رۋحانيات • 21 ءساۋىر، 2021

جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى...

166 رەت كورسەتىلدى

تۇرىك عۇلاماسى ءجالالاددين رۋمي: «جاقسى ادامنىڭ قابىرىن جەردىڭ بەتىنەن ىزدەمەڭدەر، ول ءوزىنىڭ تۋعان حالقىنىڭ جۇ­­رەگىنە جەرلەنەدى»، دەگەن ەكەن. ال اتام قازاق بولسا، «جاقسىنىڭ اتى ول­مەيدى، عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى» دەپتى. وسىن­داي اتى دا ولمەگەن، حاتى دا وشپەگەن جاق­سى­لاردىڭ ءبىرى مارقۇم اقسەلەۋ سەي­دىم­بەك ەدى. جارىقتىق ۇلت رۋحانياتى مەن ما­دەنيەتىنە ۇلكەن ۇلەس قوستى. نەبىر كەلەلى كەزدەسۋلەردە ماڭدايى جارقىراپ، سالالى ساۋساقتارى كۇمىس تۇتقالى اق تاياعىن قى­سىپ ۇستاپ، كەڭ زالعا سەلكەۋسىز كوز تاس­تاپ وتىرار ەدى. قازىر بۇل كۇندەر كەلمەسكە كەت­تى. بىراق ەلدىڭ جۇرەگىندە احاڭنىڭ ەلەسى قالدى.

 

وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن ەلوردا تورىندە مۋزىكا پانىنەن ساباق بەرەتىن ۇستاز­دار قاۋىمى اقسەلەۋ سەيدىمبەكتى شاقىرىپ، كەزدەسۋ وتكىزدى. بۇل كەزدەسۋ مارقۇمنىڭ ۇس­تاز­دار قاۋىمىمەن سوڭعى قاۋىشۋى ەكەنىن ول كەزدە بىلمەدىك. احاڭ ۋاقىتتىڭ شەرىن قوز­عاپ، قازاق مۋزىكا ءىلىمىنىڭ سان عاسىرلىق تاريحىن كوكتەي شولىپ سويلەدى. بار-جوعى جارتى ساعاتقا سوزىلعان باسقوسۋ بارىسىندا ىقىلىم زاماننىڭ قازىناسىن قوپارىپ تول­عادى. ءبىز سول كەزدە عالىمنىڭ ايتقان ءسوزىن قاعازعا ءتۇسىرىپ العان ەدىك. احاڭ ءبۇي دەدى:

– ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز – كوشپەلىلەر سوناۋ حينگاننان باستاپ، باتىستاعى كارپاتقا دەيىنگى 8000 شاقىرىم دالانى بيلەپ-توس­تەدى. وسى اۋماقتا 40-قا تارتا تۇركى حالقى ءومىر ءسۇردى. وسىلاردىڭ ىشىندە كوشپەلىلىكتى ال­عاشقى باستاعان دا، ەڭ سوڭىندا اياقتاعان دا قازاق. سەبەبى ولار ۇلى دالانىڭ اسا قۋاتتى ەندىگىندە قونىستانعان.

جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە جوسىپ جۇرەتىن اتا-بابالارىمىز ارحيتەكتۋرا ءھام بەينەلەۋ ونەرىمەن اينالىسا المادى. بىراق ءسوز ونەرى مەن كۇي ونەرىن ولشەۋسىز دامىتتى. تەلەگەي تەڭىز داستاندار جازدى، جىرلادى. ورىس پوە­زياسىنا ءارى كەتسە – ءىىى عاسىر. بىزدىكى – بەرى ايت­قاندا V عاسىر.

 ودان كەيىن قولونەر تاريحى سكيف، ساق­تارعا تىرەلىپ تۇر. حالقىمىزدىڭ ساز ونەرى (مۋزىكا) – ادامزات تاريحىنا قوسقان ۇلى مۇرا­سى. ءبىز عالامعا ماقتانساق، مۋزىكامەن ماقتانا الامىز. سەبەبى ونىڭ جانرلىق تەك­تىلىگى، بايىرعىلىعى، سازدىق ءۇنى ەشقانداي حالىقتا كەزدەسپەيدى.

كۇي جانرى ورىس، تاتار، قىتاي، قىرىمدا اتىمەن جوق. ءبىز بىلەتىن كەيبىر كۇيدىڭ تاريحى 2 مىڭ جىل بۇرىن تىركەلگەن. ريم تاريحشىلارى «تۇركىلەر قاعاندارىن كۇي شەرتىپ وياتادى» دەپ جازعان. 1927 جىلى رۋدەنكو دەي­تىن ارحەولوگ سكيفتەردىڭ قورعانىنان قو­بىز اسپابىن تاپتى. ول ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان 5000 جىل بۇرىن جاسالىپتى. الگى قوبىزعا ۆاسيلەۆ دەيتىن شەبەر رەكونسترۋكتسيا جاساپ شىقتى. قازىرگى قوبىزدان اۋمايدى. وتىرار، سامارقان، بۇقارا وڭىرلەرىنە جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارىنان وسىدان 2 نە­مەسە 2،5 مىڭ جىل بۇرىنعى ۇلتتىق مۋزىكا اسپاپتارىمىزدىڭ ءوزى بولماسا دا كوزى تا­بىلىپ جاتىر.

قىتاي جازبالارىندا «تۇركىنىڭ وركەس­ترىن اكەلىپ، حان سارايىندا ويناتتىق» دەلىنەدى. پلۋتارح جازادى: «ساقتىڭ اسكەرلەرى ساداق­تىڭ ادىرناسىن شەرتىپ وتىرىپ ءان سالادى». ىشەكتى اسپاپتاردىڭ اتاسى وسى ەمەس پە؟!.

ۇلىتاۋدىڭ جانعابىل وزەنىنىڭ بويىنان 1946 جىلى اكادەميك الكەي مارعۇلان بالبال تاس تاۋىپ زەرتتەدى. بالبالدىڭ جاۋىرىنىندا قوبىز، قوڭىراۋ بار. ەل ونى «باقسى تاس» دەپ اتادى. بۇنىڭ ءوزى-اق 1600 جىلدىڭ ارعى جاعىن مەڭزەپ تۇر.

«اقساق قۇلان» كۇيىنىڭ 10 ءتۇرى جەتكەن. اسان قايعىنىڭ «ەل ايىرىلعان» كۇي – ءحىV عاسىردىڭ مۇراسى. قازتۋعاننىڭ «ساعىنىش» اتتى كۇيى جەتتى. كۇيشى تالاسبەك اسەم­قۇ­لوۆ­­تىڭ ورىنداۋىندا بايجىگىتتىڭ 30 كۇيى­مەن قايتا قاۋىشتىق. ابىلايدىڭ «قارا جورعاسى» – حVIII عاسىردىڭ تۋىندىسى…

ال قازاقتىڭ كۇي جانرىنا كەلسەك، شەرتپە جانە توكپە دەپ ەكىگە ءبولىپ ءجۇرمىز. بۇل دۇرىس ەمەس. مىسالى، دايرابايدا شەرتپە دە، توكپە دە كۇيلەر بار. ەكىنشىدەن، قوبىز بەن سىبىزعى سازدارىن شەرتپە، توكپە كۇي دەپ بولە المايمىز عوي. شەرتپە – قيمىلدى بىلدىرەدى. توكپە – كوڭىل كۇيدى بىلدىرەدى. كونسەرۆاتوريادا شەرتپە جانە توكپە كۇي كلاستارى بار. بۇل دۇرىس ەمەس.

قازاق كۇيىن بىلاي ءبولىپ قاراۋعا نەگىز بار: ءبىرىنشى – قوڭىر ءان مەن قوڭىر كۇيلەر («سارىجايلاۋ»). ەكىنشى – تىك ءان، تىك كۇيلەر ( «اقكيىك»، «جەزكيىك»). ءۇشىنشى – بويلاۋىق كۇيلەر («كىشكەنتاي»، «زار قوسباسار»).

ونىڭ سىرتىندا كونەدەن كەلە جاتقان تارماقتى كۇيلەر بار. ەرتەدە 365 كۇندە 365 كۇيدى 365 بالا تارتادى ەكەن. وسىلاردان ەڭ جاقسى 9 كۇيدى تاڭداپ الىپ، باسقاسىن ۇمىت­قان. بۇلار بۇگىنگى «توعىز تاراۋ»، «اققۋ» سەكىلدى تسيكلدى كۇيلەر بولعان. ءسوزىمىزدى تۇيىن­دەپ ايتقاندا، مادەنيەت دەگەن سەيفتەگى اقشا ەمەس. ول – اتادان بالاعا بەرىلەتىن مۇرا. وسى مۇ­رامىزدى ساقتاي العان جاعدايدا ءبىز ۇلى دا­لانىڭ تۇرعىنى بولا الامىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

«بارىستىڭ» العاشقى ترانسفەرى

حوككەي • بۇگىن، 08:50

«ءان» بە، «ءۇن» بە؟

رۋحانيات • بۇگىن، 08:36

جۋرناليست قاسىم

رۋحانيات • بۇگىن، 08:34

ءسوز سويىل: ءازىل-وسپاق

رۋحانيات • بۇگىن، 08:32

دالالىق وركەنيەت تاعىلىمى

تاريح • بۇگىن، 08:23

بالاباقشانىڭ جوعىنان بارى جاقسى

ايماقتار • بۇگىن، 08:18

كاسىپكە باۋلۋ – قاسيەتتى بورىش

ايماقتار • بۇگىن، 08:16

اتى-جونىمىزگە اباي بولايىق

قوعام • بۇگىن، 08:14

ءۇي ىشىندەگى ۇيلەسىم

پىكىر • بۇگىن، 08:06

قوي باققان وزار...

ايماقتار • بۇگىن، 08:03

حالىقارالىق قۇجاتتار قابىلداندى

قازاقستان • بۇگىن، 07:58

ايسبەرگ اقيقاتى

ادەبيەت • كەشە

جوق كىتاپتى ىزدەۋ

ادەبيەت • كەشە

كرەست-كەدەرگى...

ادەبيەت • كەشە

شاڭىراق – «شاعىن وتانىڭ»

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار