كينو • 29 ءساۋىر، 2021

دوستىق ىزگىلىكتى دارىپتەيدى

17 رەت كورسەتىلدى

قازاق كينوسىنىڭ تاريحىنا ۇڭىلسەك، ورىس يمپەرياليزمىنەن پايدا بولعان ينتەرناتسيوناليزم كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ التىن دىڭگەگىنە اينالعان ۋاقىتتا ادەبيەت پەن ونەر دارىپتەگەن ۇلتتار اراسىنداعى دوستىق تاقىرىبى اق-قارا ءتۇستى ەكراننىڭ اجىراماس ءبىر بولىگى بولدى. قۋاتتى يدەولوگيانىڭ ەڭ مىقتى قارۋىنىڭ ءبىرى كينو «ونەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىسى» بولعاندىقتان ىنتىماق پەن بىرلىك تاقىرىبى قوعام ءۇشىن ماڭىزدى ءارى قاجەتتى قۇبىلىس سانالىپ، باس­تى قۇندىلىق وسى يدەيانىڭ قازىعىنا بايلاندى.

 

كىشى ۇلتتارعا ءوز ساياساتىن جۇرگىزىپ، ءوز باسىمدىقتارىن ەنگىزىپ، تالاپتارىن تاڭىپ-تاراتۋ ءۇشىن بۇدان اسقان ىڭ­عاي­لى ءارى پايدالى قۇرال جوق ەدى. سوعان قاراماستان ۇلتتىق كينەماتوگرافيا ءۇشىن بۇل ورلەۋ كەزەڭى بولعانىن دا ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. كەڭەس وداعىنىڭ اسا جوعارى دەڭگەيدە ساياسيلانعان ء«پىشىنى – ۇلتتىق، مازمۇنى – سوتسياليستىك» كينە­ماتوگرافياسىنىڭ سالقىنى شاكەن ايمانوۆ، سۇلتان قوجىقوۆ، ءماجيت بەگا­لين، ابدوللا قارساقباەۆ سياقتى ۇلى رەجيسسەرلەردىڭ شىعارماشىلىعىندا سەزىلگەنىمەن، ولار بيىك تالانتىنىڭ ارقاسىندا يدەولوگيا سىزىپ بەرگەن شابلون شەڭبەرىن تاپقىرلىقپەن اينالىپ ءوتىپ، مەملەكەت ساياساتى تاڭعان مىندەتتى تالاپتى كوركەم تاسىلمەن تىگىسىن جاتقىزىپ، ادەبىن كەلىستىرىپ ۇسىنا ءبىلدى. «حالىقتاردى جاقىنداستىرۋدىڭ ءجونى وسى» دەپ جالاڭ ۇراننىڭ جەتەگىندە جابايى ءادىس، تۇرپايى تاسىلدەردى قولدانعان جوق. شابلوننىڭ شەڭبەرىندە ءجۇرىپ-اق قىلپىپ تۇرعان قىلىشپەن جان-جاعىن اياۋسىز وتاپ بارا جاتقان وتارشىلدىققا قارسى تۇرىپ، شەدەۆر فيلمدەرىمەن ۇلتتى ساقتاپ قالۋدىڭ عاجاپ ۇلگىسىن كورسەتتى.

كەڭەستىك داۋىردە نۇرمۇحان ءجانتورين، مەڭتاي وتەپبەرگەنوۆ، قاسىم جاكىباەۆ، ديماش اكيموۆ، تالعات نىعماتۋللين سەكىلدى ءبىردى-ەكىلى اكتەرلەردىڭ ەكىنشى پلانداعى باستى رولدەردەن، ەپيزودتىق رولدەردەن كورىنگەنى بولماسا، بەلارۋس پەن ۋكراين، گرۋزين، ازەربايجان، تاجىك ارىپتەستەرى سەكىلدى ورتالىقتاعى «موسفيلم» مەن «لەنفيلمنىڭ» كينولارىنا ءتۇسىپ، وداق كولەمىندەگى اتاق پەن تالاسسىز تانىمالدىلىققا قول جەتكىزگەن قازاق اكتەرى جوقتىڭ قاسى. ال گرۋزين اكتەرلەرىنىڭ، نەگىزىنەن، قىلمىس الەمىمەن بايلانىستى قورقاۋلار بەينەسىندە، ازەربايجان ارتىستەرى بازار ساۋداگەرى، چەشەن ۇلتى زاڭدى بەلدەن باسقان ۇر دا جىق اپەرباقان رولىندە، سىعاندار ۇرى-قارىنىڭ، ال تاجىكتىڭ مومىن، موجانتوپاي، اڭعال ادامنىڭ رولىندە كورىنىپ، وزگە ەلدەردىڭ الدىندا ءوز ۇلتى تۋرالى بۇرىننان قالىپتاسقان تەرىس تۇسىنىكتىڭ تەرەڭدەي تۇسۋىنە تۇرتكى بولعانىن بۇگىندە وزدەرى دە وكىنىشپەن مويىندايتىنىن ەسكەرسەك، «بۇل ماسەلەدە ءبىزدىڭ ءجۇزىمىز جارقىن» دەپ كوڭىل جۇباتۋعا ابدەن بولادى. قازاق اكتەرلەرى دە، قازاقستان دا ەتنوستى جاعىمسىز ەتىپ كورسەتەتىن كۇش­پەن تاڭىلعان ستەوروتيپ تۇسىنىكتەردىڭ قۇر­باندىعىنا اينالىپ، تۇتقىنى بولعان جوق.

ەسەسىنە، ونەرى جاڭادان قالىپتاسىپ، اياعىنان قاز تۇرا باستاعان ەلدىڭ كينوسىنا سوعىس جىلدارىندا الماتىعا ۋاقىتشا كوشىرىلگەن «لەنفيلمنىڭ»، كەيىنىرەك ەۆاكۋاتسيالانعان ء«موسفيلمنىڭ» اسەرى، سونىڭ نەگىزىندە قۇرىلعان ورتالىق بىرلەسكەن كوركەمفيلمدەر ستۋدياسىنىڭ ىقپالى زور بولدى. ول تەك ۇلتتىق كينوعا ەمەس، تۇتاس ەلدىڭ مادەني ومىرىنە ەلەۋلى وزگەرىس الىپ كەلدى. قازاقستاننىڭ قالىپتاسىپ كەلە جاتقان جاس كينەماتوگرافى ماسكەۋلىك جانە لەنينگرادتىق كينو شەبەرلەرىنەن ۇلكەن تاجىريبە جينادى. وسى وزگەرىس ناتيجەسىندە قازاق كينوسى جاڭا دەڭگەيگە ءوتتى. ەل ىشىندە «سامورودوك» اتالىپ، قازاق دالاسىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن تابىلىپ، الماتىعا شاقىرىلعان ارناۋلى ءبىلىمى جوق، تۋما تالانتتارعا ەفيم ارون، گريگوري روشال، مويسەي گولدبلات، نيكولاي چەركاسوۆ سىندى شەبەرلەر ساحنادا قالاي ءجۇرىپ، كامەرا الدىندا قالاي قوزعالۋ كەرەگىن قولىنان جەتەكتەپ ءجۇرىپ ۇيرەتكەنىن ولار ءوز ەستەلىكتەرىندە جاسىرماي-اق، جان-جاقتى باياندايدى. ورتالىق بىرلەسكەن كوركەمفيلمدەر ستۋدياسىنىڭ ارتىستەرى «قازاقفيلم» ىرگەتاسىن كوتەرىسۋگە توپ-توبىمەن تارتىلدى. ولاردىڭ وسى جىلدارداعى وتاندىق كينوداعى ۇلەسى اناعۇرلىم باسىم ەدى. بۇعان ءبىر جاعى، ورىس-قازاق كينوگەرلەرىنىڭ از ۋاقىت بولسا دا قويان-قولتىق بىرگە جۇمىس ىستەگەنى دە سەبەپ بولۋى مۇمكىن ەكەنىن تەرىسكە شىعارۋعا بولمايدى. ءتىپتى وزگە ۇلت وكىل­دەرى ارالاستىرىلماي، تازا ءتولتۋما بولىپ جارىققا شىققان تۋىندىلاردىڭ تيترىنە كوز جۇگىرتسەك، «وپەراتورى بەركوۆيچ»، «سۋرەتشىسى ارانىشەۆ»، «كومپوزيتورى زاتسەپين» دەگەن كادر سىرتىندا جۇرگەن تالاي بەلگىلى ەسىمدەردىڭ وزىنشە جەكە تار­ماعى جانە بار. بۇلاردىڭ ءبارى دە ۇلت كينوسىنىڭ تاريحىندا ەسىمى التىن ارىپ­پەن جازىلىپ قالعان ۇمىتىلماس تۇلعالار.

كينو – ۇلتتىق سانا مەن مادەنيەتتىڭ كورىنىسى. رەسەيدىڭ وداققا تانىمال بەلگىلى ارتىستەرى، كينوعا جاڭادان قادام باسىپ، كەيىن اتاعى دۇركىرەپ شىق­قان جاس ارتىستەرىنىڭ قالىڭ شوعىرى كورىنگەن فيلمدەردىڭ ءبىرتالايىن تابان استىندا ويلانباي-اق ءتىزىپ شىعۋعا بولادى. ء«بىزدىڭ سۇيىكتى دارىگەر»، ء«بىز وسىندا تۇرامىز»، «شاباندوز قىز»، ء«ان قاناتىندا»، «تاقيالى پەرىشتە» سەكىلدى فيلمدەر كەڭەستىك قازاقستاننىڭ باقىتتى ادامدارىن كورسەتۋدى ماقسات ەتتى. «باستىعى – قازاق بولسا، ورىنباسارى – ورىس بولۋى كەرەك» دەگەن جازىلماعان قاعيدالاردى العاش قوعامعا وسى تەكتەس فيلمدەر الىپ شىقتى. 1955 جىلى اۋىل ومىرىنەن تۇسىرىلگەن «شاباندوز قىز» ۇلتتىق كينوداعى تۇڭعىش ءتۇرلى-ءتۇستى مۋزىكالىق كومەديا بولىپ سانالادى. مۇندا دا قازاق قىزى عاليانى تاراس پەن مارياننا دەگەن ورىس وتباسى اسىراپ العان. بلوكباستەرلەردىڭ مىڭ اتاسىن كورىپ جۇرگەن بۇگىنگى كورەرمەن كوزىمەن قاراعاندا، فيلمنەن بالاڭدىق بايقالۋى مۇمكىن، كەي تۇسى بالكىم، كۇلكى دە شاقىراتىن شىعار، بىراق 65 جىل بۇرىنعى وقيعانىڭ شوعى ءالى كۇنگە جايناپ تۇر، جالىنى بەت شارپيدى. نەگە دەسەڭىز، وندا قازاق جانە ورىس كينوونەرىنىڭ ءىنجۋ-مارجانى تۇتاس كورىنەدى: كسرو حالىق ءارتىسى ءسابيرا مايقانوۆا، سەركە قوجامقۇلوۆ، كەنەنباي قوجابەكوۆ، قانابەك بايسەيىتوۆ، راحيا قويشىباەۆا، بيكەن ريموۆا، سەيفوللا تەلعاراەۆ، ءامينا ومىرزاقوۆا، م ۇلىك سۇرتىباەۆ، مۇحتار باقتىگەرەەۆ، اتايبەك جولىمبەتوۆ، سۋات ابۋسەيىتوۆتەرمەن بىرگە ۆارۆارا سوشالسكايا، اناتولي الەكسەەۆ، يگور بوگوليۋبوۆ، كونستانتين ستاروستين، تامارا دۋمنايا سياقتى ءالى داڭققا بولەنبەگەن لەنينگراد پەن ماسكەۋدىڭ مايتالمان اكتەرلەرى كورەرمەندى جاس كۇنىمەن قاۋىشتىرادى. ءفيلمنىڭ ورىس تىلىندەگى دىبىستالۋىندا مۇرات – م ۇلىك سۇرتىباەۆ ايگىلى گەورگي ءۆيتسيننىڭ داۋىسىمەن سويلەيدى. تامىلجىعان تابيعات كورىنىستەرى، حالىق اندەرى، قازاق داستۇرلەرى، بايگە، كوكپار، ايتىس – پاۆەل بوگوليۋبوۆتىڭ رەجيسسەرلىگىمەن مۇمكىندىگىنشە قامتىلعان. ءبىر ەسەپتەن، اتبەگى ايدار مەن شاباندوز عاليانىڭ ماحابباتى ارقىلى وزگە ەلدىڭ كورەرمەنىنە قازاقتاردى تانىستىرۋدى ماقسات تۇتقان كينوەنتسيكلوپەديا ىسپەتتى. ويتكەنى «شاباندوز قىز» كەڭەستىك پروكاتتىڭ الدىن بەرمەگەن، ءوز زامانىندا 30 ميل­ليونعا جۋىق اۋدي­­­توريانى قامتىعان رەكوردتىق كور­سەتكىشتەگى فيلمدەردىڭ قاتارىنان سانالادى. وپەراتورى ۆيكتور ماسلەننيكوۆ، كومپوزيتورى ۆاسيلي سولوۆەۆ-سەدوي، ءبارى دە «لەنينگرادتىق ورەندەر».

كينو – ستەوروتيپ پەن شتامپتىڭ باس­تى تۇتىنۋشىسى ءارى تاراتۋشىسى. ءبىر فيلمنەن ءبىر فيلمگە كوشىپ جۇرەتىن ۇيرەنشىكتى شابلوندارعا قالىپتى جاع­داي رەتىندە قاراۋ داعدىسى بۇرىننان بار. ءار جاڭا شىققان ءفيلمىن الەمدىك مادەنيەت پەن ونەردىڭ جەتىستىگى سەكىلدى جابىلا تاماشالايتىن بۇگىنگى امەريكا فيلمدەرىندەگى اتىس بولعان جەرگە اق پەن قارا ءناسىلدى پوليتسەيدىڭ جۇپ بولىپ بىرگە باراتىنى سياقتى كەيىپكەرگە وزگە ۇلتتىڭ وكىلى قوساقتالىپ جۇرمەسە، كوپ فيلمدەر «جوعارعى جاق» سۇزگىسىنەن وتپەي قالاتىن. قاتتى اسەر ەتكەنى سونشا، قانشاما جىلدار بويى قايتالاپ كورۋدەن جالىقپاعان ەرلان مەن يرينانىڭ ماحابباتىن ۇلگى ەتكەن «شاڭىراق» سياقتى فيلمدەر بۇگىن كەشەگىدەن باسقاشا قابىلدانادى. بىراق زاماناۋي الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى قوزعاعان «يرونيا ليۋبۆي»، امانجول ايتۋاروۆتىڭ «دالا ەكسپرەسى»، فولكەر شلەدورففتىڭ «ۇلجان»، ءامىر قاراقۇلوۆتىڭ «عالام­تورداعى ماحاببات» فيلمدەرىمەن سا­لىس­تىرعاندا، «شاڭىراقپەن» جىلاپ كو­رىس­كەندەي بولاسىڭ. سەبەبى ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان «شاڭىراقتا» دا، ءتىپتى قاپتاعان قالىڭ ورىس تۇسكەن «شاباندوز قىزدا» دا ۇلتتىق دۇنيەتانىم بار ەدى. بۇل فيلم­دەر دۇنيەگە كەلگەندە تۋعان كورەرمەننىڭ الدى جەتپىسكە، سوڭى قىرىققا تاياعان ورتا بۋىن وكىلىنە اينالسا دا، كوركەمدىك قۇندىلىعىن جوعالتپاي، جىلىلىق سىيلاپ كەلە جاتقانى دا ءدال سول قاسيەتىنە بايلانىستى ەكەنى انىق. ال قازاقتىڭ قىزدارىن وزگە ۇلتقا ۇيلەندىرۋ ارقىلى نە ماقساتتى كوزدەگەنى بەلگىسىز، الىس-جاقىننان اكتەر شاقىرىپ تۇسىرگەن مىناۋ فيلمدەر ۇلتتىق تانىمدى، ۇلتتىق ەرەكشەلىكتى، جالپى باعىتتى مۇلدە باسقا جاققا بۇرىپ اكەتكەن. بۇگىندە جاسى جەتپىسكە كەلىپ قالعان «شاباندوز قىزدىڭ» شاڭىنا دا ىلەسە المايتىنىن، ءارى-بەرى الاوكپە بولىپ شاپقىلاعانىمەن، كوركەمدىك جاڭالىعى كەمشىن كارتينالاردىڭ كوشكە ىلەسە المايتىنىن بولجاۋ ءۇشىن ساۋەگەي بولۋدىڭ ءتىپتى دە قاجەتى جوق.

كەڭەستىك كەزەڭدە كەز كەلگەن ءفيلمدى جارىققا شىعارۋعا جولداما بەرمەس بۇرىن ورتالىق كوميتەتتەگى جاۋاپتى حاتشىلارعا كورسەتۋ ءۇردىسى بولعان. «تۇلپاردىڭ ءىزى» ءفيلمىنىڭ ءتۇسىرىلىمى اياقتالىپ، «اپپاراتتاعىلارعا» الىپ بارعانداعى وقيعانى اكىم ءتارازيدىڭ بىلاي ەسكە العانى بار: «مىناۋ نە دەگەن سۇمدىق؟ قازاقستاندا كەڭەس وكىمەتى جوق پا؟ كوركەيگەن اۋىل، كورىكتى قالالار قايدا؟ ەلەكتر جارىعى قايدا؟ ەرتەڭگى كۇنىن ويلاپ، ەلەگىزىمەيتىن جارقىن بەينەلى جاستار قايدا؟ مىجىرايعان قورالار مەن ماڭىراعان مالدان باسقا ەشنارسە جوق. مىڭ جىل بۇرىنعى وقيعا دەسەڭ دە سەنەسىڭ، قازىرگى جاعداي دەسەڭ دە سەنەسىڭ، قايدا كەڭەس ادامدارى؟» دەگەن سوڭ، امال جوق، ءماجيت بەگالين مىسقىلداپ: «قۇرىسىن، قوسايىقشى وسى» دەپ ءبىر ۆەرتولەت كىرگىزىپ ەدىك». وسىلايشا ءتۇرلى امالدار تاۋىپ، جاڭبىر-جاڭبىردىڭ اراسىمەن جان ساقتاعان قازاق كينوسىنىڭ تاعدىرى بۇگىنگى ولشەممەن العاندا، ەرلىككە تۇنىپ تۇرعانداي كورىنەتىنى دە راس.

حالىقتار دوستىعىن دارىپتەۋدى العا تارتقان «قازاقستان – كوپۇلتتى مەملەكەت» دەگەن مەملەكەتتىك تاپسىرىس كينوستۋدياعا مادەنيەت مينيسترلىگى تاراپىنان ءالى دە بەرىلەدى. رۇستەم ءابدىراشتىڭ «ستالينگە حاتى»، سلامبەك تاۋەكەلدىڭ «جەرۇيىعى»، ءسابيت قۇرمانبەكوۆتىڭ «كەشىككەن ماحاببات» كارتينالارى ءتۇرلى ەموتسيا تۋدىرعانىمەن، دوستىقتىڭ، سەنىم مەن قامقورلىقتىڭ لەبى ەسەدى.

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

Atmaca زىمىرانى سىناقتان ءساتتى ءوتتى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 18:35

دوللار قايتادان قىمباتتادى

قارجى • بۇگىن، 15:00

ۇقساس جاڭالىقتار