قانت زاۋىتىنىڭ «جىرى» نەمەسە شارۋالار بيىل دا شىرىلداپ قالماي ما؟

جامبىل وبلىسىندا سۋ جاڭا قانت زاۋىتى سالىنادى دەگەن اقجولتاي حاباردى ەستىگەندە ەلمەن بىرگە ءبىز دە قۋانعانبىز. ەندىگارى اپتاپ ىستىققا ءبىر كۇيىپ, قايبىر جىلى ءونىمى دالادا ءشىرىپ شىرىلداپ قالعان شارۋالاردىڭ ماسە­لەسى وڭىنان شەشىلەدى دەپ توپشىلادىق. كوپتى تولعاندىرعان ماسەلە ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ دا نازارىنان تىس قالعان جوق. اي بۇرىن «اۋىل» پارتياسى فراك­تسياسىنىڭ دەپۋتاتتارى وسى ءبىر وزەكتى ماسەلەنى كوتەرىپ, ۇكىمەت باسشىسى ولجاس بەكتەنوۆكە ساۋال جولداعان ەدى.

«جامبىل وبلىسى – ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتا­ماسىز ەتەتىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار وڭىرلەردىڭ ءبىرى. بۇگىندە وبلىس رەسپۋبليكاداعى قانت قىزىل­شاسىنىڭ شامامەن 50%-ىن ون­دىرەدى. الايدا كەيىنگى جىلدارى بۇل سالادا بىرقاتار پروبلەما تۋىنداپ وتىر.

ماسەلەن, 2024 جىلى جامبىل وبلى­سىندا قانت قىزىلشاسىنىڭ رەكوردتىق ءونىمى جينالدى, ول شامامەن 600–640 مىڭ توننا. الايدا وڭدەۋ قۋاتىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى سالدارىنان ءونىمنىڭ ەداۋىر بولىگى ۋاقىتىندا قابىلدانبادى. مەركى قانت زاۋىتىنىڭ جوبالىق قۋاتى 450 مىڭ توننا بولعانىمەن, زا­ۋىتتىڭ فيزيكالىق جانە مورال­دىق تۇرعىدان ەسكىرۋىنە بايلانىس­تى مۇنداي كولەمدى ءىس جۇزىندە تولىق يگەرۋ مۇمكىن ەمەس. وسى سەبەپتەن قانت قىزىلشاسى بىرنەشە اپتا بويى القاپتاردا ساقتالىپ, 20–30%-عا دەيىن سالماق جوعالتتى.

ارتىق ءونىم باسقا وڭىرلەرگە, كور­­شىلەس قىرعىزستانعا تاسىمالداندى. سونىڭ سالدارىنان 2025 جىلى قانت قى­­زىل­­شاسىنىڭ ەگىس القاپتارى ەكى ەسەگە قىس­قارىپ, شامامەن 6 مىڭ گەكتاردى قۇرادى. كۇتىلەتىن ءونىم كولەمى 250 مىڭ تونناعا دەيىن تومەندەدى. 2026 جىلى ەگىس كولەمىن 8,5 مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇلعايتىپ, شامامەن 450 مىڭ توننا ءونىم جيناۋ جوس­پارلانىپ وتىر.

بۇل رەتتە جامبىل وبلىسىنا تاراز قالاسىنداعى «دومينانت» قانت زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى اسا ماڭىزدى. اتالعان زاۋىتتىڭ قۇرى­لىسى بيىل اياقتالۋعا ءتيىس ەدى. الاي­دا قۇرىلىستىڭ جوسپارلانعان مەرزىمدە اياقتالۋىن قاتاڭ باقىلاۋ مەن جۇمىستى ۇيلەستىرۋ جاعى جەتكىلىكسىز. بۇل جوبا كەشىكتىرىلسە, وڭىردەگى قانت قىزىلشاسىن وڭدەۋ ماسەلەسى ودان ءارى كۇردەلەنە تۇسەدى دەگەن قاۋىپ بار.

سونىمەن قاتار قىتايلىق ينۆەس­تورلاردىڭ جامبىل وبلىسىندا جاڭا قانت زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋى جوسپاردا بولاتىن. بۇل جۇمىس بيىل باستالۋعا ءتيىس ەدى. الايدا ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمدەرگە قاراماستان, ىشكى ۇيىمداستىرۋ ماسە­لەلەرىنە بايلانىستى ناقتى قۇرىلىس جۇمىسى ءالى باستالعان جوق. بۇل دا وڭىر­دەگى قانت ونەركاسىبىن دامىتۋ قارقىنىن تەجەپ وتىر», دەگەن ەربولات ساۋ­رىقوۆ باستاعان دەپۋتاتتاردىڭ ساۋالى شىنىندا دا تولعاندىرماي قويمايدى.

ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ سا­ۋالىنا تولىققاندى جاۋاپ بەرگەن ۇكىمەت باسشىسى وڭىردە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستى تىلگە تيەك ەتىپ, قانت زاۋىتتارىنىڭ تەحنولوگيالىق جابدىقتارىنىڭ توزۋى سالا جۇمىسىنا ايتارلىقتاي كەرى اسەر ەتىپ وتىرعانىن دا جاسىرعان جوق.

«جامبىل وبلىسىندا بيىل قانت قىزىل­شاسىنىڭ ەگىس القابىن 8,5 مىڭ گەكتار­عا دەيىن ۇلعايتىپ, 450 مىڭ تونناعا دەيىن ءونىم جينالۋعا ءتيىس. اتالعان ونىمدەر مەركى جانە بيىل ىسكە قوسۋ جوسپارلانعان تاراز قانت زاۋىتىندا وڭدەلەتىن بولادى. قازىر تاراز قانت زاۋىتى قۋاتى تاۋلىگىنە 3 مىڭ توننا قانت قىزىلشاسىن وڭدەيتىن قۇرال-جابدىقتاردى جەتكىزۋ مەن ورناتۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ جاتىر.

بيىل قازان ايىندا قانت قىزىلشاسىن وڭدەۋدى باستاۋعا زاۋىت وبلىستىڭ 6 اۋدانىنداعى 90-عا جۋىق شارۋاشىلىقپەن شيكىزات قابىلداۋعا كەلىسىپ, 25 شارۋاشى­لىقتى تۇقىممەن قامتاماسىز ەتتى. سونىمەن قاتار وڭىردەگى بايزاق اۋدانىندا «Zhongkai Kazakhstan» كومپانياسى قۋاتى 130 مىڭ توننا قانت وندىرەتىن جاڭا زاۋىت سالۋ جوباسىن ىسكە اسىرىپ وتىر. بۇگىندە جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامانى ازىرلەۋ, ينۆەستيتسيالىق كەلىسىم, جەر ۋچاسكەسىن رەسىمدەۋ جانە قارجىلاندىرۋ ماسەلەلەرى پىسىق­تالىپ جاتىر. وبلىس اكىمدىگىنىڭ جوسپارىنا سايكەس 2028 جىلعا قاراي وڭىردە قانت قىزىلشاسى ءوندىرىسىن 1,5 ملن تونناعا, قانت ءوندىرىسىن جىلىنا 180 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ كوزدەلگەن.

فەرمەرلەر مەن وڭدەۋ كاسىپ­ورىندارى اراسىندا ۇزاقمەرزىمدى كەلىسىمشارت جۇيەسىن ەنگىزۋ ماسە­لەسىنە قاتىستى جامبىل وبلىسىندا مەركى قانت زاۋىتى قانت قىزىلشاسىن ءوندىرۋشى فەرمەرلەرمەن تىعىز جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. زاۋىت جىل سايىن فەرمەرلەرمەن كەزدەسۋ وتكىزىپ, شارت نەگىزىندە تۇقىممەن قامتاماسىز ەتۋ جانە ءونىم قابىلداۋ جۇمىسىن ۇيىمداستىرادى. مىسالى, وسىنداي شارت نەگىزىندە 2025 جىلى مەركى قانت زاۋىتى فەرمەرلەردەن 221 مىڭ توننا قانت قىزىلشاسىن قابىلدادى.

سونىمەن قاتار قانت زاۋىت­تارىنىڭ تەحنولوگيالىق جابدىق­تارىنىڭ توزۋى, الەمدىك نارىقتاعى باعانىڭ قۇبىلما­لىلىعى مەن ىشكى نارىقتاعى يمپورتتىق ارزان قانت ۇلەسى وتاندىق قانت سالاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت تاراپىنان سالاعا جۇيەلى قولداۋ كورسەتىلىپ كەلەدى. جالپى, جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەلەر ۇكىمەتتىڭ جانە جامبىل وبلىسى اكىمدىگىنىڭ باقىلاۋىندا, ولاردى شەشۋگە باعىتتالعان جۇمىس جالعاسادى», دەگەن ۇكىمەت باسشىسى سالادا اتقارىلىپ جات­قان جۇمىستى دا, كەمشىلىكتى دە نازاردان تىس قالدىرمادى.

جاڭا زاۋىت قاشان ىسكە قوسىلادى؟

بىرەر كۇن بۇرىن اۋىل شارۋا­شىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ازات سۇلتانوۆ وڭىردەگى ءىرى ينۆەستي­تسيالىق جوبا سانالاتىن قانت زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى توقتاپ تۇرعانىن مالىمدەدى. ايتۋىنشا, قارجىلىق ماسەلە تۋىنداعان كورىنەدى. ول اتالعان ماسەلەنى وڭىنان شەشۋ ماقساتىندا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتق­انىن تىلگە تيەك ەتكەن بولاتىن. جاع­داي­دىڭ قالاي ءوربىپ جاتقانىن ءبىلۋ ماقساتىندا وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مامانىمەن سويلەستىك.
«وسى جىلى 8,5 مىڭ گەكتار ال­قاپقا قانت قىزىلشاسى داقىلىن ورنالاستىرۋ جوسپارلانعان. قازىر بۇل جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. بيىل 450 مىڭ توننا قانت قىزىلشاسى جينالادى دەپ وتىرمىز. ءونىم وڭىردەگى ەكى قانت زاۋىتىندا وڭدەلەدى.

ءبىرىنشىسى, 2020 جىلدان باس­تاپ قانت قۇراعىن ءوندىرىپ كەلگەن تارازداعى زاۋىت ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. بيىل بۇل زاۋىتتا قانت ءوندىرۋ جۇمىسى دا ىسكە اسپاق. ەكىنشى وندىرىستىك بازا – مەركى اۋدانىنداعى مەركى قانت قىزىلشاسى زاۋىتى. جوسپارعا ساي تارازداعى زاۋىتتىڭ بيىلعى قۋاتتىلىعى 200 مىڭ توننا بولسا, مەركىدەگى زاۋىت 250 مىڭ توننانى قۇرايدى», دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ ءبولىم باسشىسى نۇرعيسا قانقوجاەۆ.
2024 جىلى رەكوردتىق كورسەت­كىشتە قانت قىزىلشاسىن جيناعان شارۋالاردىڭ ماسەلەسى ۋشىعىپ, ديقاندار دابىل قاققا­نى بارشاعا ءمالىم. سول جىلمەن سالىستىر­عاندا بيىل ديقاندار قانشا گەكتار ەگىس القابىن قىسقارتقانىن دا سۇراپ بىلدىك.

«ول جىلى شارۋالار 11,2 مىڭ گەكتارعا قانت قىزىلشاسى داقىلىن ورنالاستىرعان ەدى. وسى جىلى قانت زاۋىتتارىنىڭ قۋات­تىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, جالپى كولەمى 8,5 مىڭ گەكتارعا ورنالاستىرىپ وتىرمىز», دەيدى مامان.
ن.قانقوجاەۆ كەلتىرگەن مالى­مەتكە قاراپ-اق القاپتان الىناتىن قانت قىزىل­شاسى داقىلى ەكى جىل بۇرىنعى كورسەت­كىشپەن سالىستىرعاندا 150 مىڭ تونناعا ازاياتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. وسىدان-اق جەرگىلىكتى بيلىك 2024 جىلى ايتارلىقتاي قاتەلىككە بوي الدىرعانىن مويىنداپ وتىر­عانداي كورىنەدى.

بۇدان بولەك, ۆيتسە-مينيستردەن زاۋىت قۇرىلىسى قاشان جالعاساتىنىن سۇرادىق.

«بايزاق اۋدانىندا قىتايلىق ينۆەس­تورلاردىڭ 200 گەكتار القاپقا جاڭا قانت زاۋىتىن سالۋى جونىندە جۇمىس جۇرگىزىلىپ جا­تىر. قازىر ولارعا كەرەكتى جەر تە­لىمى بەرىلگەن. بۇل جەردە قۇرى­لىستىڭ ار­­نايى كاپسۋلاسى سالىنعان. قازىر قارا­جات­تى اۋدارۋ جۇمىسى ءىستى كىدىرتىپ تۇرعان شىعار. سوعان بايلانىستى جۇمىس توقتاپ تۇر دەگەن بولار. جوسپار بو­يىنشا بۇل زاۋىت­­تىڭ قۇرىلىسى بيىل باس­تا­لىپ, كەلەسى جىلى ىسكە قوسىلۋعا ءتيىس», دەيدى ول.

قالاي دەسەك تە قانت قىزىل­شاسىن وسىرۋگە داعدىلانعان شارۋالار ەكى جىل بۇرىن كادىمگىدەي سەكەم الىپ قالعانى جادىمىزدا. شۇمەكتەپ توككەن تەردىڭ وتەۋىن كۇتىپ جۇرگەندە تاۋداي ماسەلەمەن تاپ بولعان ولاردىڭ جاعدايىن تۇسىنۋگە بولادى. العان ءونىمىڭ جارامسىز بولا باستاسا, كۇيىنبەي قايتەسىڭ؟ ال وڭىردەگى زاۋىتتاردىڭ قۋاتتىلىعى ارتسا, شارۋالار ەش­تەڭەدەن باس تارتپاق ەمەس.

سونىمەن زاۋىتتىڭ كەلەر جىلى قاي ايدا ىسكە قوسىلاتىنى ءالى دە بەلگىسىز, سالاعا جاۋاپتى ماماندار دا ناقتى ايتا المادى. سوعان قاراعاندا مۇنداعى جۇمىس راسىندا دا قاڭتارىلىپ تۇرعان سەكىلدى. بالكىم, ءتيىستى قاراجات تىم كەش راسىمدەلسە, مۇنداعى جۇمىس كەلەسى جىلى دا اياقتالماي قالا ما دەگەن ىشتە ءبىر كۇدىك قىلاڭ بەردى.
بايزاقتاعى زاۋىت كەلەسى جىلى ىسكە قوسى­لاتىنىنا باسقارما وكىل­دەرى دە سەن­دى­رىپ باقتى. ءىس جۇزىندە قالاي بولاتىنىن الداعى ۋاقىتتا بايقاپ كورەرمىز. تەك ءونىم جينالعان كەزدە اتقامىنەرلەر شارۋا­­لاردىڭ جۇيكەسىنە شي جۇگىرتپەسە بولعانى.

جامبىل وبلىسى