رۋحانيات • 21 ءساۋىر، 2021

جۇمەكەننىڭ «بالاۋساسى»

214 رەت كورسەتىلدى

جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ تۇڭعىش كىتابى «بالاۋسا» جىر جيناعىنىڭ جارىق كورگەنىنە بيىل الپىس جىل تولىپ وتىر. كوپ جاعدايدا ءبىز اقىنداردىڭ ابدەن تولىسىپ، كەمەلىنە جەتكەن شاعىندا دۇنيەگە كەلگەن شىعارمالارىنا كوڭىل بولەمىز دە، ادەبيەتتىڭ ەسىگىن اتتاۋعا كۋالىك العان بالاپان جىرلارىنا نازار اۋدارۋدى ۇمىتىپ كەتەمىز.

جۇمەكەن شىعارماشىلىعى تۋرالى ءسوز ايتقانداردىڭ ىشىندە جازۋشى ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ عانا اڭگىمە بارىسىندا «بالاۋساعا» ازدى-كەم توقتالعانى بولماسا، اقىننىڭ شىعارماشىلىق الەمىنىڭ تابيعاتى مەن كۇرەسكەرلىك رۋحىن اشا تۇسۋگە كوپ سەپتىگىن تيگىزەتىن وسى جيناققا كوز قىرىمىزدى سالعان كەزىمىز شامالى ەكەن.

كەز كەلگەن ۇلى اقىنعا حالىقتىق رۋحتىڭ قۇبىلى رەتىن­دە قاراي المايتىن سالعىرتتىعىمىزدان جۇمە­كەن­دەي ءىرى تالانتىمىزدىڭ مۇراسىن ءالى كۇنگە دەيىن جۇرتقا دۇرىستاپ تانىتا الماي كەلەمىز. ونەر ار­قىلى جاس بۋىننىڭ بويىنداعى وتانشىلدىق سەزىمىن وياتۋعا تامىزىق بولاتىن وسى ماسەلەدە ەلىمىزدىڭ رەسەي مەملەكەتىنىڭ ءوز ادەبيەتىن ناسيحاتتاۋدى جول­عا قويىپ، ارەكەت ەتىپ جاتقان ىسىنەن ۇلگى الاتىن ونەگەسى كوپ.

مىسالى، رەسەيدە ۇلتتىق ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان پۋشكين تۆورچەستۆوسىن زەرتتەگەن قانشاما كول-كوسىر جۇمىستار جاسالۋدا. «پۋشكينتانۋ پا­راق­تارى» دەپ اتالاتىن مونوگرافيالىق ەڭبە­گىن­د­ە ادەبيەتتانۋشى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ «بيب­ليوگرافيا پرويزۆەدەني ا.س.پۋشكينا ي ليتەراتۋرى و نەم. 1937-1948» دەگەن ءبىر عانا جيناقتا ۇزىن سانى 7012 كىتاپتىڭ، زەرتتەۋدىڭ، ماقالانىڭ اتى تىركەلگەنىن مىسالعا كەلتىرىپتى. جاريالانعان باسى­لىمى كورسەتىلگەن 747 بەتتىك بۇل كىتاپ نەبارى ون جىلدا، ونىڭ وزىندە ەلدە باسپا دا كوبەيە قوي­ماعان، گازەت-جۋرنال دا از شىعاتىن وتىزىنشى، قىرى­قىنشى جىلدارداعى ون جىلدى قامتىعانىن، وعان وبلىستىق، اۋداندىق گازەتتەردەگى جاريالانىمدار ەنبەگىنىڭ، ەڭ باستىسى – شەت تىلدەردەگى كەڭەس ودا­عىنىڭ ۇلت تىلدەرىندەگى دۇنيەلەردىڭ اتىمەن سىرت قالعانىن ەسكەرسەك، پۋشكينتانۋدىڭ الاپات اۋقىمىن ءوزىڭىز دە اڭعارا الاسىز.

وكىنىشكە قاراي، ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدە كلاسسيك­تەرىمىز جايىندا ىرگەلى ەڭبەكتەر جازۋ ءىسى دۇرىس جولعا قويىل­ماعاندىقتان، ءىرى سۋرەتكەرلەرىمىز بەن اقىن­دا­رىمىزدىڭ شىعارماشىلىق پسيحولوگيا­سىن (پسيحولوگيا تۆورچەستۆو) زەرتتەۋگە سىنشىلارىمىزدىڭ ءالى تەرەڭدەي الماي جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس. سوندىق­تان جۇمەكەن تۆورچەستۆوسىن تانۋداعى اشقان جاڭا­لىعىمىزدىڭ قايىرشىعا تاستاعان كەدەيدىڭ ساداقا­سىنداي ايانىشتى كۇيدە ەكەنىن نەسىنە جاسىرامىز.

شىعارماشىلىق پسيحولوگياسى زەرتتەلمەسە دە، پوەزيا الەمىندەگى تارلانىمىز قادىر مىرزاليەۆتىڭ ال­عاش­قى جىر جيناعىنىڭ قازاق پوەزياسىنا جاڭا­لىق اكەلگەنى اڭگىمە بارىسىندا ازدى-كەم ايتىلىپ قالادى. نەگە ەكەنى بەلگىسىز، جۇمەكەن جايىندا ءسوز بولا قالسا، اقىندىق ىزدەنىستەرىنىڭ قالاي دامى­عا­نىن باجايلاپ، شىعارماشىلىق كوڭىل-كۇيىنىڭ قالاي قۇبىلعانىن جان-جاقتى سارالاي تۇسۋگە مول مۇم­كىندىك بەرەتىن ونىڭ تۇڭعىش جيناعى «بالاۋسانى» تارس ەسىمىزدەن شىعارىپ، اڭگىمەمىزدى بىردەن «كۇي كىتا­بى» نەمەسە «مەنىڭ توپىراعىمنان» باستايمىز. ادەبي سىنىمىزدىڭ كەسىرلى ادىلەتسىزدىگىنەن ۇلت­تىق پوەزيامىزداعى قۇبىلىس بولعان، ورنەگى وزگەشە توقىلعان جۇمەكەننىڭ بۇل جيناعى ءالى كۇنگە دەيىن وزىنە لايىق باعاسىن العان جوق. جۇرەگىنە سالماق ءتۇسىرىپ، اۋرۋحانادا ەمدەلىپ جاتىپ، ءومىرىنىڭ ەڭ سوڭ­عى كۇندەرىندە جازعان كۇندەلىگىن شولىپ شىعىپ، وسى ءبىر ادىلەتسىزدىكتىڭ اقىن جانىن دا جابىر­قاتقا­نىن اڭعار­دىق.

«قازىر جۇرت مەن تۋرالى: «بۇ قايدان شىقتى؟» دەگەن ساۋالدان، سوعان جاۋاپ ىزدەۋدەن اۋىسا الماي ءجۇر. ۆوزنەسەنسكيدى اۋداردى – سودان شىقتى ما؟ ەۆتۋ­شەنكونى كوپ وقۋشى ەدى – سودان شىقتى ما؟ الدە مۇحتار مەن قادىردىڭ بىرىنەن شىقتى ما؟ ناجىمەدەنوۆ قالاي وزىنەن-ءوزى شىعا قالادى؟ ايتەۋىر «شىعۋى» كەرەك ەدى عوي؟ نەتكەن ساۋاتسىز جۇرت! مەن وسى توپىراقتا ولەڭ جازعان قاي زامانداسىمنان بولسا دا بۇرىن شىقتىم عوي. مەن شىققاندا («بالاۋسا» 1961 جىل) ادەبيەتتە تولەگەن، مۇحتار تۇگىلى مۇقاعالي، قادىر دا جوق ەدى عوي؟» (1983 جىلى جازعان اقىن كۇندەلىگىنەن)

ايتىلعان سوزدەردىڭ جانى بار. قازاق پوەزيا­سى­نىڭ اسا كورنەكتى وكىلدەرى بولىپ تابىلاتىن اقىن­دارىمىز تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ العاشقى جىر جيناعى «ارمان ساپارى» – 1965 جىلى، مۇحتار شاحانوۆ­تىڭ تۇڭعىش كىتابى «باقىت» – 1966 جىلى، قادىر مىرزاليەۆتى قالىڭ جۇرتقا تانىمال ەتكەن تۋىندىسى «وي ورمانى» 1966 جىلى جارىق كورىپتى. سولاي بولا تۇرسا دا، ءبىز كۇنى بۇگىنگە دەيىن ال­پىسىنشى جىلدار پوەزياسىنداعى دۇمپۋلەر مەن جارىلىستاردىڭ التىن باستاۋىندا مۇقاعالي دا، تولەگەن دە، قادىر دا، مۇحتار دا ەمەس، قازاق جىرىنىڭ دارابوزدارى عافۋ قايىربەكوۆ («دالا قوڭىراۋى»، 1956 جىل)، ساعي جيەنباەۆ («سىيلىق»، 1960 جىل)، تۇمانباي مولداعاليەۆ («كاميلا»، 1960 جىل) پەن جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتەردىڭ («بالاۋسا»، 1961 جىل) تۇرعانىن ايتۋدان قاشقالاقتايمىز. نەگە؟

وقىرمان كوڭىلىن جاڭاشا سەرپىلتكەن رۋح سامالىن قازاق پوەزياسىنا اكەلگەن تاماشا اقىنىمىز قادىر مىرزاليەۆتىڭ «وي ورمانى» جارىق كورگەندە، ءبىز ول كىتاپتىڭ تابانىن جەرگە تيگىزبەي، كوككە كوتە­رىپ ماقتادىق. ولەڭ ولكەسىنە تىڭنان جول سالعان، سونى تۋىندى ەكەنىن ايتىپ، ءباسپاسوز بەتىندە وقىر­ماننان ءسۇيىنشى سۇراعانداي، جارىسا جازعانبىز. دەگەن­مەن «وي ورمانىنا» كەڭشىلىك جاساعان ادەبي سىنى­مىزدىڭ جۇمەكەننىڭ شىن ماعىناسىنداعى قۇ­بىلىس بولعان «بالاۋساسىن» ەلەمەي قويۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ ءبىزدىڭ ايتپاق ويىمىزدىڭ توركىنىن دۇرىس ءتۇسىنۋىڭىزدى سۇرايمىز، قىمباتتى وقىرمان. ەشكىم دە ءسوز ونەرىندە ءوز بيىگىن مەجەلەپ كەتكەن قادىردىڭ «وي ورمانىنا» بەرگەن ادەبي قاۋىمنىڭ باعاسىن تومەندەتكىسى كەلىپ جاتقان جوق. ونەرگە ابىروي اپەرمەيتىن ونداي نيەتتەن اتىمەن اۋلاقپىز. ۇلت­تىق ءورىسى تارىلىپ، جىرلايتىن تاقىرىبى تا­قىر­لانىپ بارا جاتقان قازاق ليريكاسىندا وي اعى­سىنىڭ تاسقىنىن تۋعىزعان «وي ورمانى» راسىندا دا سول مەزگىلدەگى ۇلتتىق پوەزيامىزدىڭ زور تابىسى بولدى. بىراق نەگە ءبىز تيگىزگەن شاراپاتى ودان كەم بولماعان ادەبيەتتىڭ باسقا قۇبىلىستارىنا ادىلەت­تىڭ كوزىمەن قاراي المايمىز؟ قادىرداي ءىرى اقىندارىمىزعا جاسالىپ جاتقان قانداي دا بولسا قۇرمەتتى كوپسىنۋگە بولمايدى. ايتكەنمەن، قازاق پوەزياسىنىڭ تارلاندارى سىرباي، عافۋ، جۇمەكەن، تولەگەن، وتەجان، مەڭدەكەش، زەينوللا، تۇمانباي، دۇيسەنبەك، فاريزا، ساعي، كەڭشىلىك، جاراسقان، جۇماتاي، ءداۋىتالى، تىنىشبايلارعا ءدال وسىنداي ءىتيفات تانىتا الماي جۇرگەنىمىزدىڭ سەبەبى نەدە؟ نەگە كوزى تىرىسىندە ءبىر-ءبىرىنىڭ تالانتىن قۇرمەتتەپ وتكەن اقىن­دارىمىزدى ولگەن سوڭ الالايتىن بولدىق؟ اتى اۋىزعا الىنباعاندىقتان پوەزيامىزعا ليريكالىق بيازىلىق پەن جىلىلىقتىڭ لەبىن الىپ كەلگەن ساعي جيەن­باەۆتاي اقىننىڭ بولعانىن بۇل كۇنى حالىق ۇمى­تا دا باستاعانداي. تالانتتى اقىندارىمىزدىڭ قاي-قايسىسى دا حالقىمىزدىڭ رۋحىنا قاناتىمەن سۋ سەپ­كەندەي بولعان ادەبيەتىمىزدىڭ قارلىعاشتارى ەمەس پە ەدى.

ادەبي سىنىمىزدىڭ «جۇمەكەن قانداي اقىن؟» دەگەن سۇراققا ماردىمدى جاۋاپ تاپپاي «تەرەڭ اقىن» دەگەن سوزگە جەلىمشە جابىسىپ قالعانىنا دا مىنە وتىز جىلدىڭ ءجۇزى تاقاپ قالدى. باسقالار تۇگىل، جۇمەكەن تۆورچەستۆوسى جونىندە جاقسى جازعان اقىن تەمىرحان مەدەتبەك تە وسى سوزگە قايتا-قايتا قادا­لىپ، ونى اينالسوقتاپ، تەرەڭ دەگەن سوزگە ەرەكشە كويلەك كيگىزگىسى كەلىپ، ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرا تۇسەتىن ۇعىم­داردى، قالاي قارسى قويىپ العانىن بايقاماي قالادى.

«...ءار ۇلى اقىننىڭ ولشەمى بولادى. ولاي بولسا، جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ ولشەمى – تەرەڭدىك. ءسوز جوق بيىكتە تۇرۋ مەن كەڭىستىكتە ءجۇرۋ دە قيىن. ال بىراق تەرەڭدىكتە جۇمىس ىستەۋ قيىن عانا ەمەس، اسا اۋىر دا. كەڭىستىكتى يگەرۋگە دە، بيىكتىكتى مەڭگەرۋگە دە بولادى. ەشقانداي اسقاندىق دەپ ويلاماي-اق قويايىق، رۋحاني كەڭىستىگىمىز بەن بيىكتىگىمىز ءبىرشاما يگەرىلگەن دە...»

تالانتىنا زور قۇرمەتپەن قارايتىن تەمىرحان اعامنىڭ وسى ايتقان پىكىرلەرىنىڭ ەشقايسىسىمەن دە ءوز باسىم كەلىسپەيمىن. ەگەر ءبىز بيىكتىك دەگەن ۇعىمدى اس­پان دەپ ويلاساق، كوسموس كورابلدەرىمىز دە جەتە الماي جۇرگەن ميلليونداعان جۇلدىزدار بار ول الەمدە. ەگەر ءبىز كەڭىستىك ۇعىمىن دالاعا تەلىسەك، ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن تۇسىنە الماي جۇرگەن قانشاما سىر جاتىر وندا.

ونەر الەمىنە پاراسات تاۋىنىڭ بيىگىنەن قاراپ، شىعارماشىلىق قۇشاعىن كەڭگە جايا بىلەتىن اقىن جۇرەگىنەن عانا تەرەڭ ويدىڭ بۇلاعى اعىلادى. ەگەر ءسىز جۇمەكەننىڭ «بالاۋساسىن» وقىعان بولساڭىز، اقىن جانىنىڭ دارحان دالاداي كەڭدىگىنە قىزىعىپ، جاپى­راعى بيىكتەپ، تامىرى تەرەڭدەپ كەتكەن ولەڭدەرىنە ريزا بولىپ، توپىراقپەن ەمەس، تاسپەن تىستەسىپ جاتقان رۋحىنىڭ قايسارلىعىنا سۇيسىنە تۇسەسىز عوي.

سوزىمىزگە دالەل كەرەك دەسەڭىز، اقىننىڭ جالت-جۇلت ەتكەن گاۋھار تاستاي كوز جاۋىڭدى الاتىن ولەڭدەردەن تۇرا­تىن «بالاۋسا» جيناعىنىڭ كەز-كەلگەن بەتىنىڭ ءدامدى جەرىنەن مىسال كەلتىرە كەتەيىن.

 * * *

بال بالاۋسا بايتاق ولكە كەڭ مەكەن،

بالا گۇلدى كىم وياتتى جەل مە ەكەن؟

سەن كەتپەشى شىڭدى تاستاپ، اقشا بۇلت،

كەتۋ كەرەك بولسا ءتۇبى – مەن كەتەم...

* * *

اياز، اياز!

بوزاردى بەت شىمىرلاپ،

ۇلپەك قاردا ءىزىم قالدى قىبىرلاپ.

قىس كەلگەنىن، مۇز باسقانىن دالانىڭ،

سۋىق جەل تۇر قۇلاعىما سىبىرلاپ.

 * * *

ۇششقىر بولساڭ قارا بۇلت،

شىڭ قاباعىن باسپاس ەڭ؟

كوك توسىندە جارالىپ

قالاي قوندىڭ تاسقا سەن؟

 * * *

ءجۇرىپ كەلەم قارا جولدا اسىعىپ،

(وسى جولدىڭ اياعى – ارمان، باسى ء–ۇمىت)

مەن دايىنمىن

تاۋىق بولىپ تەرۋگە

ءوز تاعدىرىم تارى بولسا شاشىلىپ.

* * *

اناۋ تاۋدىڭ باسىنا

قاراشى بۇلت ءتيۋىن.

بۇلتتار، بۇلتتار جاسىرما

تابيعاتتىڭ بيىگىن.

* * *

شومىلىپ ءمولدىر وزەنگە،

سەرگىپ تە قاپ ەم ويانىپ.

جاۋاپتى ءبىر كەزەڭگە،

 كەلىپ تە قاپپىن تايانىپ.

* * *

 اناۋ كەلگەن كىم بولدى ەكەن، ءبىلىپ كەلشى كىم ەكەن

 باتىرلىق پا؟ – ءوز تورىمدە كۇتىپ الام، تۇنەتەم.

 بايلىق بولسا قۋلاۋ بولار، تۋرا قارا كوزىنە.

 كىم دە بولسا الداماسىن، الدانباسىن ءوزى دە.

 قايعى بولسا ارتىندا ونىڭ قۋانىشى بار شىعار،

ءبىرى كىرلەپ، ءبىرى جۋىپ كەۋدەم مەنىڭ ارشىلار.

باقىت بولسا، دەنەم ءالسىز كوتەرە المان ء(وز ويىم)

ارمان بولسا ءومىر-باقي ارقالايىن، توزەيىن...

ادالىم بوپ ارناپ كەلسە – بارىم ءازىر، كوڭىل حوش،

ءتۇسىر جىلدام، اتىن بايلا، قىراۋىن قاق، تونىن شەش.

شىندىق بولسا كىلەم توسە، داستارقانىم جايامىن،

جالعاندىق پا – تۋلاق تاستا، ءسۇرىپ شىقسىن اياعىن.

«بالاۋساداعى» كوزىمىز تۇسكەن جەردەن مارجانداي قىلىپ تەرىپ العان جىر شۋماقتارىندا اسپانداعى جۇل­دىزدارعا قولىن سوزعان اسقاق ارمان دا، دارحان دالا­مىزداي كەڭدىك تە، تەڭىزدىڭ تۇبىندەي تەرەڭدىك تە بار. اسىلى اقىن قولىنا قالام الىپ، كوڭىل تەڭىزىن داۋىل­داي تولقىتىپ، جانىنا تىنىشتىق بەرمەگەن مازاسىز ويلارىن قاعاز بەتىنە تۇسىرەتىن كەزدە قانداي دا ءبىر تەرەڭ ويدى ايتامىن دەگەن ماقسات قويماسا كەرەك. الدىنا ونداي ماقسات قويعان اقىن مىندەتتى تۇردە جاساندىلىققا ۇرىنادى.

 ادەبيەت الەمىنە وي قىدىرتىپ، اتاقتى گومەردىڭ «يلليادا»، «وديسسەيا»، ۆەرگيليدىڭ «ەنەيدا»، شىعىس شايىرلارى ءفيردوۋسيدىڭ «شاحناما»، ءنيزا­ميدىڭ «ەسكەندىر-ناما»، ءرۋميدىڭ ء«ماسناۆي» داستاندارىن، باتىس پوەزياسىنىڭ الىپتارى پەتراركانىڭ «لاۋرا»، شەكسپيردىڭ «رومەو مەن دجۋ­لەتتا»، بايروننىڭ «كورسار»..، بولماسا ءتىپتى ءتول توپىراعىمىزداعى مىسالدارعا جۇگىنىپ، ءىلياس­تىڭ «قۇلاگەر»، ماعجاننىڭ «باتىر بايان»، مۇقاعا­ليدىڭ «رايىمبەك»، جاراسقاننىڭ «دالا سەنىڭ ۇلىڭمىن»، كەڭشىلىكتىڭ ء«يمانجۇسىپ»، ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ «كەلىنتوبە» پوەمالارىن ەسىمىزگە ءتۇسى­رىپ كورەيىكشى. وسى اتالعان شىعارمالاردا ەپيكا­لىق سارىن، ماحابباتتىڭ نازىك ساۋلەسى، يماندىلىقتىڭ قاعيدالارى، تاريحي وقيعالاردىڭ تىزبەگى، ونەر ادام­دارىنىڭ جان قايعىسى، دالامىزدىڭ كەڭدىگى مەن رۋحى بار، بىراق تەرەڭدىك جوق دەپ ايتا الامىز با؟ جوق. ءار تالانتتى اقىن ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق تابيعاتىنا ءتان ءتاسىل مەن بوياۋلار ارقىلى تەرەڭدىكتىڭ سىرىن اشا­دى. ءجۇز جەردەن ۇلى بولسا دا، جۇرتتىڭ ءبارى ءسوز پات­شالىعىنداعى تەرەڭدىكتى ىزدەۋدە گەتە مەن ابايلار سالعان جولمەن جۇرە بەرسە پوەزيا باياعىدا-اق ەشكىمگە قىزىق بولماي قالار ەدى. جۇمەكەننىڭ «بالاۋساسىنداعى» مىنا ءبىر ولەڭ جولدارىنا نازار اۋدارىڭىزشى.

قانداي ءۇمىت ارتار ەدىڭ، جاڭا كۇن،

كوكتەمدە ءبۇر جارسام مەن اشىلىپ.

ءبىر عاجايىپ بايتەرەك بوپ تالابىم،

بۇتاعىڭا ۇيا سالار جاس ءۇمىت.

 

جولاۋشى ەدىم، ءۇمىتىمدى قۋعان ەم،

مەنى سەنىم، سەنىمدى مەن الديلەپ.

شارشارمىن مەن، سوندا-داعى تۋعان ەل،

ءبىر بۇتاڭا سۇيەنەرمىن قالعي كەپ.

جورتارمىن مەن كۇن-ءتۇن قاتىپ سابىلىپ،

قالار الىس بۇيرا توزاڭ بۇلدىراپ.

تىنىستارمىن اسپان بۇلتىن جامىلىپ،

اي استىندا اق بۇلاق بوپ سىلدىراپ.

العاش وقىعاندا اقىندىق جاناردان ءبىر تامشى جاس­تاي بولىپ ءۇزىلىپ تۇسكەن ليريكالىق شىعارمادا تامىل­جىعان تابيعاتتىڭ سۇلۋ كورىنىسى عانا بار سياقتى بولىپ كورىنەدى. شەبەرلىك تۇرعىسىنان نازار سالساڭىز، ءالى ون ەكىدە ءبىر گ ۇلى دە اشىلماعان جاس جىگىت­تىڭ شاعىن مينياتيۋرالىق ولەڭنىڭ قاۋىزىنا بۇرشىك اتقان سەزىمىن دە، تاۋداي بيىك تالابىن دا، اي استىندا تولقىعان اسقاق ارماندارىن دا قالاي سىيعىزىپ جىبەرگەنىنە قايران قالاسىڭ. تازا دا شىنايى قالپىندا جۇرەك قويناۋىنان شىعىپ، اقىن­نىڭ جان الەمىمەن گارمونيالىق ۇيلەسىم تاپ­قان تابيعاتتىڭ قاس-قاعىم ساتتىك قۇبىلىسىن سۇگىرەتتەگەن ولەڭدە ماقساتتى وي ايتىلماسا دا، جىر­دىڭ ءار جولىندا ادامدى تىلسىم تۇڭعيىعىنا تارتا تۇسەتىن قانشاما تەرەڭ سىر جاتىر.

كۇيشىلىكتى دە تەرەڭ مەڭگەرىپ، ولەڭدە دە ەش­كىمگە دەس بەرمەي، ەكى ونەردىڭ تىزگىنىن قاتار ۇستا­عان جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى – تاڭ­عاجايىپ تالانت. ول سۋرەتكەرلىكتى دە، سىرشىل­دىقتى دا، بيازىلىقتى دا، كەڭدىكتى دە، بيىك­تىكتى دە، تەرەڭدىكتى دە، سۇلۋلىقتى دا شىعارماشى­لىق شەبەر­لىگىمەن ۇشتاستىرا بىلگەن ۇلى اقىن. قامشى­نىڭ سا­بىنداي قىسقا عۇمىرىندا كۇنى-ءتۇنى تىنىمسىز ەڭبەك ەتىپ، ارتىنا جەتى توم ولمەس مۇرا قالدىرعان جىر سۇلەيىنىڭ قولىنا كۇرەك پەن قايلا الىپ، توننا-توننا توپىراقتى قازىپ، التىن ىزدەگەندەي بولعان ەڭبەكقورلىعى مەن ونەرگە بەرگەن ادال سەرتىنەن اينىماعان رۋحىنىڭ قايسارلىعىنا جىر جيناقتارىن پاراقتاعان سايىن، سۇيسىنگەن ۇستىنە سۇيسىنە تۇسەسىڭ.

بۇگىن «بالاۋسانى» قايتا وقىپ شىققانىمدا، جۇمەكەندى ازاتتىق جايلى قالىڭ ويدىڭ شىڭىرا­ۋىنا باتىرىپ، شىعارماشىلىق الەمىنىڭ القابىنا بوس­تاندىق تۋرالى ويدىڭ العاشقى ءدانىن تاستاعان اقىن­نىڭ كىم ەكەنىن تاپقانداي بولدىم. ول – پۋش­كيندەر مەن لەرمونتوۆتاردىڭ وزدەرى ازاتتىقتىڭ اقىنى رەتىندە تابىنعان – بايرون.

پىشاقتىڭ قىرىنداي عانا جىر كىتابىندا اقىن قايتا-قايتا بايرون شىعارماشىلىعىنا قىزىعىپ، وعان قاتارىنان ەكى ولەڭ ارنايدى. جانە ەكى ولەڭ دە بايروننىڭ ەمەس، تاۋەلسىزدىكتى اڭساعان جۇمەكەننىڭ جان شىڭىراۋىنان جەتكەن داۋىسىنداي بولىپ ەستى­لىپ، كوڭىلىڭنىڭ بەسىگىن تەربەتەدى.

بولاشاققا دەگەن ىزگى ءبىر تىلەك،

ارمان، ءۇمىت كۇن كەشىپ ەل بوس قاڭعىپ.

ءسوز العاندا سەن اڭساعان بوستاندىق،

ءوز ارناڭدا ولەڭ اقتى كۇركىرەپ.

قايران، بايرون! ول ءومىر بويى قايعى مەن قاسى­رەتتەن كوز اشا الماي دۇنيەدەن ءوتتى. ادىلەتتىلىك ىزدەپ، بوستاندىقتى اڭساعان شايىر تۋعان جەرىنەن دە قۋىلدى. بايرون تۋىندىلارىنان ازاتتىق رۋحى­نىڭ لەبى ەسەدى. جانى قايسار، مىنەزى اساۋ اقىن جىرلارىنداعى بوستاندىق تاقىرىبىنىڭ جارىعى ورىس پوەزياسىنىڭ تۇلپار­لارى پۋشكين مەن لەرمونوۆتىڭ، نەمىستىڭ تاماشا شايىرى گەتە­نىڭ دە تانىم كوكجيەگىن اقىل-پارا­ساتى­نىڭ شۋاعى­مەن ايمالاپ، ويلارىن كورىك­تەن­دىرىپ جىبەرگەنى ادەبيەت تاريحىنان بەلگىلى مىسالدار. قازاق اقىنى جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ تە قۇلداردىڭ قولىن قىسۋدان جيىركەنىپ:

سۋدبا! ۆوزمي نازاد ششەدروتى!

ي تيتۋل، چتو ۆ ۆەكاح زۆۋچيت!

جيت مەج رابوۆ – منە نەت وحوتى،

يح رۋكي پوجيمات – منە ستىد! – دەگەن بايرون­نىڭ كەسەك مىنەزىنە تامسانىپ، جۇرەگىن وتتاي جان­دىر­عان ماحابباتىن جاسىرا الماي تەبىرەنىپ كەتىپ، قاي­سار اقىندى تابيعات جاراتقان ءور رۋحتىڭ قۇبىلى­سىنا تەڭەيدى.

«بالاۋسا» جيناعىنداعى بايرونعا ارنالعان ەكىن­شى ولەڭمەن تانىسقاندا، جۇمەكەننىڭ اقىندىق رۋحى­نىڭ ازاتتىق يدەياسىمەن جارالانىپ قالعانىنا انىق كوزىڭىز جەتەدى.

ۋا، كەرەمەت!

بۋىرقانا تۋدى ولەڭ

سول عاسىردا وسەك-عايبات گۋلەگەن.

«ازاماتتار» ازاپ اتتى، تاس اتتى

اتقان تاستان بايرون بۋكەت جاساپتى.

جۇمەكەن اعىلشىن اقىنىنىڭ تاكاپپارلىعى مەن ازا­ماتتىق ءۇنىنىڭ اسقاقتىعىنا باس ءيىپ، بىرتە-بىرتە، قوعامداعى ادىلەتسىزدىكتەرگە قارسى شىندىقتىڭ قىنابىنان سۋىرىلىپ، سەمسەردەي سەرمەلگەن جالىندى جىر­لارىنان قۋات الىپ، رۋحتانا تۇسەدى. وتارلىق ەزگىدە جانى جانشىلىپ، ىستىق تابادا شىجعىرىلعان تاع­دىرى ەسىنە تۇسكەن شايىر بايرونمەن رۋحتاس ەكەنىن ءتۇسىنىپ، ونى جاقىن تۋىسىنداي جاقسى كورىپ، كوڭىل كوزەسىنە سىيماعان سەزىمىن توگىپ الىپ:

وسى ەكەن عوي، وسى ەكەن عوي وي دەگەن،

وسى ەكەن عوي، اقىن بولىپ سويلەگەن!

كوز الدىمدا وت كۇرەگەن الاقان...

وي-حوي مەنىڭ بريتاندىق دانا اتام! – دەپ قاتتى تولقىپ كەتەدى.

نەگە اقىن، سۇيەگى باياعىدا قۋراپ قالعان، قازاققا ءۇش قاي­ناسا سور­پاسى قوسىلمايتىن اعىلشىن بايرون­عا «بريتان­دىق دانا اتام» دەگەن ولەڭ جولدارىن ار­ناعان؟ ويت­كەنى ول ازاتتىققا جەتۋ جولىنداعى تىر­شىلىك ساپارى اۋىر بولعان بايروننىڭ ءومىرى مەن بودان­دىقتا ءجۇرىپ، شەرمەندە كۇي كەشكەن ءوز تاع­دىرى­نىڭ ۇندەستىگىن سەزىپ وتىر.

بۇل تاقىرىپ جۇمەكەنگە تاۋەلسىزدىك يدەياسىن حالقىنىڭ ساناسىنا سىنالاپ ءسىڭىرۋ ءۇشىن كەرەك بولىپ تۇر. بايروننىڭ ازاماتتىق ونەگەسى وسى يدەيانى جۇرەكتەرگە جەتكىزۋ جولىنداعى تاڭداپ الىنعان – سيمۆولدىق بەلگى.

كىپ-كىشكەنتاي بريتانيا ارالىن،

تارسىندىڭ سەن، جەر شارىنا قارادىڭ.

ارىستانداي اعىلشىندىق جۇرەكپەن

اسىندىڭ سەن گرەك قارۋ-جاراعىن.

ءسوز جوق، جۇمەكەن ازاتتىق تاقىرىبىن تۇرلەندىرۋ ءۇشىن جان-جاقتى ىزدەنىپ، بايروننىڭ ءومىرى مەن شىعار­ماشىلىعىن قازىمىرلانىپ زەرتتەگەن. اسىرە­سە، اقىننىڭ «چايلد گارولدتىڭ قاجىلىعى» پوە­ما­سى­نىڭ جۇمەكەنگە قاتتى اسەر ەتكەنى انىق باي­قالادى. فران­تسۋز جازۋشىسى اندرە مورۋانىڭ، ورىس ادەبيەت­تانۋ­شىسى اناتولي ۆينوگرادوۆتىڭ اقىن جايىن­دا جاز­­عان تانىمدىق كىتاپتارىن جۇمەكەن پاراق­تاعان بو­لۋعا ءتيىس، سەبەبى بايرون تۋرالى وتە كوپ بىلەتىنى ولەڭ­دەرىنەن بوياۋى قانىق، ايشىعى انىق بولىپ كورىنىپ تۇر.

تولقىن بولىپ قۇلادىڭ سەن ءبىر كەرىم،

شالشىق بولدى تەڭىزىم دەپ جۇرگەنىڭ.

الىس جاعا كورىنبەك ەد، كورىنبەك..

ءبىتتى اقىرى داڭقتى ءبىر ءولىم بوپ، – دەپ جۇمەكەن­نىڭ اقىندىق جۇرەگىنەن ولەڭ بولىپ توگىلگەن وي­دىڭ تاسقىنى، ايتىلعان پىكىرىمىزدىڭ شىندىق ەكە­نىن راستاي تۇسكەندەي.

لوردتاردىڭ پالاتاسىندا جۇمىسشىلاردى قور­عاپ، ادىلەت­تىلىكتى جاقتاپ سويلەگەن جالىندى سوزدەرى بايرون­­نىڭ اتىن ءبىر-اق كۇندە اسپانعا شىعارعان-تىن. بيلىك باسىنداعى اتقامىنەرلەردىڭ زارەسىن ۇشىرىپ، ەلدى دۇر­لىكتىرگەن وقيعادان سوڭ 23 جاسار بايروننىڭ اتاعى اسپانداپ كەتتى. ارىستان اقىننىڭ جاڭا عانا جا­رىق كورىپ، ءالى سياسى دا كەۋىپ ۇلگەرمەگەن «چايلد گارولد» پوەماسىنىڭ العاشقى ەكى ءبولىمىن جۇرت تالاپ اكەتتى.

اعىلشىن ۇكىمەتىنىڭ وتارلىق ساياساتىن اشكەرە­لەپ سويلەگەن جالىندى سوزدەرى بيلىكتىڭ وشپەندىلىگىن تۋعىز­دى. بايروننىڭ زامانداسى، فرانتسۋز جازۋشىسى ستەن­دال بيلىكتىڭ اقىنعا دەگەن اشۋ-ىزاسىن «ساياسي اشۋ-ىزا» رەتىندە باعالادى. (قاراڭىز: ستەندال. 15 توم­دىق شىعارمالار جيناعى. – م.، پراۆدا، 1959. 7-توم – 297 بەت).

1816 جىلى اقىنعا قارسى ۇيىمداستىرىلعان ناۋ­قان بايروندى ءبىرجولاتا وتانىن تاستاپ كەتۋگە ءماجبۇر ەتتى. قۋعىندا ءجۇرىپ ول يتاليا مەن گرەكيا­نىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن قوزعالىستارعا قولداۋ ءبىلدىردى. بايرون پوەزياعا ازاتتىقتىڭ رۋحىن الىپ كەلدى. اقىن قايتىس بولعاندا جازۋشى ۆالتەر سكوتت ءور ۇلانىن جوقتاپ، قابىرعاسى قايىسقان حالقىنىڭ قايعىسىن بىلاي جەتكىزدى: «ادىلەتتى بەتكە ايتقان داۋىستىڭ دا، ونى جامانداعان سوزدەردىڭ دە ءۇنى ءبىر ساتتە ءوشىپ، ءبىزدىڭ بويىمىزدى اياق استىنان اسپاننىڭ جارىعى جوعالىپ كەتكەندەي سەزىم بيلەپ الدى».

«بالاۋسانى» وقىعاندا جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ پوە­زياسىنداعى وتتاي جانعان ازاتتىق جالىنىنىڭ كەنەت­تەن پايدا بولۋىنا بايرون شىعارماشىلىعىنان ۇش­قىنداعان ويلاردىڭ اسەر ەتكەنىن بايقايسىڭ. تاۋەل­سىزدىكتى جىرلاۋداعى ەكى ەل ادەبيەتىندەگى ۇلى اقىن­­داردىڭ رۋحاني ۇندەستىگىنە كوزىڭ جەتە تۇسەدى. ازات­­تىق تاقىرىبىنىڭ بىرتە-بىرتە جۇمەكەن شىعار­ما­شى­لىعىنىڭ كۇرەتامىرىنا اينالا باستاعانىن كورەسىڭ....

 

امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

بالۋان شولاقتىڭ دومبىراسى

ونەر • بۇگىن، 09:00

جازعا سالەم جولدايىق

ونەر • بۇگىن، 08:55

جىلقىشى اۋىلدىڭ جاقسىلىعى

ايماقتار • بۇگىن، 08:54

قانمەن جازىلعان كارتينالار

تاريح • بۇگىن، 08:45

ستۋدەنتتەردىڭ ءسوز سايىسى

ونەر • بۇگىن، 08:41

وڭتايلى ونلاين اۋكتسيون

تەحنولوگيا • بۇگىن، 08:35

قولدى بولىپ جاتقان قاراۋسىز مال

ايماقتار • بۇگىن، 08:30

براكونەرگە بۇعاۋ بولماي ما؟

ايماقتار • بۇگىن، 08:28

2021 جىل – قالپىنا كەلۋ كەزەڭى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:25

كيىك كۇيىك پە؟

ەكولوگيا • بۇگىن، 08:18

قاۋىپتىڭ بەتىن ۆاكتسينا قايتارادى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:15

«وسىعان دەيىن نەگە بىرىكپەدى؟»

مەديتسينا • بۇگىن، 08:13

قورقىنىشتى سەيىلتۋ قۇرالى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:11

ءۇي سالعانعا – ۇلكەن كومەك

قوعام • بۇگىن، 08:05

بارتيمەن شەبەرلىك بايقاستى

تەننيس • بۇگىن، 08:05

«جىگىتتەر بار نارقاسقا...»

سپورت • بۇگىن، 07:59

ۇقساس جاڭالىقتار