وسىعان بايلانىستى قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ قىرعىز-تاجىك مەملەكەتتىك شەكاراسىنداعى جاعدايعا بايلانىستى مالىمدەمە جاسادى. وندا مەملەكەت باسشىسى قارۋلى قاقتىعىس تۋرالى اقپاراتتى اسقان الاڭداۋشىلىقپەن قابىلداعانىن جەتكىزدى.
«قىرعىزستان مەن تاجىكستان باسشىلىعى دانالىق تانىتىپ, بارلىق داۋلى ماسەلەلەردى تەك قانا بەيبىت جولمەن شەشەتىنىنە سەنىمدىمىن. ءوز تاراپىمنان ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن قاراستىرۋعا جانە ءوزارا سەنىمدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە كۇش سالۋعا دايىنمىن. ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ كەزەكتى كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋى اياسىندا مۇنداي شەكارالىق قاقتىعىستاردى رەتتەۋدىڭ تەتىكتەرىن قاراستىرۋ قاجەت دەپ سانايمىن», دەلىنگەن مالىمدەمەدە.
كەيىننەن قاسىم-جومارت توقاەۆ تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمونمەن جانە قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆپەن تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ, ماسەلەنى بەيبىت شەشۋگە قازاقستان كومەك كورسەتۋگە ءازىر ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
جالپى, قىرعىزستان دا, تاجىكستان دا قاقتىعىستىڭ باستالۋىنا ءبىرىن-ءبىرى كىنالادى. وسىعان بايلانىستى اتالعان ەلدەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرى نارازىلىق نوتاسىن جولداپ, بۇرىنعى كەلىسىمدى ساقتاماعانى ءۇشىن ايىپتادى.
«قىرعىز تاراپى وقيعا ورنىنا اكەلگەن 250-300 سارباز تاجىكستاننىڭ باحور اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىنا قارۋدان وق جاۋدىردى. وسىلايشا, تاجىكستاننىڭ شەكارا قىزمەتى بەيبىت تۇرعىنداردى قورعاۋ ماقساتىندا قارسى شارا قابىلدادى», دەلىنگەن تاجىكستاننىڭ نارازىلىق نوتاسىندا.
«شەكارا ماڭى اۋداندارىنداعى احۋالدىڭ شيەلەنىسىپ كەتۋىنە تاجىك تاراپىنىڭ ساربازدارى كىنالى», دەيدى قىرعىزستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى.
ايتا كەتەرلىگى, جەرگىلىكتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وقيعا ورنىنان ءتۇرلى مالىمەت تاراتتى. ماسەلەن, كابار اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, 29 ءساۋىر كۇنى ساعات 14:05-تە گولوۆنوە ەلدى مەكەنىندە تاراپتاردىڭ اسكەري بولىمشەلەرى اراسىندا اتىس باستالعان. قاقتىعىس بارىسىندا بەيبىت تۇرعىندار مەن اسكەري قىزمەتشىلەر جاراقات العان.
سول كۇنى كەشكە تامان تاجىكتەر جاعى «قاپشاعاي», «مين-بۇلاق», «دوستۋك» شەكارا زاستاۆالارىنا, سونداي-اق «قوجوگار» جانە «بۇلاق-باشي» شەكارا بەكەتتەرىنە وق جاۋدىرعان. باتكەن شەكارا وتريادىنىڭ «دوستۋك» شەكارا زاستاۆاسىنىڭ عيماراتى ورتەنگەن.
قىرعىزستاننىڭ مەملەكەتتىك ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ شەكارا قىزمەتى «بورۋ» ارنايى ماقساتتاعى جاساعى تاجىكستاننىڭ «حودجا اللو» شەكارا زاستاۆاسىن باسىپ العان.
30 ساۋىردە شەكاراداعى قارۋلى جانجالدى رەتتەۋ ماقساتىندا قىرعىزستان مەن تاجىكستان ۇكىمەتتەرى باستاماسىمەن ارنايى كوميسسيا قۇرىلدى. حوۆار اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, كوميسسيا قاقتىعىستىڭ سەبەبى مەن سالدارىن تالقىلاپ, قارۋلى جانجالدى توقتاتۋ تۋرالى ورتاق كەلىسىمگە كەلدى.
كوپ ۇزاماي قىرعىزستان مەن تاجىكستاننىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتتەرىنىڭ باسشىلارى كامچىبەك تاشيەۆ پەن سايمۋمين ياتيموۆ كەلىسسوز جۇرگىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە حاتتاما قابىلدانعان.
«بۇل حاتتاما ەكى ەلدىڭ مۇددەسىنە سايكەس كەلەدى. ەكى مەملەكەت تە قيىن كەزەڭدى باستان وتكەرىپ جاتىر. بىزگە جۇمىس جۇرگىزۋ قيىنعا سوقتى. بىراق سوعان قاراماستان, مەملەكەت باسشىلارىنىڭ نۇسقاۋىمەن ءبىز اتىستى تولىعىمەن توقتاتىپ, بارلىق اسكەري قۇرامداردى وزدەرىنىڭ تۇراقتى ورنالاستىرۋ ورىندارىنا الىپ كەتۋگە شەشىم قابىلدادىق. بۇدان بىلاي قۇرمەتتى كورشىلەرىمىزدىڭ كۇش-جىگەرى مەن ءبىزدىڭ كۇش-جىگەرىمىز ارقىلى ەلدەرىمىزگە, اسىرەسە شەكارا ماڭىنداعى ايماقتارعا بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىق ورنايدى», دەدى كامچىبەك تاشيەۆ.
ءوز كەزەگىندە تاجىكستان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ باسشىسى سايمۋمين ياتيموۆ كەلىسسوزدىڭ جەمىستى اياقتالعانىن جەتكىزدى.
«شەكارالاس اۋدانداردا بولعان قايعىلى جاعداي ەشقاشان قايتالانباۋى كەرەك. بۇل اۋماقتا ءبىزدىڭ حالىقتار ءومىر سۇرەتىندىكتەن, ولار دوستىق قارىم-قاتىناستا جانە ولاردىڭ اراسىندا ەشقانداي كەلىسپەۋشىلىك جوق. ءبىز, ساياساتكەرلەر, بارلىق ماسەلەنى شەشىپ, حالقىمىزعا ءداستۇرلى بەيبىتشىلىك پەن دوستىقتا ءومىر سۇرۋگە مۇمكىندىك بەرۋىمىز كەرەك. قىرعىز-تاجىك جەرىندە بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىققا قول جەتكىزۋ تۋرالى ءپرينتسيپتى كەلىسىم جاسالدى. ءبىز مۇنى ىستەي الاتىنىمىزعا جانە ونى تەزىرەك شەشەتىنىمىزگە سەنىمدىمىن جانە ءبىزدىڭ حالىقتارىمىز ارقاشان دوستىق پەن ءوزارا تۇسىنىستىك قارىم-قاتىناستا ءومىر سۇرەدى», دەدى سايمۋمين ياتيموۆ.
سول كۇنى قىرعىزستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى رۋسلان قازاقباەۆ تاجىكستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سيرودجيددين مۋحريددينمەن كەلىسسوز جۇرگىزدى. وندا تاراپتار ەكى ەلدىڭ شەكاراسىندا بولعان جاعدايدى رەتتەۋگە قاتىستى بىرلەسكەن ءىس-قيمىلداردى تالقىلادى.
ەكى ەلدىڭ سىرتقى ىستەر ۆەدومستۆولارىنىڭ باسشىلارى كىسى ءولىپ, ادامداردىڭ جاراقاتتانۋىنا اكەلگەن شيەلەنىستى جاعدايدى ساياسي ديپلوماتيالىق قۇرالداردى قولدانا وتىرىپ, بەيبىت تۇردە رەتتەۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى.
مينيستر رۋسلان قازاقباەۆ قىرعىز تاراپىنىڭ وزگە ەلدىڭ جەرىنە كوز تىگىپ وتىرماعانىن جانە ءوز ەلىنىڭ جەرىن دە ەشكىممەن بولىسپەيتىنىن اتاپ ءوتتى. وسى رەتتە ول شەكاراداعى بارلىق شارۋاشىلىق ماسەلەلەر قىرعىز-تاجىك شەكاراسىن دەليميتاتسيالاۋ مەن دەماركاتسيالاۋ جونىندەگى ۇكىمەت دەلەگاتسيالارى اياسىنداعى جوعارى وكىلدەردىڭ قاتىسۋىمەن كەلىسسوزدەر بارىسىندا شەشىلۋى قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى.
كەلىسسوزدەر ناتيجەسى بويىنشا ساعات 20:00-دەن باستاپ اتىستى تولىق توقتاتۋ جانە اسكەردى ايماقتان الىپ كەتۋ تۋرالى كەلىسىم جاسالدى. سونىمەن قاتار تاراپتار جاقىن ارادا ەكى جاقتىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن قۇقىق قورعاۋ جانە كۇش-قۋات قۇرىلىمدارى باسشىلارىنىڭ بولەك كەزدەسۋىن ۇيىمداستىرۋعا كەلىستى.
باسقوسۋدا شەكارادا قالىپتاسقان جاعدايدى رەتتەۋدىڭ وزگە دە جايتتارى ءسوز بولادى. جاعدايدى رەتتەۋدىڭ ودان ارعى شارالارى رەتىندە تاراپتار ءوزارا اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋگە كەلىستى. ر.قازاقباەۆ پەن س.مۋحريددين ەكى تاراپتى دا ارازداستىرۋشى كۇشتەردىڭ قيتۇرقى ارەكەتتەرىنە ەرمەۋگە شاقىردى.
1 مامىردا قىرعىزستاننىڭ باتكەن قالاسىندا ەكى ەلدىڭ شەكاراسىن دەليميتاتسيالاۋ جانە دەماركاتسيالاۋ بويىنشا ۇكىمەتتىك دەلەگاتسيالاردىڭ كەزەكتى وتىرىسى ءوتتى.
شەكارالاس ايماقتاعى جاعدايدى تالقىلاۋ بارىسىندا قوس تاراپ تا بولعان جايعا وكىنىش ءبىلدىرىپ, قازا تاپقان ازاماتتاردىڭ تۋعان-تۋىستارىنا كوڭىل ايتتى. وسىنداي جاعدايدىڭ قايتالانۋىنا جول بەرمەۋ كەرەكتىگى ايتىلدى. ەكى تاراپ تا اسكەري تەحنيكالاردى دەرەۋ ولاردىڭ تۇراقتى ورنىنا قايتارۋعا ۋاعدالاستى.
حوۆار اگەنتتىگىنىڭ مالىمدەۋىنشە, كەزدەسۋ بارىسىندا تاجىك-قىرعىز مەملەكەتتىك شەكاراسىن دەليميتاتسيالاۋ جانە دەماركاتسيالاۋ بويىنشا پىكىر الماسىلعان. توپوگرافيالىق جۇمىس توپتارىنا جاقىن ارادا قالعان ۋچاسكەلەردەگى مەملەكەتتىك شەكارانى تۇسىرۋگە كىرىسۋ تاپسىرىلعان.
كابار اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنشە, قوس تاراپ ەكى باۋىرلاس حالىقتىڭ كونە تاريحىنا كوز جۇگىرتە وتىرىپ, اراداعى قالعان شەكاراعا قاتىستى ماسەلەنى شەشۋدە ءبىر-بىرىنە تۇسىنىستىك جانە سەنىم تانىتۋعا دايىن ەكەندىكتەرىن ايقىن ءبىلدىردى.
وسى وقيعادان كەيىن قىرعىزستاندا 1-2 مامىر كۇندەرى ۇلتتىق ازا تۇتۋ كۇنى بولىپ جاريالاندى.
ەكى ەل اراسىنداعى شەكارانىڭ جالپى ۇزىندىعى 980 كيلومەتردى قۇرايدى. سونىڭ جارتىسىنا جۋىعى, ياعني 400 شاقىرىمى تولىققاندى بولىنبەگەن. سوعان بايلانىستى وسى ماڭدا ءجيى-ءجيى جانجالدار تۋىپ تۇرادى. اسىرەسە شەكارا ماڭىنداعى 70 داۋلى جەرگە قاتىستى شيەلەنىس ءالى كۇنگە جالعاسىپ كەلەدى.
جالپى, فەرعانا اتىرابى اتالىپ كەتكەن وڭىردە شەكارا ماسەلەسى وتە وزەكتى. ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, ءدال وسى ماڭدا ءۇش ەل – قىرعىزستان, تاجىكستان, وزبەكستان شەكارالارى قيىلىسادى. ءتۇرلى ەسەپتەۋلەرگە سۇيەنسەك, مەملەكەتتەر تۇيىسكەن تۇستا جىلىنا ون شاقتى جانجال بولىپ تۇرادى ەكەن.
ەكىنشىدەن, شيەلەنىستىڭ باسىم بولىگى, اسىرەسە انكلاۆتار ورنالاسقان جەرلەردە وتەدى. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, انكلاۆ مەملەكەتتىڭ ءبىر بولىگىن باسقا ەل تولىقتاي قورشاپ جاتۋى. بۇگىندە فەرعانا اتىرابىندا 8 انكلاۆ بار. ونىڭ تورتەۋى – وزبەكستانعا, ۇشەۋى – تاجىكستانعا, بىرەۋى – قىرعىزستانعا تيەسىلى.
داۋ-جانجالدىڭ نەگىزگى سەبەبى – ادەتتە سۋ مەن جەر ماسەلەسى. شەكارا ماڭىنداعى اۋىلداردى مەكەندەگەن تۇرعىندار ءبىر قۇدىقتان سۋ ءىشىپ, ءبىر جايىلىمعا مال ورىستەتەدى. سوندىقتان دا مۇنداي قاقتىعىستىڭ ءجيى بولۋى تۇسىنىكتى. ماسەلەن, كوك-تاش اۋىلىنداعى «گولوۆنوي» سۋ ءبولۋ ورتالىعىن تاجىكتەر دە, قىرعىزدار دا پايدالانادى.
وكىنىشكە قاراي, فەرعانا اتىرابىندا تۇيىسكەن مەملەكەتتەر انكلاۆ ماسەلەسى مەن شەكارا داۋىن تۇپكىلىكتى شەشە العان جوق. سونىڭ سالدارىنان تۇرعىندار دا كەلىسپەي قالا بەرەدى.
بۇل ەكى ەل ءۇشىن دە زيان ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ويتكەنى شەكارا ماڭىنداعى كەز كەلگەن تۇسىنىسپەۋشىلىك ءتۇپتىڭ-تۇبىندە قارۋلى قاقتىعىسقا ۇلاسادى. ونىڭ سالدارى قانداي بولاتىنىن ارمەنيا مەن ازەربايجان اراسىنداعى شيەلەنىستەن جاقسى بىلەمىز.
ءتىپتى ەكى تاراپتىڭ داۋى وڭىردەگى ونسىز دا قالتىراپ تۇرعان نەگىزگى ينفراقۇرىلىمنىڭ بۇزىلۋىنا اكەلىپ سوعۋى ىقتيمال. بۇدان قاراپايىم تۇرعىندار دا, مەملەكەت تە زارداپ شەگەدى.
سونىمەن قاتار وڭىردەگى جاعدايدىڭ شيەلەنىسۋى كورشى وزبەكستانعا دا اسەر ەتۋى مۇمكىن. وسىنىڭ كەسىرىنەن كورشىلەس جاتقان اۋعانستانداعى تالىبتەر قارۋلى جانجال ايماعىنا كەلىپ, ونسىز دا كۇردەلى احۋالدى ودان ءارى ۋشىقتىرىپ جىبەرۋى مۇمكىن.
