عىلىم • 22 ءساۋىر، 2021

«بولاشاقتىڭ» عالىمدارى

297 رەت كورسەتىلدى

عالىمداردىڭ دەڭگەيى زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە جازعان حالىقارالىق عىلىمي جۋرنالدارداعى ماقالالارىنا، سونداعى كورسەتكىشىنە قاراي باعالانادى. سول كورسەتكىشتەرگە كوز جۇگىرتسەك، وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ جۇرگەن عالىمداردىڭ باسىم بولىگى – «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەكتەرى. اتالعان باعدارلاما جاستاردىڭ عىلىمعا كەلۋىنە زور مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. بۇل – ەل ەگەمەندىگىنىڭ العاشقى جىلدارىندا قابىلدانعان تاريحي شەشىمنىڭ جەمىسى.

 

تاۋەلسىزدىكپەن قاتار «تۇلەپ» كەلە جاتقان باعدارلاما دامۋدىڭ بىرنەشە كۇردەلى ساتىسىنان ءوتتى. «بولاشاق» حالىقارالىق ستيپەندياسى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1993 جىلعى 5 قاراشاداعى قاۋلىسىنىڭ نەگىزىندە، ەل ەكونوميكاسىنىڭ باسىم سەكتورلارى ءۇشىن كادرلار مەن ماماندار دايارلاۋ ماق­ساتىندا قولعا الىندى. اۋەلدە مەكتەپتى جاڭا بىتىرگەن، بۇعان دەيىن اتا-اناسىنان جىراق كەتىپ كورمەگەن ۋىزداي جاستار باكالاۆرياتتا ءبىلىم الۋ ءۇشىن شەت­ەلدەرگە اتتاندى. كەيىن باكالاۆريات باعدارلاماسىنىڭ كۇشى جويىلىپ، وتاندىق ۋنيۆەرسيتەت­تەردەن باكالاۆر دارەجەسىن ال­عان ۇمىتكەرلەر عانا ماگيسترا­تۋرا مەن دوكتورانتۋرادا وقۋ­عا مۇمكىندىك الدى. بۇل شىن ما­نىندە وڭ شەشىم بولدى. وسى ساتتەن باستاپ «بولاشاق» باع­دار­لاماسىنىڭ ستيپەنديا­سىن ءىس-تاجىريبەدە قاجەتتى ءبىلىمىن تەرەڭدەتۋدى كوزدەيتىندەر ما­گيس­­­تراتۋراعا، عىلىم جولىن تاڭ­دا­­عاندار دوكتورانتۋراعا تۇس­كەن ۇمىت­­كەرلەر يەلەنەتىن بول­دى. سو­نى­مەن قاتار باعدار­لاما بو­يىنشا الەمنىڭ جەتەك­شى كوم­پا­نيالارى مەن ۋنيۆەر­سيتەتتەرىندە عىلىمي-وندىرىس­تىك تاعى­لىم­دامادان وتۋگە مۇم­كىندىك بار. مىنە، وسىنىڭ ءبارى كەز كەلگەن جۇمىستى زەرت­­تەۋ نەگىزىندە جۇرگىزە الاتىن ما­مان­داردى دايارلاۋعا سەپتىگىن تيگىزدى.

وسى رەتتە ءبىز دوكتورانتۋرادا وقي­تىن جانە وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋى­نا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن «بولا­شاق» باعدارلاماسىنىڭ ستيپەندياتتارىن سوزگە تارتتىق. جوعارىدا جازعانى­مىزداي، «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەكتەرى ەلىمىزگە ەڭ قاجەتتى سالالاردا عىلىمنىڭ العا ىلگەرىلەۋىنە اتسالىسىپ كەلەدى. بىراق ءبىز وقىرمانداردىڭ ۋاقىتىن سىيلاپ، قازىرگى تاڭدا ەڭ ما­ڭىزدى ەكى سالاداعى تۇلەكتەردىڭ تۇي­گەنىنە توقتالدىق. 

1

 

«بولاشاق» – جاس عالىمداردى دايارلايتىن ينكۋباتور»

ەرعالي بەردىباەۆ «بولاشاق» باعدار­لاماسىمەن انگلياداعى نوتتين­گەم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ IT سالاسى بويىنشا ماگيستراتۋراسىن تامامداعان. قازىرگى تاڭدا ول – وڭتۇستىك كورەيانىڭ الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالار ينستيتۋتىنىڭ  (KAIST، كورەيا) الەمدىك IT مەن تەلەكوممۋنيكاتسيالار دوكتورانتى. دوكتورلىق زەرتتەۋىنىڭ تاقىرىبىنان-اق ەرعاليدى ەلدىڭ دامۋى الاڭداتاتىنىن بىلۋگە بولاتىنداي.

– عىلىمدى اركىم ارقالاي تۇسىنەدى. بىراق بارىنە ورتاق ءبىر تۇسىنىك بار، بۇل – ىزدەنۋ. اعىلشىننىڭ «Research» دەگەن ءسوزى سوعان سايادى، ياعني «Re» – قايتا، قايتادان، «search» – ىزدەۋ، ىزدەنۋ. مەنى دە عىلىمعا وسى ىزدەنۋ، ءبىر سۇراقتىڭ جاۋابىن تابۋعا دەگەن ۇمتىلىسىم جەتەلەگەن شىعار. ەس بىلگەلى جاراتىلىستانۋ عىلىمىنا، سونىڭ ىشىندە فيزيكا-ماتەماتيكاعا، ونداعى ەسەپتەر مەن تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا قۇمار بولدىم. مەكتەپ بىتىرگەندە وسى قابىلەتىمدى جەتىلدىرگىم كەلىپ قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «ەسەپتەۋ تەحنيكاسى مەن باعدارلامالىق قامتاماسىزداندىرۋ» ماماندىعىنا وقۋعا ءتۇستىم. كەيىن تاعى ءبىلىم قۋىپ ۇلىبريتانياعا اتتاندىم. شەتەلدەن كەلگەن سوڭ ەلدە ءبىراز جۇمىس ىستەپ، عىلىم جولىنا ءتۇسىپ، قازىر كورەيادا دوكتورانتۋرادا وقىپ ءجۇرمىن. مەنىڭشە، عىلىم جولىندا بولۋ ءۇشىن دوكتورلىق دارەجە قاجەت ەمەس، بىراق بۇل باعىتىڭدى ايقىنداۋعا كومەكتەسەدى جانە نەنى، قالاي باستاۋعا بولاتىنىن ۇيرەتەدى. مەنىكى ءىت سالاسى بولعانىمەن، زەرتتەۋىم – ەكونوميكالىق باعىتتا. ءىت تەك پروگرامما قۇرۋدى نەمەسە جاڭا يننوۆاتسيا­لىق قۇرىلعى جاساپ شىعارۋدى عانا ەمەس، «ونىڭ جالپى ادامزاتقا ىقپالى، بەرەر پايداسى قانداي، كەمشىلىك­تەرى بار ما؟» دەگەن سۇراقتاردى دا قام­تي­دى. قازىرگى زەرتتەۋىم دە سول سەكىلدى، ياعني «تسيفرلى قارجى قىزمەتتەرىنىڭ (internet banking) دامۋشى ەلدەرگە بەرەر اسەرىن زەرتتەيمىن. ماسەلەن، وسى سالانىڭ ءبىر زەرتتەۋ قورىتىندىسى قاي ەلدە اتالعان قىزمەت كوپ قولدانىلسا، سول ەلدە كەدەيشىلىك ۇلەسى تومەن بولاتىنىن كورسەتكەن. «كەدەي حالىق قولداعى (كارتاداعى ەمەس، قالتاداعى) اقشاعا كوبىرەك تاۋەلدى، سول سەبەپتى قولدا ۇستاعاندى ءجون كورەدى»، دەلىنگەن. ءدال وسىنداي عىلىمي ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر مەملەكەتتەردىڭ ۇسىنىسى بويىنشا، نە ارنايى تاپسىرىس رەتىندە جۇرگىزىلىپ، سونىڭ نەگىزىندە ستراتەگيالىق جوسپارلار جاسالادى. بۇل تاقىرىپتى ەلىمىزدىڭ دامۋى ءۇشىن قازاقستاندا دا زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ماقساتىندا تاڭدادىم، – دەيدى ە.بەردىباەۆ. 

كەيىپكەرىمىزدىڭ ويىنشا، عىلىمدا قانداي دا ءبىر ناتيجەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن تاباندىلىق قاجەت. ەلىمىزدە كوبى­نە باستالعان ءىس سوڭىنا دەيىن جەتە بەرمەيدى. بۇل تۇرعىدا وڭتۇستىك كورەيا­نىڭ تاجىريبەسى ەرەكشە. كەزىندە دامى­عان ەلدەردىڭ جۇزدىگىنە دە كىرمەگەن وڭ­تۇس­تىككورەيالىقتار الدىمەن وزدەرىن ال­داماۋعا، باردى – بار، جوقتى جوق دەپ، جەمقورلىقتى تۇبىمەن جويۋعا ۋادەلەستى. جانە جىل سايىن ىشكى جالپى ونىمنەن عىلىمعا 1 پايىز (1-ءشى جىلى 1% بولسا، كەلەسى جىلى 1،1% دەگەن­دەي) ءبولدى. سودان سوڭ گرانتتىق قارجى­لان­دىراتىن زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىن ۇزاق مەرزىمگە قويدى، ياعني كەمى 15-20 جىلعا جوسپارلادى. قوماقتى قارجى بولىنگەندىكتەن عىلىمي ورىندار كوپتەپ اشىلا باستادى. قازىرگى كورەياداعى 500-دەن اسا زەرتتەۋ ورتالىقتارى مەن ينستيتۋتتاردا 500-1000 شاماسىندا PhD/دوكتورلىق دارەجەسى بار عالىمدار جۇمىس ىستەيدى. ەندى ولار دامىماعاندا، كىمدەر داميدى؟

– «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا ىقپالى وتە زور. بالكىم كوبى ناتيجەنى بىردەن كورمە­گەندىكتەن كەلىسپەس. بىراق ينۆەستي­تسيانىڭ ەڭ كەرەمەتى ءارى اسەرلىسى – ءبىلىم. بۇل ەرتەلى-كەش ەسەلەپ ەلگە قايتادى. ويتكەنى «بولاشاقپەن» اكە-كوكەسىنە سەنگەندەر ەمەس، بىلىمىنە، ەڭبەكقورلىعىنا، قابىلەتىنە يەك ارتقاندار عانا وقىپ، بىتىرە الادى. ولار ەلگە ورالعاندا ايتەۋىر ءبىر، مەيلى كىشكەنتاي بولسا دا وزگەرىس پەن جاڭالىق اكەلەدى. ەندى سونداي ىزدەنىمپاز، ەڭبەكسۇيگىش جاس عالىمدار كەلسە، قالاي بولادى؟ 1-2 ەمەس، جىل سايىن 100-دەپ كەلسە شە؟ «كەلىپ جاتىر عوي، ناتيجە قايدا؟» دەيتىندەر بار. الەمدە كۇن سايىن كوپتەگەن جاڭا تەحنولوگيالىق، يننوۆاتسيالىق جاڭا­لىق اشىلادى، بىراق ءبىز سونىڭ بىرەن-سارانىن عانا بىلەمىز. ال سونىڭ ارتىندا قانشاما ەڭبەك پەن عالىمدار بار. كەيبىرى عىلىمي جاڭالىقتى اشۋ ءۇشىن ءومىر بويى ىزدەنىپ كەلە جاتقان بولۋى دا مۇمكىن. سول سەكىلدى بىزگە دە نا­تي­جەسى كورىنبەيتىن شىعار، الايدا «بولا­شاق» – جاس عالىمداردى، مىقتى زەرت­تەۋ­شىلەردى دايارلايتىن ينكۋباتور، – دەيدى ە.بەردىباەۆ.

ءبىز كەيىپكەرىمىزدەن ءىت سالاسىن عىلىمي تۇرعىدان دامىتۋ جولدارى جونىندە دە سۇراعانبىز. ونىڭ ويىنشا، ءىت سالاسى عىلىم رەتىندە دامۋى ءۇشىن ءىت ءبىلىم ورتالىقتارىن كوبەي­تۋ كەرەك. بىزدە مۇنداي ورتالىقتار بار، بىراق ساننان ساپاعا كوشۋى ءتيىس. جال­پى كەز كەلگەن عىلىم (مەديتسينا بولا ما، الدە اۋىل شارۋاشىلىعى) دامۋى­نىڭ 3 ساتىسى بار. ءبىرىنشىسى – ۋني­ۆە­رسيتەت كولەمىندە، ياعني بازاسىندا عىلىمي ورتالىقتارى مەن ينستيتۋت­تارى بار زەرتتەۋ باعىتىنداعى وقۋ ورنى. ەكىنشىدەن، ۋنيۆەرسيتەتتە دايار­لانعان مامانداردىڭ باراتىن، زەرت­تەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن جەرى بولۋى قاجەت. ال ودان كەيىن سول زەرتتەۋ ناتيجەسىن كورسەتەتىن ءوندىرىس ورىن­دارى (زاۋىت-فابريكالار، شارۋا قوجالىقتارى، ت.ب.) كەرەك.

– ەندى ءبىرىنشى ساتى بويىنشا تەك ءىت سالاسىنا كەلەيىن. ەلىمىزدە الماتى مەن ەلوردادا عانا ءىت جاقسى دامىعان. نەگە؟ سەبەبى مۇندا جاقسى ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن قاتار بىلىكتى ۇستازدار بار. ولار مىقتى مامان دايارلايدى. ال سول ماماندار ۇيرەنگەن قالادا قالىپ قويادى. سوندىقتان ءار قالادا سونداي ءىت ۋنيۆەرسيتەتتەر اشۋ كەرەك. وقۋ ورنى اشىلدى دەلىك، ەندى كادر ماسەلەسى تۋادى. ەگەر ولاردىڭ جاعدايىن جاقسارتسا، سول قالاداعى ماماندار دا، «بولاشاق» تۇلەكتەرى دە، ءىرى قالالاردا جۇرگەندەر دە جۇمىستان باس تارتپايدى. نەگىزى ءىت سالاسىن عىلىمي تۇرعىدا دامىتۋدى قولعا الساق، باسقا سالاعا قاراعاندا ناتيجەنى تەزىرەك كورە الامىز. ماسەلەن، 2021 جىلى بىلگەنىممەن بولىسەم دەپ شەشىپ، You Tube ارناسىنان «ۇزدىك ءبىلىم» دەگەن كانال اشتىم. ءىت بىلىكتىلىكتى ارتتىرىپ، باعدارلامالاۋدى ۇيرەتەيىن دەدىم. بارلىعى اقىسىز، تەگىن بولدى. جانە قاراپايىم قازاق تىلىندە ءتۇسىندىردىم. كونتەنت مەكتەپ مۇعالىمدەرى مەن وقۋشىلارعا ارنالدى. قاڭتار ايىندا ءار جەكسەنبى سايىن 1،5-2 ساعات ساباق ءوتتىم. اقپان ايىندا وتكەن پاندىك وليمپيادادا ساباعىما قاتىسقانداردىڭ كوبى جۇلدەلى ورىن الىپ، كەلەسى كەزەڭدەرگە ءوتتى. قاتىسۋشىلاردان، ۇستازدارىنان، اتا-انالارىنان العىس حاتتار كەلدى. ءىت سالاسىن قىسقا مەرزىمدە دامىتۋعا بولاتىنىن وسىدان ءتۇسىندىم. ال ءىت سالاسى دامىسا، ءىت عىلىمى دا داميدى، – دەيدى ە.بەردىباەۆ.

 

15 مەملەكەت عالىمدارىنىڭ ىشىندەگى ۇزدىگى

نازگۇل ايداربەكقىزى 2005-2012 جىلدار ارالىعىندا رەسەيدىڭ ي.سەچەنوۆ اتىنداعى ءبىرىنشى ماسكەۋ مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىندە «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن ءبىلىم العان. ول مۇندا جال­پى مەديتسينا بويىنشا باكالاۆ­ريات­تى، سودان سوڭ «ونكولوگيا» مامان­دىعى­مەن ينتەرناتۋرانى ءبىتىردى. وقۋىن ءتامام­داپ ەلگە ورالعان سوڭ ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستي­تۋ­تىنا جۇمىسقا ورنالاستى. وسى قىز­مەتىندە كەيىپكەرىمىز كوپتەگەن عىلىمي جۇمىستى جۇرگىزدى. بۇل ونىڭ عىلىمي الەۋەتىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزدى.

– مەن ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ رەزيدەنتۋرانى وقىپ، عىلىمي جۇمىستارمەن اينالىس­تىم. عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋمەن قاتار دوكتورانتۋرانى وقىدىم. قازىر عىلىمي دارەجەمدى قورعاۋعا دايىندالىپ ءجۇرمىن. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ، دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا بايلانىستى وتكىزەتىن كونكۋرستارىنا قاتىسىپ، گرانتتار جەڭىپ الدىق. عالىم عىلىمي زەرتتەۋ تاقىرىبىن تاڭداردا «ەلگە ءبىر پايداسى تيسە، قانداي دا ءبىر تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى تارقاتىلسا، وزەكتى ماسەلەنىڭ شەشىمى تابىلسا» دەگەن ويدا بولادى عوي. مەن دە سونداي ماقساتتا قازاقستاندا ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگىنىڭ كۇننەن-كۇنگە «جاسارىپ» بارا جاتقانىنا نە سەبەپ بولعانىن زەرتتەپ ءبىلۋدى ءجون كوردىم. وسىلايشا «قازاقستاندىق جاس ايەلدەردەگى ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگىنىڭ دامۋىنا گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ ءرولى» تاقىرىبىندا ۇزاق ىزدەنىپ عىلىمي ديسسەرتاتسيامدى جازدىم. دۇنيەجۇزىلىك ستاتيستيكا بويىنشا ءدال وسى ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگى ەڭ قاۋىپتى اۋرۋلاردىڭ قاتارىنا جاتادى. ومىراۋ سىرتقى ورگان بولعانىمەن، ءسۇت بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىگى – اۋىر دەرت. سوندىقتان وسى ءبىر قاۋىپتىڭ الدىن الۋعا ۇلەس قوسقىم كەلدى، – دەيدى كەيىپكەرىمىز.

اتالعان اۋرۋعا شالدىققان جاس ايەل­دەردەن قان الىپ، ادام دنق-سىن تە­رەڭ تالداپ، جان-جاقتى وقىپ بەرەتىن اپ­پاراتقا سالىپ تەكسەرىپتى. بۇل – وتە كۇر­د­ەلى زەرتتەۋ. سول سەبەپتى زەرتتەۋگە الماتىداعى گەنەتيكا جانە جالپى تسيتولوگيا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى مەن س.اسفەندياروۆ اتىنداعى ۇلت­تىق مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەڭ مىق­تى ماماندارى جۇمىلدىرىلعان. نا­تي­جەسىندە، قازاق ايەلدەرىندە ءسۇت بەزى قا­تەرلى ىسىگىنىڭ جاڭا، ياعني دۇنيە جۇزىندە كەزدەسپەگەن مۋتۋاتسيالارى تابىلىپتى. سونداي-اق ن.ايداربەكقىزى باستاعان عالىمدار توبى «دۇنيە جۇزىنە بەلگىلى مۋتۋاتسيالار قازاق ايەلدەرى­نە سايكەس كەل­مەيدى» دەگەن گيپوتەزانى بۇزدى. ويت­كەنى قازاق ايەلدەرىندە الەمگە كەڭ تارا­عان مۋتۋاتسيالار دا كەزدەسكەن.

– ءبىز مۇنى تابۋمەن شەكتەلمەي، ەندى جاڭا مۋتۋاتسياعا سكرينينگ ءوتۋدى ىسكە اسىرماقپىز. وتاندىق سكري­نينگ جۇيەسى دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ مىق­تى­لاردىڭ قاتارىنا جاتادى. 2008 جىل­دان باستاپ قازاقستاندا ءسۇت بەزى قاتەر­لى ىسىگىنە سكرينينگ جاسالادى. بۇل – ۇل­كەن جەتىستىك. الەمدەگى بار­لىق مەم­لەكەتتە مۇنداي مۇمكىندىك جوق. جانە 40-70 جاس ارالىعىنداعى ايەل­­دەرگە مام­موگرافياعا ءتۇسۋ تەگىن. ال ءبىز جۇر­گىزگەن زەرتتەۋ ناتيجەسىندە قول­عا الىنىپ جاتقان گەنەتيكالىق تە­رەڭ تالداۋ قاتەرلى ىسىككە شالدىعۋ جاع­دا­يى جو­عارى ادامدار توبىنا (وتباسى مۇشە­لەرى­نىڭ ءبىرى، اسىرەسە اتا-اناسى، قان­داس باۋىر­لارى قاتەرلى ىسىككە شال­دىق­قان جاندار) ارنالعان. الداعى ۋا­قىت­تا ينستيتۋتتاعى تاجىريبەمىزدى رەس­پۋب­­ليكا كولەمىندە تاراتۋدى كوزدەپ وتىرمىز.

ەلىمىزدە مەديتسينا سالاسىندا وسىنداي تىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەردى جۇيەلى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ينس­تيتۋتتار بار. دەگەنمەن وتاندىق عى­لىمدى باسەكەگە قابىلەتتى بولا الا­تىن دەڭگەيگە كوتەرۋ ءۇشىن كوپ قارا­جات كەرەك. شەتەلدەردەگى عىلىمعا بولى­نەتىن قارجىنىڭ كولەمىنە كوز جۇگىرت­سەڭىز، ءبىزدىڭ قانشالىقتى از بولە­تىنىمىزدى تۇسىنەسىز. عىلىمي جوبالار­دى قارجىلاندىرۋعا ىشكى جالپى ءونىم­نىڭ 3-4 پايىزىن بولەتىن ەلدەر بار، قازاق­ستاندا بۇل كورسەتكىش 1 پايىزدىڭ جارتىسىنا دا جەتپەيدى. سودان سوڭ عىلىمعا قاراجات قاراستىرۋداعى كوزقاراسقا دا وزگەرىس كەرەك سەكىلدى. ماسەلەن، اقش، ەۋروپا ەلدەرىندە زەرتتەۋ قورىتىن­دىسى كۇتكەندەي ناتيجە بەرمەسە دە قار­جىلاندىرىلادى. نەگە؟ ويتكەنى ولاردا «كۇتپەگەن نەمەسە ناشار، بولماسا تەرىس ناتيجە دە – ناتيجە» دەگەن ۇستانىم بار، عىلىمعا دەگەن وسىنداي كوزقاراس قالىپتاسقان. نەگە عىلىمنىڭ دامۋى قارجىعا كەلىپ تىرەلەدى؟ سەبەبى كەيبىر كۇردەلى زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋگە وتە قىمبات قۇرال-جابدىقتار قاجەت. كەيبىر زەرتحانالىق جۇمىسقا بىرنەشە ملن تەڭگەلىك اپپارات كەرەك بولادى، ونىڭ جوقتىعى قول بايلايدى. سون­داي كەدەرگىلەرگە قاراماستان مەديتسينا عى­لىمى دامىپ كەلەدى، سالاداعى عا­لىم­دار وتاندىق عىلىمنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ ءجۇر، – دەيدى ون­كولوگ-عالىم.

ونىڭ ايتۋىنشا، ناقتى ناتيجە دە جوق ەمەس. ايتالىق، ەكى جىلدا ءبىر رەت تمد ەلدەرى بويىنشا ونكولوگتارعا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار بولىپ تۇرادى. سول كونفەرەن­تسيا­دا «جاس عالىمدار كونكۋرسى» دە­گەن جاقسى سەسسياسى بار. عىلىمي جەتەك­­شىلەر مىقتى پروفەسسورلار، ۇلكەن تۇلعالار بولعانىمەن، ناعىز جۇ­مىستى اتقارىپ، عىلىمدى جاسايتىن – جاس­تار. 15 مەملەكەتتىڭ ونكولوگيا سالا­سىن­دا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ جۇرگەن جاس عا­لىم­دارى ىشىندە وتانداستارىمىز ۇنەمى جۇلدەمەن ورالادى. بۇل – ماق­تانۋعا تۇرارلىق جەتىستىك. 2020 جىلى ۇيىم­داستىرىلعان وسى كونكۋرستا كەيىپ­كەرى­مىزدىڭ زەرتتەۋ جۇمىسى «ەڭ ۇزدىك عىلىمي جوبا» اتاندى.

– «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ەل­گە قاجەت ەكەنى دالەلدەندى. وسى باع­دار­لامامەن شەتەلدەردە وقىعان جاس­تار­دىڭ باسىم بولىگى ەلگە ورالعاندا جۇيەنىڭ قاي جەردە اقاۋى بارىن ءبىلىپ كەلدى. مەن تۇلەكتەردىڭ كوبىن، اسىرەسە ءوزىم سەكىلدى 5 جىلدىق جۇمىسپەن وتەۋ تالابىن الدەقاشان ورىنداپ قويعان زامانداس­تارىم شەتەلدەرگە كەتىپ قالعان شىعار دەپ ويلايتىنمىن. جاقىندا «بولاشاق» تۇلەكتەرىنىڭ كەزدەسۋى بولدى. سوندا كورگەندەردىڭ ءبارى قازاقستاندا قىزمەت ەتىپ ءجۇر ەكەن. جانە بارلىعى قان­داي دا ءبىر جەتىستىككە جەتىپ ۇلگەرگەن، باسشىلىق قىزمەتتە وتىر، ايتەۋىر ەلگە ءبىر پايداسىن تيگىزىپ، وزگەرىس اكەلگەن، – دەيدى ن.ايداربەكقىزى.

P.S. كەيىپكەرلەرىمىزدىڭ ءاربىر سوزى­نەن، ويىنان، ارەكەتىنەن، قولعا العان ىسىنەن، ءتىپتى بولاشاقتاعى جوسپار-ماق­ساتىنان «ەلگە قايتسەم پايدالى بولا­مىن؟» دەگەن ىزدەنىستە جۇرەتىنىن اي­قىن اڭعارۋعا بولادى. ولار – ءسوزسىز «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ عانا ەمەس، كەلە­شەك قازاقستاننىڭ، بولاشاقتىڭ عالىم­دارى. ءبىز ماتەريالىمىزدا «بولاشاق» باعدارلاماسى تۇلەكتەرىنىڭ تەك ەكەۋىمەن تانىستىردىق، ەندى ويلا­ڭىزشى، ءدال وسىنداي جالىندى جاس­تاردىڭ جۇزدەگەنى ءبىر سالادا جۇر­سە، زەرتتەۋلەر نەگىزىندە قاتىپ قال­عان جۇيەلەردى ءتۇپ-تامىرىمەن وزگەر­تىپ، دامىتسا، ەلىمىز قوسا دامىماي ما؟ ءبىلىم مەن عىلىمعا سالىنعان ينۆەس­تي­تسيا­نىڭ ولشەۋسىز قايتارىمى دا وسى شىعار. مۇندا ءبىر عانا ماسەلە بار: «بىزدە پايدا بولعان «اقىل-ويدىڭ كەنىن»، ءيا سول «بولاشاق» تۇلەكتەرىنىڭ الەۋە­تىن قانشالىقتى پايدالانا الىپ وتىرمىز؟» دەگەن سۇراق. بۇل – بىراق بولەك اڭگىمە.

سوڭعى جاڭالىقتار

ارداگەرلەر ازايىپ بارا جاتىر...

قازاقستان • بۇگىن، 19:00

مەرەكە كۇندەر جاڭبىرلى بولادى

اۋا رايى • بۇگىن، 16:00

فۋتبول: «چەلسي» فينالعا شىقتى

فۋتبول • بۇگىن، 15:01

اممانعا اتتاندى

سپورت • بۇگىن، 14:10

قازاندا كۇش سىناسۋدا

سپورت • بۇگىن، 13:40

شەت ەلدەگى قازاق گەنەرالدارى

قازاقستان • بۇگىن، 11:54

قادىر ءتۇنىنىڭ قاسيەتى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:10

ەرلىك پەن پاتريوتيزم مەكتەبى

قازاقستان • بۇگىن، 08:06

قارۋلى كۇشتەرىمىز وسىلاي قۇرىلعان

قازاقستان • بۇگىن، 08:05

ۇقساس جاڭالىقتار