بار دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, XVIII عاسىردىڭ سوڭى مەن XIX عاسىردىڭ اياعىندا رەسەي يمپەراتورلىق اسكەرىنىڭ وفيتسەرلىك شەندەرى نەگىزىنەن حان-سۇلتان ۇرپاقتارىنا بۇيىرعاندىعى بايقالادى. باستاپقى كەزەڭدە اسكەري شەندەردىڭ كوپشىلىگى لاۋازىمى بويىنشا جانە قۇرمەت بەلگىسى رەتىندە (اعا سۇلتاندار, بولىستار, ستارشينالار) بەرىلسە, ولاردىڭ بالالارى جۇيەلى تۇردە كادەت كورپۋستارىندا وقىپ, كەيىننەن وفيتسەرلىك اتاق الىپ, دالا ولكەسىنىڭ وتارلىق بيلىك جۇيەسىندە اكىمشىلىك لاۋازىمدار اتقارعان.
سونىمەن قاتار ولار پاتشا اسكەرىنىڭ جاۋلاپ الۋ جورىقتارىنا قاتىسىپ, ەليتالىق كاۆالەرلىك بولىمدەردە قىزمەت ەتكەن, يمپەريانىڭ جوعارى وردەندەرىمەن جانە مەدالدارىمەن ماراپاتتالعان, ۇلتتىق كيىم ەلەمەنتتەرى بار وفيتسەرلەردىڭ اسكەري فورماسىن كيگەن.
XIX عاسىردىڭ اياعىنان باستاپ كاسىبي اسكەري مەكتەپتەردىڭ تۇلەكتەرى يمپەراتورلىق اسكەردىڭ بولىمدەرىندە «ەركىن انىقتاۋشى» رەتىندە كادرلىق وفيتسەرلەر مىندەتىن اتقارىپ, سوعىس قيمىلدارىنا قاتىسقان. مىسالى, ءبىزدىڭ مالىمەتتەرىمىز بويىنشا كەم دەگەندە ءۇش قازاق وفيتسەرى ورىس-جاپون سوعىسىنا قاتىسىپ, كوماندالىق لاۋازىمداردا بولىپ, اسكەري ناگرادالارمەن ماراپاتتالعان.
قازاق وفيتسەرلەرىنىڭ تاعدىرى قايعىلى اياقتالعان. كەيبىرەۋلەرى العان جاراقاتتارىنان قايتىس بولسا, باسقالارى 1918-1920 جىلدارعى ازاماتتىق سوعىس كەزىندە قازا تاپقان. ال امان قالعاندارى كەڭەس وكىمەتى تاراپىنان قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى. كوپشىلىگىندە ۇرپاق قالماي, جاقىن تۋىستارى ۇمىتىپ, ولار تۋرالى قۇجاتتار جويىلعاندىقتان, ارقايسىسى تۋرالى اقپاراتتار ۇلكەن قيىندىقپەن جينالدى. وسى ءبىر شاعىن ماقالانى جازۋ ءۇشىن ءوز باسىم ءتورت جىل بويى ىزدەندىم. دەمەك, اتالعان تاقىرىپتى الداعى كۇندەرى تەرەڭىرەك بايىپتاۋ قاجەت.
شەندى شىعىستانۋشى
نوعايباي سەكسەنباي ۇلى جەتپىسباەۆ – 1863 جىلى زايسان ۋەزىندە تۋعان. اسكەري شەنى پودپولكوۆنيك (1908 ج.). ومبى اسكەري پروگيمنازياسىندا جانە قازان يۋنكەرلىك ۋچيليششەسىندە ءبىلىم العان (1883 ج.). ۋچيليششەدەن كەيىن سەمەي رەزەرۆتىك جاياۋ اسكەر باتالونىندا پودپورۋچيك قىزمەتىن اتقارىپ, شتابس-كاپيتانى (1900 ج.), 15-شىعىس-ءسىبىر اتقىشتار پولكىنىڭ روتا كومانديرى (1901 ج.) بولعان. قىتاي جورىعىنا (مانجۋرياعا, پەكينگە يحەتۋان كوتەرىلىسىن باسۋ ماقساتىندا) (1900-1901 جج.) جانە ورىس-جاپون سوعىسىنا (1905 ج.) قاتىسۋشى. 1908 جىلى دەنساۋلىق جاعدايىنا بايلانىستى پودپولكوۆنيك شەنىندە وتستاۆكاعا شىققان سوڭ, سەرگيوپول (اياگوز) بەكەتىنە قىزمەتكە جىبەرىلگەن. 1915 جىلى 700-توبىل جاساعىندا قىزمەت ەتتى. مايدانعا سۇرانىپ, اسكەري قىزمەتكە قايتارۋ تۋرالى ءوتىنىش بەرگەنىمەن, ءوتىنىشى قاناعاتتاندىرىلماعان.
قىزمەت بارىسىندا يمپەراتور الەكساندر III ەسكە الۋعا ارنالعان كۇمىس مەدال جانە 1897 جىلعى ءبىرىنشى جالپىعا ورتاق حالىق ساناعىنداعى ەڭبەگى ءۇشىن مەدالمەن ماراپاتتالعانى جايلى دەرەك بار.
سونىمەن قاتار تۇركىستان ارحەولوگيا اۋەسقويلارى ۇيىرمەسىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولىپ, ۇيىرمە وتىرىستارىندا جەتىسۋ مەن التاي وڭىرىندەگى تاس مۇسىندەر تۋرالى, تۇركىستان حالىقتارىنىڭ اڭىز-اڭگىمەلەرى ت.ب. تۋرالى حابارلاما جاساپ, ءسوز سويلەگەن. اتالعان تاقىرىپتا بىرنەشە ماقالانىڭ اۆتورى جانە اراب, پارسى جانە قازاق تىلدەرىن ۇيرەنۋ وقۋلىعىن قۇراستىرىپ, اعارتۋشىلىقپەن اينالىسقان تۇلعا.
اعايىندى ابلايحانوۆتار
ميعداتشا يشمۋحامەت ۇلى ابلايحانوۆ – 1878 جىلى تۋعان. ءسىبىر كادەت كورپۋسىن (1898 ج), پاۆلوۆ اسكەري ۋچيليششەسىن 3-رازرياد بويىنشا بىتىرگەن. 242-بەلەبەەۆ رەزەرۆتىك باتالونىنىڭ پودپورۋچيگى (1900 ج.), پورۋچيك (1905 ج.) روتا كومانديرى, 28-ءسىبىر اتقىشتار قوسالقى پولكىنىڭ شتابس-كاپيتانى (1916 ج.).
م.ابلايحانوۆ 1904 جىلدىڭ قازانىنان 1905 جىلدىڭ قازانىنا دەيىن 5- ءسىبىر اسكەري كورپۋسىنىڭ قۇرامىندا جاپونيامەن بولعان سوعىسقا قاتىسادى. جاۋىنگەرلىك جەتىستىكتەرى ءۇشىن ءىىى دارەجەلى اۋليە ستانيسلاۆ جانە ءىىى دارەجەلى اۋليە اننا (1905 ج.), ءىى دارەجەلى اۋليە ستانيسلاۆ (15.08.1916 ج.) وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان.
1916 جىلى ومبى قالاسىنداعى اسكەري تۇتقىندارعا ارنالعان لاگەر كومەندانتى قىزمەتىن اتقارادى. 1917 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا اقمولا وبلىستىق الاشوردا كەڭەسىنىڭ قۇرامىنا سايلانىپ, اقمولا قالاسىندا الاش اسكەري وتريادىن قۇرۋعا اتسالىسادى. 1919 جىلى 17 ساۋىردە ۇزاق ناۋقاس سالدارىنان ومبى قالاسىندا قايتىس بولادى.
ميعداتشانىڭ اكەسى ستاتتىق كەڭەسشى يشمۋحامەت ابلايحانوۆ 1910 جىلعا دەيىن اقمولا گەنەرال-گۋبەرناتورى كەڭسەسىندە اۋدارماشىسى بولعان. زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن قاپال ۋەزىنىڭ جوعارعى قاراتال بولىسىندا تۇردى.
ميعداتشانىڭ ءىنىسى 1880 جىلى تۋعان مەدەلحان ابلايحانوۆتىڭ تاعدىرى قيلى دا قىزىقتى. ول ومبى مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا وقۋىن اياقتاعان سوڭ دالا گەنەرال-گۋبەرناتور باسقارماسىندا جۇمىس ىستەيدى. 1903 جىلى وكرۋگتىك ينتەندانت باسقارماسىنا اۋىسادى. كەيىننەن ومبى قالالىق پوليتسيا باسقارماسىنىڭ كەڭسە قىزمەتكەرى بولىپ ورنالاسادى. 1914 جىلى ءوز ەركىمەن اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ, مايدانعا اتتانادى.
1917 جىلى «كوللەجسكي سەكرەتار» شەنىندە قاپال ۋەزىنىڭ ۋاقىتشا ۇكىمەتىنىڭ كوميسسارى بولىپ تاعايىندالادى. مەدەلحان اعاسى سياقتى الاشورداعا قولداۋ كورسەتپەگەن, ولاردى «اۆتونوميستەر» دەپ ايىپتاپ, ءوزىن «مونارحيست» پاتشا وكىمەتىنىڭ جاقتاۋشىسى دەپ ەسەپتەگەن.
ازامات سوعىسى كەزىندە ول جەتىسۋ كازاكتار اتامانى ششەرباكوۆپەن بىرگە بولادى, كەيىننەن اتامان ا.دۋتوۆپەن جاقىنداسادى. جەتىسۋعا كەلگەننەن كەيىن, 1919 جىلدىڭ سوڭىندا ورىنبور ارمياسىنىڭ قولباسشىلىعىنان بوساتىلعان اتامان دۋتوۆ لەپسى قالاسىنا كوشىپ كەلىپ, جەتىسۋ ولكەسىنىڭ باس باستىعى, ياعني ازاماتتىق گۋبەرناتورى بولادى. مەدەلحان ابلايحانوۆ اتامان دۋتوۆپەن بىرگە قىتايعا قونىس اۋدارىپ, ونىڭ جانىندا اۋدارماشىلىق مىندەتىن اتقارادى. 1920 جىلى وعان اسكەري پودپولكوۆنيك اتاعىنا تەڭەستىرىلگەن «نادۆورنىي سوۆەتنيك» اتاعى بەرىلەدى.
جازۋشى كەمەل توقاەۆتىڭ «سوڭعى سوققى» رومانىندا اتامان دۋتوۆتىڭ ولىمىنە قاتىستى, قاسىمحان چانىشەۆتىڭ دوسى رەتىندە كورسەتىلەتىن «ابلايحانوۆ» اتتى كەيىپكەر وسى مەدەلحاننىڭ ناقتى ءپروتوتيپى. جوعارىداعى شىعارما بويىنشا تۇسىرىلگەن «اتاماننىڭ اقىرى» فيلمىندە م.ابلايحانوۆتى اتاقتى ءارتىس نۇرمۇحان ءجانتورين سومدايدى. مەدەلحان 1930-جىلدارعا دەيىن شىڭجاڭ ولكەسىندە تۇراقتاپ, اشارشىلىق جانە توڭكەرىس سالدارىنان قونىس اۋدارعان وتانداستارىنا بارىنشا قولداۋ كورسەتەدى. قۇلجا قالاسىندا جەرلەنگەن.
ماڭعىشلاق كوميسسارى
وسپان كوبەەۆ – 1878 جىلى 28 ساۋىردە ماڭعىشلاق ۋەزىندە تۋعان. 2-ورىنبور كادەت كورپۋسىن (1897 ج.), الەكساندروۆسك اسكەري ۋچيليششەسىن 1-رازرياد بويىنشا (1899 ج.) بىتىرگەن. 2-تۇركىستان ارتيللەريالىق بريگاداسىنىڭ 5-تاۋ باتارەياسىنىڭ پودپورۋچيگى. 1905 جىلى حاربين قالاسىنا ءبىرىنشى شىعىس ءسىبىر تاۋلى ارتيللەريالىق بريگاداسىنىڭ قاراماعىنا جىبەرىلىپ, 2-تۇركىستان ارتيللەريالىق بريگاداسىنىڭ 2-باتارەياسىن باسقارادى, شەنى شتابس-كاپيتان (1906 ج).
كوبەەۆ 1912 جىلى اشحابادتاعى ارنايى ارتيللەريالىق لاگەرلىك جيىن شتابىنىڭ اديۋتانتى لاۋازىمىنا اتقارۋشى بولىپ تاعايىندالادى. ودان كەيىن 1913 جىلى مەرۆ قالاسىندا ورنالاسقان 4-تۇركىستان اتقىشتار ارتيللەريالىق ديۆيزيونىنىڭ كاپيتانى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەندە, ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالىپ كەتىپ, كاۆكاز مايدانىندا شايقاسقا ارالاسادى. 1917 جىلى پودپولكوۆنيك شەنىمەن تۋعان جەرى ماڭعىشلاق ۋەزى فورت-الەكساندروۆسكىگە ورالادى.
پاتشالىق اسكەري قىزمەتتە بولعان جىلدارى IV دارەجەلى اۋليە اننا وردەنىمەن (1905 ج.), 1904-1905 جىلدارداعى ورىس-جاپون سوعىسىن ەسكە الۋعا ارنالعان قولا مەدال جانە ءىىى دارەجەلى اۋليە ستانيسلاۆ وردەنى (1909 ج.), سونداي-اق 1913 جىلى رومانوۆتار ديناستياسىنىڭ بيلىك ەتۋىنىڭ 300 جىلدىعىن ەسكە الۋعا ارنالعان قولا مەدالمەن ماراپاتتالعان. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە, ياعني 1915 جىلى ەكى بىردەي ءىىى دارەجەلى اۋليە اننا جانە IV دارەجەلى اۋليە ۆلاديمير وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان.
1918 جىلى ماڭعىشلاق ۋەزى ۋاقىتشا ۇكىمەتىنىڭ ۋەزدىك كوميسسارى بولىپ تاعايىندالادى. 1920 جىلى 6 ساۋىردە فورت-الەكساندروۆسكىدە ماڭعىشلاق جۇمىسشىلار, شارۋا جانە سولدات دەپۋتاتتارىنىڭ كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ حاتشىسى بولىپ سايلانادى. كەيىن جەر ءبولىمىن باسقارىپ, 1930 جىلى تۇتقىندالىپ, اتىلادى.
الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ مۇشەسى
مولدانياز بەكىموۆ – 1882 جىلى 9 قىركۇيەكتە ورال وبلىسى قاراتوبە اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1902 جىلى ورال اسكەري ۋچيليششەسىن, كەيىن 1905 جىلى قازانداعى جاياۋ اسكەر-يۋنكەرلىك ۋچيليششەسىن بىتىرگەن. 1905-1906 جىلدارى 6- ليباۆەنسك جاياۋ اسكەرىندە, 130-حەرسون پولكىندە, كاسپيلىك اتقىشتار پولكىندە, 1-تاشكەنت رەزەرۆتىك باتالونىندا قىزمەت اتقارعان قازاقتان شىققان كاسىبي وفيتسەردىڭ ءبىرى.
1906-1908 جىلدارى تۇركىستان اسكەري وكرۋگىنىڭ شتابىندا, 1-تۇركىستان اتقىشتار باتالونىندا, كۋشكا اسكەري گارنيزونى اسكەرلەرىنىڭ قۇرامىندا قىزمەت ەتەدى. 1910 جىلى جاركەنتتە 21-تۇركىستان اتقىشتار پولكىنىڭ روتا كومانديرى بولىپ تاعايىندالادى. 1913 جىلى 5 قاراشادا شتابس-كاپيتان اتاعىن الادى. 1914-1915 جىلدارى ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسىپ, 1915 جىلى 21 قاڭتاردا اۋىر جارالانادى.
1917 جىلى 5-13 جەلتوقساندا ەكىنشى جالپىقازاق سەزىندە الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ مۇشەلىگىنە كانديدات بولىپ سايلانادى. 1919 جىلدان باستاپ اتامان اننەنكوۆتىڭ جەتىسۋ اسكەرىنىڭ سيدوروۆ بريگاداسىنىڭ شتاب باستىعى, 1920 جىلدىڭ باسىندا جاركەنت قالاسىنا شابۋىل جاساۋعا قاتىسادى. 1921 جىلى «بوسقىن قازاقتار» وكىلى رەتىندە شىڭجاڭنان بوسقىنداردى قايتارۋ جونىندەگى مەملەكەتارالىق كوميسسيانىڭ جۇمىسىنا بەلسەندى اتسالىسادى. 30-جىلداردىڭ باسىندا ول قىتايدان ورالىپ, تۋىستارىنىڭ ايتۋىنشا, ورىنبور وبلىسىنا قونىس اۋدارىپ, جاسىرىن ءومىر سالتىن ۇستانادى. ودان ارعى تاعدىرى بەلگىسىز.
اسكەري قىزمەتتە بولعان جىلدارى: رومانوۆتار ديناستياسىنىڭ بيلىك ەتۋىنىڭ 300 جىلدىعىن ەسكە الۋعا ارنالعان مەدال (1913 ج.), ءىىى دارەجەلى اۋليە اننا (1915 ج.), IV دارەجەلى اۋليە اننا (اننيندىك قارۋ) (1915 ج.), IV دارەجەلى اۋليە ۆلاديمير (1915 ج.), ءىى دارەجەلى اۋليە ستانيسلاۆ (1916 ج.) وردەندەرىمەن, «اق بۇركىت» وردەنىنىڭ لەنتاسىندا «1914 جىلعى جالپىعا ورتاق جۇمىلدىرۋدى ۇزدىك ورىنداۋ بويىنشا ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالمەن (1915 ج.) ماراپاتتالعان.
ەتنوگرافيامەن جانە ورىس كلاسسيكتەرىن قازاق تىلىنە اۋدارۋمەن اينالىسقان. 1903 جىلى ا.س.پۋشكيننىڭ «كاپيتان قىزى» پوۆەسىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ, قازان قالاسىندا باسىپ شىعارعان. حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ۇلگىلەرى: ەرتەگى-اڭىزدار جانە باسقا دا فولكلورلىق مۇرالاردى جيناۋمەن اينالىسقان.
مايدان مۇسىلمان كوميتەتىنىڭ توراعاسى
نۇعمان ساربۋپين – 1890 جىلى ورال وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەن. الەكساندر ۋچيليششەسىنىڭ تۇلەگى, 41-ءسىبىر اتقىشتار پولكىنىڭ پودپورۋچيگى (1914 ج.), 533-جاياۋ اسكەر نوۆونيكولاەۆ پولكىنىڭ شتابس-كاپيتانى (1917 ج.), باتىس مايدانى مۇسىلمان كوميتەتىنىڭ توراعاسى.
نۇعمان 1917 جىلى باتىس مايدانىندا 1-مۇسىلمان كورپۋسىن قۇرۋعا بەلسەندى قاتىسىپ, بەلگىلى حالىق كوميسسارى كرىلەنكومەن تىكەلەي كەلىسسوزدەر جۇرگىزەدى. 1917 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ورىنبورعا ورالىپ, جاڭا ۇلتتىق ۇكىمەتتى قۇرۋ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاستى. ورىنبوردا كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن, 1918 جىلدىڭ باسىندا قىزىلداردىڭ قولىنان قازا تابادى.
IV دارەجەلى اۋليە اننا (1915 ج.) جانە ءىىى دارەجەلى اۋليە ستانيسلاۆ (1916 ج.) وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان.
سارىحۋدجين سابىرجان كۋچەرباەۆ – 1883 جىلى 5 مامىردا ورال وبلىسى ءىلبىشىن ۋەزىندە دۇنيەگە كەلگەن. ورال اسكەري ۋچيليششەسىن, كەيىن 1904 جىلى ماسكەۋ اسكەري ۋچيليششەسىن 1-رازرياد بويىنشا بىتىرگەن. اسكەري قىزمەتىن 2-رەزەرۆتىك ساپەرلىك باتالوننىڭ پودپورۋچيگى (1904 ج.) بولىپ باستاپ, پورۋچيك (1907 ج.) شتابس-كاپيتان (1911 ج) شەنىنە كوتەرىلگەن. 1914 جىلى 3-كاۆكاز ساپەرلىك باتالونىنىڭ كاپيتانى قىزمەتىنە تاعايىندالسا, 1916 جىلى 15 ماۋسىمدا ينجەنەرلىك اسكەرلەر بويىنشا ەسەپكە الىنىپ, كيەۆ اسكەري وكرۋگىنىڭ شتابى جانىنداعى شەندەر رەزەرۆىنە اۋىستىرىلدى.
اسكەري قىزمەت كەزىندە: ءىىى دارەجەلى اۋليە ستانيسلاۆ (1908 ج.), ءىىى دارەجەلى اۋليە اننا (1911 ج.), IV دارەجەلى اۋليە ۆلاديمير (1915 ج.), ءىى دارەجەلى اۋليە ستانيسلاۆ (1915 ج.), «ەرلىگى ءۇشىن» جازۋى بار IV دارەجەلى اۋليە اننا (1916 ج.) قاتارلى بەس وردەنمەن ماراپاتتالعان.
كۋاگەرلەردىڭ ەستەلىكتەرىنە سۇيەنسەك, 1918 جىلى قۇرىلعان كۇنباتىس الاشوردانىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋمەن بىرگە, 1919 جىلى «سارىحۋدجين يۋري» دەگەن اتپەن سەۆاستوپولدەن «گەنەرال الەكسەەۆ» كەمەسىنە وتىرىپ, ەۋروپاعا كوشىپ كەتكەن. 1925 جىلى بولگاريادا قايتىس بولعان.
الاشوردانىڭ اسكەري ءمينيسترى
حاميت نەگماتۋللاوعلى توقتامىشەۆ – 1890 جىلعى 14 قازاندا ومبى ۋەزىندە تۋىپ, 1919 جىلى جەلتوقسان ايىندا سەمەي ۋەزى كوكپەكتى ستانساسىندا اتىلعان. ءسىبىر كادەت كورپۋسىنداعى كۋرستاردى جانە كونستانتينوۆسك ارتيللەريالىق ۋچيليششەسىن بىتىرگەن (1908 ج.). 1909 جىلى 8-ءسىبىر اتقىشتار ارتيللەريالىق بريگاداسىنىڭ پودپورۋچيگى, تەرسك كازاك اسكەرىنىڭ 3-گورسك-موزدوك پولكىنىڭ (1915 ج.), 6-پونتون باتالونىنىڭ پورۋچيگى بولا ءجۇرىپ ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسىپ, اسقان ەرلىك كورسەتكەن. اسكەري قىزمەتى كەزىندە, IV دارەجەلى اۋليە اننا (1915 ج.), II دارەجەلى اۋليە ستانيسلاۆ (1915 ج.), II دارەجەلى اۋليە اننا (1915 ج.), III دارەجەلى اۋليە اننا (1915 ج.), III دارەجەلى اۋليە ستانيسلاۆ (1915 ج), II دارەجەلى اۋليە ستانيسلاۆ (1916 ج.), II دارەجەلى اۋليە اننا (1916 ج.) قاتارلى جەتى وردەنمەن ماراپاتتالعان.
1917 جىلى ەسەرلەر قاتارىنا قوسىلدى. 1918 جىلدىڭ ماۋسىمىنان باستاپ اسكەري ءبولىمنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولا وتىرىپ, «الاشوردا» ۇكىمەتىنىڭ اسكەري ءمينيسترى مىندەتىن اتقارىپ, الاش اسكەرىن جاساقتاۋمەن تىكەلەي اينالىستى. 1- الاش دالا اتتى پولكىنىڭ كومانديرى (1918 ج.), 1-پارتيزان اتتى قازاق پولكىنىڭ كومانديرى ( جەلتوقسان 1918 – ماۋسىم 1919 جج.), جەكە اتتى قازاق بريگاداسىنىڭ كومانديرى (ماۋسىم 1919 ج). شەنى پولكوۆنيك (1919 ج.). 1919 جىلعى جەلتوقساندا سەمەي قالاسىنان شەگىنۋ كەزىندە جۇبايىمەن قىزىلدار قولىنان قازا تاپتى.
حاميت توقتامىشەۆتىڭ 1889 جىلى تۋعان اعاسى مۇرات نەگماتۋللاوعلى توقتامىشەۆ ءسىبىر كادەت كورپۋسىنداعى كۋرستاردى جانە كونستانتينوۆسكوە ارتيللەريالىق ۋچيليششەنى بىتىرگەن (1907 ج.). 25-ءسىبىر اتقىشتار گەنەرال-لەيتەنانت كوندراتەنكو پولكىنىڭ پودپورۋچيگى. 8-ءسىبىر اتقىشتار ارتيللەريالىق بريگاداسىنىڭ پورۋچيگى (1915 ج.). ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسىپ, 1915 جىلى اۋىر جارالانادى. شەنى – شتابس-كاپيتان (1916 ج).
IV دارەجەلى اۋليە ۆلاديمير (1915 ج.), IV دارەجەلى اۋليە اننا (اننيندىك قارۋ) (1915 ج.), III دارەجەلى اۋليە ستانيسلاۆ (1916 ج.) وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان. ودان ارعى تاعدىرى بەلگىسىز.
سوڭعى كەزدەرگە دەيىن اعايىندى توقتامىشەۆتاردىڭ شىعۋ تەگى مەن ۇلتى بەلگىسىز بولىپ كەلدى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى انىقتاعانداي اعايىندى توقتامىشەۆتار كوكشەتاۋ سىرتقى وكرۋگتىك بۇيرىعىنىڭ اعا سۇلتانى, پودپولكوۆنيك (1827 ج.) توقتامىس يانۋزاكوۆتىڭ (1826-1829 جج. اتىعاي-باعىشەۆ بولىسى) شوبەرەلەرى بولىپ تابىلاتىنى انىقتالدى. ونىڭ ۇلى سۋحان توقتامىش ۇلى حاميت پەن مۇراتتىڭ اتاسى كوكشەتاۋ سىرتقى وكرۋگتىك بۇيرىعىنىڭ سۇلتاندىق حات جۇرگىزۋشىسى, كوللەجدىك تىركەۋشى (1850 ج.). ءسىبىر كادەت كورپۋسىن بىتىرگەن (1842 ج.) بولسا, حاميت پەن مۇراتتىڭ اكەسى – 1849 جىلى تۋعان نىعمەتوللا سۋحان ۇلى توقتامىشەۆتىڭ دا كاپيتان شەنى بولعان.
الاشوردا اسكەرىنىڭ العاشى ءمينيسترى ح.توقتامىشەۆ پەن قازاق كسر كومپارتياسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىن ۇزاق جىل اتقارعان جۇماباي شاياحمەتوۆ (1902-1966) جاقىن تۋىستار. اتاپ ايتقاندا, ەكەۋى دە توقتامىس يانۋزاكوۆتىڭ ۇرپاقتارى بولىپ ەسەپتەلەدى. مۇمكىن, وسىعان بايلانىستى اتىعاي-باعىس شەجىرەسىندە اعايىندى حاميت پەن مۇرات توقتامىشەۆتار كورسەتىلمەگەن.
2-الاش پولكىنىڭ كومانديرى
قازاقتان شىققان تاعى ءبىر وفيتسەر عالي سامۇراتبەكوۆ – 1884 جىلى قاپال ۋەزىندە تۋىپ, 1928 جىلى سەمەي قالاسىندا دۇنيەدەن ءوتىپتى. ارعى تەگى كوشەك حاننىڭ ۇرپاعى. ۆەرنىي ەرلەر گيمنازياسىنىڭ تولىق جەتى سىنىبىن بىتىرگەن, 1903-1907 جىلدارى تيفليس جاياۋ اسكەر يۋنكەرلىك ۋچيليششەسىنىڭ تۇلەگى, 1907 جىلدان باستاپ 2-نوۆوگەورگيەۆسك جاياۋ اسكەر پولكىنىڭ پودپورۋچيگى, 5-باتىس-ءسىبىر اتقىشتار باتالونىنىڭ پورۋچيگى (1909 ج.). 1915 جىلى ساۋىردە 21-تۇركىستان اتقىشتار پولكىنىڭ پورۋچيگى قىزمەتىندە ءجۇرىپ, مايداندا باسىنان جاراقات السا دا, ساپتان شىقپاي قىزمەتىن جالعاستىرىپ, 22-تۇركىستان اتقىشتار پولكىنىڭ كاپيتانى (1916 ج) شەنىنە كوتەرىلگەن. III دارەجەلى اۋليە ستانيسلاۆ (1915 ج.), IV دارەجەلى اۋليە اننا (1916 ج.) وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان. 1919 جىلى قازان ايىندا پودپولكوۆنيك شەنىمەن 2-الاش پولكىنىڭ كومانديرى مىندەتىن جۇكتەگەن. 1920 جىلى قىزىلدار جاعىنا ءوتتى.
كىشى ءجانتورين
جاڭگىر سالىمگەرەي ۇلى ءجانتورين – 1894 جىلعى 16 قازاندا ۋفا قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن, 1916 جىلى نيكولاەۆ كاۆالەريالىق ۋچيليششەسىن بىتىرگەن. 5-دراگۋن پولكىنىڭ پورۋچيگى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسۋشى. 1919 جىلى 18 تامىزدا «اق اسكەر» قۇرامىنداعى ۋفا گۋسارلىق پولكىنىڭ 4-ەسكادرونىنىڭ قولباسشىسى بولعان. قازاقتىڭ بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى, مەملەكەتتىك دۋمانىڭ 1-شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى سالىمگەرەي ءجانتوريننىڭ ۇلى. ازامات سوعىسى اياقتالعاننان كەيىن تۇركياعا قونىس اۋداردى دەگەن اقپارات بار.
الاش پودپورۋچيگى
احمەت عالىم ۇلى ءابدىراحيموۆ – 1895 جىلى اقمولا وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. 1916 جىلى 2-ومبى پراپورششيكتەر مەكتەبىن بىتىرگەن. 1915-1917 جىلدارى 27-ءسىبىر اتقىشتار قوسالقى پولكىنىڭ قۇرامىندا قىزمەت ەتىپتى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسۋشى. 1918 جىلدان باستاپ 5-ءسىبىر اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 1-قازاق اتتى (الاش) پولكىنىڭ پودپورۋچيگى بولىپ قىزمەت اتقاردى. ودان ارعى تاعدىرى بەلگىسىز.
* * *
بۇل ءتىزىم, ارينە, تولىق ەمەس. قاتارداعى قۇرام اراسىندا مايدانعا ءوز ەركىمەن اتتانعان جەرلەستەرىمىز دە بارشىلىق. قولداعى دەرەك 13,5 مىڭنان استام قازاق تەك باتىس مايدانىندا بولعانى تۋرالى مالىمەت بەرەدى. جالپى العاندا, ورىس-جاپون جانە ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارى 100 مىڭنان استام وتانداسىمىز ءارتۇرلى مايدانداردا تىل جۇمىستارىنا تارتىلىپ, قورعانىس كاسىپورىندارىندا بولدى.
بەرىك ابدىعالي ۇلى,
تاريحشى,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى
