 ەسە تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. حالىققا العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك كورسەتۋدى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن كوپبەيىندى قالالىق اۋرۋحانا مەن ەمحانا اشىلدى. 2019-2020 جىلعى وقۋ جىلىندا قازاقستاندىق ورتاق مەكتەپ بازاسىندا ەكى ءبىرىنشى سىنىپ اشىلدى. سونداي-اق قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ ستاندارتتارى بويىنشا ەكى جەكە بالاباقشا اشىلدى. 2019 جىلى «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى بويىنشا 50 پاتەرلى 5 تۇرعىن ءۇي سالىندى. قازىرگى تاڭدا بارلىق پاتەر قالا تۇرعىندارى مەن قازاقستان ازاماتتارى اراسىندا بولىنگەن»، دەدى مينيستر.

سونداي-اق الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە، سالىق كودەكسىنە تولىقتىرۋ ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسى ەكىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى. جيىن سوڭىندا دەپۋتاتتار بىرقاتار مەملەكەتتىك ورگان باسشىلارىنا ساۋال جولدادى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار قايتادان قىمباتتادى

قارجى • بۇگىن، 15:00

ۇقساس جاڭالىقتار