الەم • 20 ءساۋىر، 2021

قىتاي تاياۋ-شىعىستىڭ گەگەمونىنا اينالا ما؟

41 رەت كورسەتىلدى

تەل-اۆيۆ. اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەن اۋعانستاننان امەريكالىق ساربازداردى شىعارۋ 11 قىركۇيەككە دەيىن اياقتالاتىنىن مالىمدەدى.

وسىلايشا، ەلدىڭ ەڭ ۇزاق سوعىسى تامامدالماق. بۇل قادام اقش-تىڭ تاياۋ شىعىستان الىستاي باستاعانىن اڭعارتادى. بۇل ۋاقىت ەنشىسىندەگى شارۋا ەدى. ەندى ونىڭ وڭىردەگى ورنىن بىرەۋ باسۋى مۇمكىن بە؟ 

قىتاي بۇدان ۇمىتتەنەدى. بايدەننىڭ مالىمدەمەسىنەن بىرنەشە اپتا بۇرىن قىتايدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۆانگ ي تەگەرانعا بارىپ، يرانمەن 25 جىل­دىق «جان-جاقتى ستراتەگيالىق سەرىك­تەستىك» جونىندە كەلىسىمگە قول قويدى. قۇجات ەكونوميكالىق، ساياسي جانە قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتى­ماق­تاس­تىقتى قامتيدى. بۇل قادام اقش-تى ابىر­جىتادى. وعان نەگىز جەتەرلىك.

ءيا، «جان-جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك» – قىتاي ءۇشىن سىرتقى سايا­ساتتاعى قۇرالدىڭ ستاندارتى. اتال­عان ەل وڭىردەگى بىرقاتار مەملەكەتپەن، ونىڭ ىشىندە يراكپەن جانە ساۋد ارابياسىمەن وسىنداي قۇجاتقا قول قويعان-دى. كەيبىرەۋلەر يرانمەن جاسالعان ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتىڭ اياسىن اسىرا باعالايتىنداي. ماسەلەن، قىتاي يرانعا 400 ميلليارد دوللارلىق ينۆەستيتسيا سالاتىنى ايتىلىپ ءجۇر. بىراق ەكى ەل دە ناقتى قاراجات كولەمىن رەسمي ايتقان جوق.

«جان-جاقتى ستراتەگيا­ل­ىق سەرىكتەس­تىك» – قىتاي مەن يران قا­رىم-قا­تى­ناسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرە قويماسا دا، اقش-تىڭ بۇرىننان كەلە جاتقان قارسىلاسىمەن جاساسقان بەيجىڭ بيلىگىنىڭ العاشقى مامىلەسى. سونىمەن قاتار قىتاي امەريكانىڭ تاياۋ شىعىستاعى ەڭ جاقىن وداقتاس­تارىمەن، سونىڭ ىشىندە بىرىككەن اراب امىر­لىكتەرىمەن، مىسىرمەن، ءتىپتى يز­رايلمەن بايلانىستى تەرەڭدەتۋگە كىرىستى.

ازىرگە قىتاي ءبىرىنشى كەزەكتە ەكونو­مي­­كا­لىق ماسەلەگە باسىمدىق بەرە­تىن­­دەي كورىنەدى. ءوڭىردىڭ ەنەرگەتي­كا­لىق رەسۋرس­تارىنا قول جەتكىزۋدەن بولەك، قىتاي يزرايلمەن جوعارى تەح­نو­لوگيالىق وندىرىستەر جونىندە ىنت­ى­ماقتاستىق جاساۋ ارقىلى وزىق سالا­لار­داعى بەدەلىن ارتتىرا الادى. سوندىق­تان اتالعان ەل كەيىنگى جىلدارى يزرايلگە قۇياتىن ينۆەستيتسياسىن كۇرت كوبەيتتى. اقش-تى الاڭداتاتىنى دا وسى.

قىتاي سونداي-اق يزرايل ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسىندا ايتىلعان بايلانىس ماسەلەسىنە ارالاسادى دەپ ۇمىتتەنىپ وتىر. ازيا مەن ەۋروپانىڭ ءبىراز بولىگىندەگى تەڭىز پورتتارىن باقى­لاۋىنا العانى سەكىلدى، ءيزرايلدىڭ حايفاداعى پورتىنا دا مىقتاپ بەكىندى. بۇعان قوسا، يراننىڭ مۇنايىنا تاۋەل­دى ەكەنىن تۇسىنگەندىكتەن، ورمۋز بۇعا­زىنداعى باندار-ابباس پورتىنا تىكەلەي تەڭىز جولىن اشتى.

ايتسە دە  اقش-تى ازىرگە الاڭدات­پاي­تىن ءبىر ماسەلە بار – قىتاي تاياۋ شىعىستاعى قاقتىعىسقا ماي قۇ­يىپ وتىرعان جوق. ءيا، يرانمەن جاسال­عان «جان-جاقتى ستراتەگيالىق سەرىك­تەس­تىكتە» قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىن­تى­­ماقتاستىق تۋرالى ايتىلعان. بىراق بۇل اسكەري وداق ەمەس. سونداي-اق قىتاي ەش­قاشان اسكەري قاقتىعىستاردا ءبىر تاراپقا بولىسپايدى. ماسەلەن، قىتاي يراننىڭ باسەكەلەسى ساۋد ارابياسىمەن بىرگە اسكەري جاتتىعۋلار وتكىزەدى.

قىتاي مۇناي ەكسپورتىن توقتاتىپ، ايماق­تاعى ينۆەستيتسياسىن جو­يىپ جى­بەرۋى ىقتيمال وقيعا – ايماقتىق الاۋىز­­دىقتى قالامايدى. سوندىقتان بەي­جىڭ بيلىگى وڭىردەگى بەيبىتشىلىككە جاۋاپ­تى. بىراق بۇل قىتايدىڭ تاياۋ شىعىس­تاعى قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا كەپىل ەكەنىن بىل­دىرمەيدى. اقش-پەن جاھاندىق دەڭگەي­دە باسەكەلەسۋ ماقساتىندا اسكەري وداقتاس­تىق جاساۋ قىتايدىڭ قۇرالى ەمەس.

بەيجىڭ بيلىگى سونداي-اق ايماقتىڭ بۇرىننان كەلە جاتقان قاقتىعىستارىنا ارالاسۋعا مۇددەلى ەمەس. تاياۋدا قىتاي تاراپى يزرايل مەن پالەستينا باسشىلارى اراسىندا تىكەلەي كەلىسسوزدەر وتكىزۋ جونىندە ۇسىنىس جاسادى. بىراق بۇعان تىم كوپ سەنىم ارتپاۋ كەرەك. قىتاي اقش-تىڭ كوپ شىعىن جۇمساپ، قا­نى مەن قازىناسىن اياماۋىنىڭ ارقا­سىن­دا عانا ءوزىنىڭ اۋعانستان مەن يراك­تا­عى ەكونوميكالىق ىقپالىن كەڭەيتە ال­­عا­نىن جاقسى تۇسىنەدى. سوندىق­تان مۇن­­داي تاۋەكەلگە ينۆەستيتسيا قۇي­مايدى.

سايىپ كەلگەندە، قىتايدىڭ ەكونومي­كالىق مۇددەسى ءۇشىن تاياۋ شىعىستا اقش ورناتىپ كەتكەن قاۋىپسىزدىك جۇ­يەسى­نىڭ بۇزىلماعانى قاجەت. بۇعان بەيجىڭ بيلىگىنىڭ وڭىردەگى اقش-تىڭ نە­گىزگى وداقتاستارىمەن سەرىكتەستىك ورنات­قانى دالەل. قىتاي يرانمەن «جان-جاق­تى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىككە» قول قوي­عاندا عانا باسقاشا قادام جاسادى. بىراق مۇنىڭ استارىندا ەكونوميكالىق ەسەپ جاتىر. بەيجىڭ اقش-تىڭ 2015 جىلى يران يادرولىق كەلىسىمىنەن شىعىپ، 2018 جىلى قايتا سانكتسيا سالعاننان كەيىن قاتتى زارداپ شەككەن ەكىجاقتى ساۋدانى جانداندىرۋدى كوزدەيدى.

شىندىعىندا، سانكتسيالار قايتا ەنگىزىلگەننەن كەيىن عانا «جان-جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك» يدەياسى دۇ­نيەگە كەلدى. بايدەن اكىمشىلىگىنىڭ يادرو­لىق كەلىسىمىن قايتا جانداندىرىپ، قو­سىلۋعا تالپىنعانى سەكىلدى، قىتاي قۇ­جاتقا قول قويۋ ۋاقىتىن مۇقيات تاڭ­دا­دى. وسىلايشا، كەلىسسوزدەر كەزىندە يران­­­نىڭ پوزيتسياسىن كۇشەيتىپ، سانكتسيالاردى تەزىرەك الۋعا ىقپال ەتپەك.

الايدا، يران ءۇشىن قىتايمەن سەرىك­تەس­تىك وڭايعا سوقپاۋى مۇمكىن. بەي­جىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىن پايدالا­نىپ، جەڭىلدىكپەن مۇناي جەتكىزۋدى سۇراپ وتىر. «جان-جاقتى ستراتەگيالىق سەرىك­تەس­تىكتى» تالقىلاۋ بارىسىندا كەي يران­دىقتار قىتايدىڭ شري-لانكاداعى حامبانتوتا پورتىنا باقىلاۋ جاساۋعا مۇمكىندىك العان كەلىسىمى سەكىلدى زىميان قۇجاتتار ازىرلەۋى مۇمكىن ەكەنىنە الاڭ­داۋشىلىق ءبىلدىردى.

البەتتە، بىرازعا دەيىن اقش-تىڭ تاياۋ شىعىستاعى اسكەري باسىمدىعى قالا بەرەتىنى ءسوزسىز. بىراق اسكەري كۇش قىتايدىڭ ايماقتاعى (جانە ودان تىس جەرلەردەگى) ستراتەگيالىق جوسپارىن توق­تاتۋعا جەتكىلىكسىز. ول ءۇشىن اقش-قا ءوزى­نىڭ ساياسي سالماعىن، ەكونوميكالىق باي­لانىسىن جانە مادەني ىقپالىن كۇشەي­تۋ قاجەت. ايتپەسە، بايدەن اقپان ايىندا ايتقانداي، قىتاي «تۇسكى استى جەپ كەتەدى».

شلومو بەن-امي،

ءيزرايلدىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى، تولەدو حالىقارالىق بەيبىتشىلىك ورتالىعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • 14 مامىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار