الەم • 28 ءساۋىر، 2021

ۋكرايناداعى سوعىس پەن بەيبىتشىلىك

88 رەت كورسەتىلدى

ستوكگولم. رەسەي ەگەمەن، تاۋەلسىز جانە بولىنبەگەن ۋكراينامەن بىرگە بەيبىت ءومىر ءسۇرۋدى قابىلداي الا ما؟ الدە، اشىق سوعىسقا شىعۋ ۋاقىت ەنشىسىندە عانا ما؟ بۇل شىعىس ەۋروپادا ۇزاق ۋاقىتتان بەرى كەلە جاتقان ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماسەلە ەدى. ول رەسەيدىڭ اسكەري كۇشتەرى قىرىمدا جانە ۋكراينانىڭ شىعىس شەكاراسى ماڭىندا توپتاستىرىلۋىنان كەيىن قايتادان كۇن تارتىبىنە شىقتى.

ۋكراينانىڭ تاۋەلسىزدىگى – وسىدان وتىز جىل بۇرىن كەڭەس وداعىن ءبىرجولاتا ىدىراتۋعا جول اشقان ماسەلە. باسقا كەڭەس­تىك رەسپۋبليكالاردىڭ ەگە­مەن­دىگىن جاريالاۋى بولەك تە، ۋكراينانىڭ تا­ۋەل­سىزدىك جاريالاۋى مۇلدەم باس­قاشا اسەر ەتتى. بۇل وقيعا كەڭەس وداعىنىڭ تاعدىرىن شەشتى دەسەك تە بولادى. وسىلايشا، رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين اتاپ ايتقان «حح عاسىرداعى ەڭ ۇلكەن گەوسايا­سي اپات» باستالدى.

كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىنگى جيىرما جىلدا رەسەي، نەگىزىنەن، ءوز مەملەكەتىن قۇرىپ، بىرەگەيلىگىن قالىپتاستىرۋعا كوڭىل ءبولدى. بىراق مۇنداي با­سىم­دىق ۆلاديمير پۋتين 2012 جىلى ءۇشىنشى رەت پرەزيدەنتتىككە تۇسۋگە شەشىم قابىلداعاندا وز­گەردى (ول ءبىر مارتە پرەمەر-مي­نيستر رەتىندە قىزمەت ەتىپ، پرە­زيدەنتتىك لاۋازىمعا قايتادان سايلانۋعا قۇقىلى بولعانعا دەيىن دميتري مەدۆەدەۆ مەملەكەت باسقاردى). ەندى ول ەۋرازيالىق وداق دەپ اتالاتىن رەۆيزيونيستىك باعىتتى باستادى.

ۋكراينا ءوز كەزەگىندە ورتالىق ەۋروپاداعى كورشىلەرىمەن ىن­­تىماقتاستىققا ۇلكەن باسىم­دىق بەردى. اتالعان مەملەكەتتەر ەۋرو­پالىق وداققا كىرگەنىمەن، ولارمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋ ۋكراينانىڭ رەسەيمەن تاريحي جانە مادەني بايلانىستارىن السىرەتۋىنە ەشقانداي سەبەپ بولماۋى ءتيىس ەدى.

وسى تۇرعىدا ۋكراينامەن تە­رەڭ جانە جان-جاقتى ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرعان ەۋروپالىق وداقتىڭ «شىعىس سەرىكتەستىگى» اتالعان ەلدى جارتى جولدا قال­دىر­ماي، ىنتىماقتاستىقتى نى­عايتۋعا جاسالعان قادام-تۇعىن. ەۋروپالىق وداق پەن ۋكراينا تاراپى قول جەتكىزگەن ساۋدا كە­لىسىمدەرىنىڭ ەشقايسىسى ۋك­راي­نا­نىڭ رەسەيمەن جاساعان ساۋدا كەلىسىمىمەن سايكەس كەلگەن جوق. بىراق كرەمل احۋالعا باس­قاشا قارادى. بۇل كەلىسىمدەردى قابىلداي الماعاندىقتان، رەسەي بيلىگى ۋكراينانى باسقارۋدا السىزدىك تانىتقان، بوساڭ پرەزيدەنت ۆيكتور يانۋكوۆيچتى ەو-دان باس تارتۋعا شاقىرىپ، قىسىم جاساي باستادى. سونىڭ سالدارىنان يانۋكوۆيچتى قۋىپ جىبەرگەن (ماسكەۋگە قاشىپ كەتتى)، 2014 جىلى باستالعان سوعىسقا اكەپ سوققان جاپپاي حالىقتىق كوتەرى­لىس بولدى.

كرەمل بيلىگى ۋكراينا­نى تۇ­راقتى قىسىم جاسالعاندا سىنىپ تۇسەتىن، ءالسىز مەملەكەت رەتىن­­دە قاراستىرعانى انىق. ءوز رە­­ۆان­­شيزمىن اقتاپ الۋ ءۇشىن رە­سەيلىك شەنەۋنىكتەر ۋكرايناداعى جاعداي جويىلعان يمپەريالاردان قالعان بولىكتەردى قايتا جيناۋ دەگەندى سىلتاۋراتىپ، سىرت­قى الەمگە جەتكىزۋگە تىرىستى. بەلگىلى دارەجەدە مۇندا شىندىق بار ەكەنىنە قاراماستان، رەسەي مەن باسقا دا زاماناۋي مەملەكەت­تەر تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا دا وسىن­­داي ارگۋمەنتتى العا تارتۋعا مۇم­­كىندىك بار. ماسەلە تاريحتى قاي جەردەن باستاپ قاراۋدا جاتىر.

ۋكراينانى ناقتى مەملەكەت ەمەس دەگەن پىكىرگە ابدەن سەنگەنى سون­شالىق، كرەمل بيلىگى 2014 جىلدىڭ باسىندا قىرىمدى تارتىپ الۋ ۋكراينانىڭ قۇلدى­راۋىن تەزدەتەدى دەگەنگە سەنىمدى بولعان ءتارىزدى. وسىلايشا رەسەي ۋكراينانىڭ شىعىسى مەن وڭ­تۇس­تىگىندە جاڭا رەسەي دەپ اتالاتىن (نوۆوروسسيا) ايماق قۇ­رىپ، باقىلاۋىنان تىس جەرلەردى «باتىس گاليتسيانىڭ» مەنشىگىنە قالدىرادى.

وسى ۇلكەن امبيتسيانى ەسكەرگەن رەسەي تاراپى ۋكراينداردى ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋ ءۇشىن جاپپاي دەزينفورماتسيالىق وپەرا­تسيا جۇرگىزىپ، قارسى تاراپتى كوتەرىلىسشىلەر، «ەرىكتىلەر» جانە قارۋلارمەن قامتاماسىز ەتتى. بى­ر­اق بۇل ارەكەت ناتيجەسىز اياق­تالدى. باسقا ەلدەرگە باسىپ كىرۋ دوستىققا باستامايتىنى انىق. بۇل جولى دا ەشتەڭە وزگەرگەن جوق. كرەمل بيلىگى ۋكراينانى ءبولۋ­دىڭ ورنىنا ۋكراين حالقىن بۇ­رىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيدە بىرىكتىرە الدى. 2014 جىلعا قاراي رەسەي ۋكراينانىڭ دونباسس اي­ماعىنداعى سەپاراتيستىك توپ­تىڭ سارقىنشاقتارىن قايتا قالپىنا كەلتىرىپ، قۇتقارۋ ءۇشىن تۇراقتى ارميا باتالونىن ورنالاستىرۋىنا تۋرا كەلدى.

سودان بەرى ساياسي كەلىسىمگە قول جەتكىزۋ ارەكەتتەرى (ەكى مينسك كەلىسىمى) ناتيجەسىز اياقتال­دى. ءالى كۇنگە دەيىن ءتۇرلى دەڭ­گەيدە جالعاسىپ كەلە جاتقان قاق­تىعىستار 14 مىڭنان استام ادام­نىڭ ءومىرىن قيىپ، ميلليونداعان تۇرعىننىڭ ۇيلەرىن تاستاپ كەتۋگە ماجبۇرلەدى. ۋكراينا جۇرت­شى­لىعى بىتىمگە كەلۋ جونىندەگى كەز كەلگەن كەلىسسوزدەردە قيىن­دىقتارعا تاپ بولعانىمەن، بەي­بىت­شىلىك ورناتۋعا كرەملدىڭ ۋكرايناداعى انكلاۆتارىنان باس تارتۋى كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. ءپۋ­تيندى قولدايتىن رەسەيدەگى قو­عام­دىق پىكىردىڭ ۇلتشىل سەگمەنتى ۋكرايناداعى مۇنداي «جەڭىلىستى» قابىلداۋى قيىنعا سوعادى.

رەسەي قورعانىس ءمي­نيسترى­­­نىڭ ايتۋىنشا، رەسەي ۋك­راي­نانىڭ شىعىسى مەن وڭ­تۇس­تىگىندە اسكەري جاتتىعۋ وت­كىزۋ ءۇشىن ەكى تولىق ارميا مەن ءۇش دە­سانت­تىق ءبولىم اپاردى. بىراق مۇن­داي جاتتىعۋ نە ءۇشىن كەرەك؟ جۇمىلدىرۋ ۋكراينا­عا با­عىت­تالعانى انىق. پۋتين­ وكى­لىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، رەسەي ۋك­­راي­نا­داعى ورىس تىلدىلەرگە شابۋىل جاسالعاندا وعان جول بەرمەۋ ماقساتىندا ارالاسۋعا نيەتتى.

وسىنداي تۇسىنىسپەۋشىلىكتىڭ الداعى اپتالاردا نەمەسە ايلاردا اشىق قاقتىعىسقا اكەلۋى مۇم­كىن ەكەنىنە قاراماستان (بۇ­عان ءتىپتى كرەملدىڭ شەشىم قابىل­داۋشىلارى دا سەنىمدى ەمەس)، رەسەي ءوزىنىڭ رەۆانشيستىك امبيتسياسىنان باس تارتقانعا دەيىن ونداعى احۋال قاۋىپتى بولىپ قالا بەرمەك. ماسەلە، سايىپ كەلگەندە، سوعىس نەمەسە بەيبىتشىلىك تۋرالى. رەسەي ەگەمەن، دەموكراتيالىق ۋكراينامەن قاتار ءومىر ءسۇرۋدى قابىلدامايىنشا، ورتا جولدان تۇراقتىلىق تابۋ مۇمكىن ەمەس.

مۇنىڭ سالدارى رەسەي مەن ۋكراينادان تىس جەرلەرگە دە اسەر ەتەدى. رەسەيلىك رەۆيزيونيزم ءساتتى جۇزەگە اسسا، وندا بۇل جوسپار كيەۆتى جاۋلاپ الۋمەن توقتاپ قالماي، ەۋروپا­داعى قىر­­عي-قاباق سوعىستان كەيىن قا­لىپ­تاسقان ءتارتىپتى بۇزۋعا تىرى­سادى. بۇل رەسەي ءۇشىن عانا ەمەس، بارىنە وتە قاۋىپتى ەكە­نى ءسوزسىز. كرەمل ەۋروپانىڭ قال­عان بولىگىمەن تەكەتىرەسىپ جۇرگەن­دە ورىس حالقىنا لايىقتى دەمو­كراتيالىق جانە گۇلدەنگەن بو­لاشاق قۇرۋ مۇمكىن ەمەس.

ەندەشە، ءوڭىردىڭ كەلەشەگى ۋكراينانىڭ تاعدىرىمەن تىعىز بايلانىستى.

 

كارل بيلدت،

شۆەتسيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى جانە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى

 

Copyright: Project Syndicate، 2021.

www.project-syndicate.org

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار