باعدارلامالار • 20 ءساۋىر، 2021

Big Tech كومپانيالارىنىڭ قارجىلىق ماسەلەسى

195 رەت كورسەتىلدى

بەركلي. 2009 جىلعى الەمدىك قارجى داعدارىسى كەزىندە اقش فەدەرالدىق رەزەرۆىنىڭ سول كەزدەگى توراعاسى پول ۆولكەر وتكەن 20 جىلدا الەۋمەتتىك تۇرعىدا وندىرىستىك پايدا اكەلگەن قارجىلىق يننوۆاتسيا اۆتوماتتاندىرىلعان ەسەپ ايىرىسۋ ماشيناسى، ياعني بانكومات عانا دەگەن ەدى. ءموبيلدى تولەم پلاتفورمالارىنان باستاپ، ينتەرنەت-بانكينگ پەن peer-to-peer نەسيەلەندىرۋىنە دەيىنگى تسيفرلى قارجىلىق يننوۆاتسيالار شاش-ەتەكتەن بولعان كەزدە ۆولكەر نەلىكتەن مۇنداي مالىمدەمە جاسادى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. 

ۆولكەردىڭ الاڭداۋى ورىندى. قاراپايىم بانكومات سەكىل­دى اتالعان يننوۆاتسيالاردىڭ كوپ­شىلىگى ترانزاكتسياعا كەتەتىن شى­عىنداردى اجەپتەۋىر ازايتىپ، تيىمدىلىگىن كورسەتتى. بىراق قار­جىلىق فيرمالاردى سىناپ جۇرگەن ۆولكەردىڭ ءىرى تەحنو­لو­گيالىق كومپانيالاردىڭ وسى سەكتورعا ەنۋىنە الاڭداۋ­شىلىق ءبىلدىرۋى بەكەر ەمەس. مۇنداي كوم­پانيالاردىڭ قىزمەتى بارلىق جەردە تانىمال، ءتىپتى اتاۋلارىن دا جاتقا بىلەمىز. اقش-تا ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىساتىن Amazon، كورەيادا Kakao مەسسەندجەر كومپانياسى، لاتىن امەري­كاسىندا ونلاين اۋكتسيون جانە ساۋداعا بەيىمدەلگەن Libre جانە قىتايلىق تەحنولوگيا الىبى Alibaba مەن Tencent.

قازىرگى تاڭدا بۇل ۇيىمدار قارجىلاندىرۋعا بايلانىس­تى بۇكىل سالالارعا ارالاسادى. Amazon شاعىن جانە ورتا بيز­نەسكە نەسيە بەرەدى. كاكاو جان-جاقتى بانكتىك قىزمەتتەردى ۇسىنادى. Alibaba-نىڭ Ant Financial جانە Tencent-ءتىڭ WeChat باعدارلامالارى قار­جى­لىق ونىمدەردىڭ ءورىسىن كە­ڭەيتتى. سوعان بايلانىستى تاياۋ­دا ەكى كوم­پانيا قىتاي ۇكىمە­تىنىڭ قى­سىمىنا ۇشىرادى.

سوندىقتان وسى سالانى رەت­تەۋشىلەر ءۇشىن بىرقاتار ماسەلە بار ەكەنى انىق. ەلدەگى تۇرعىن­داردىڭ باسىم بولىگى ءبىر كومپانيا ارقىلى عانا تولەم جاساسا، ونىڭ ىستەن شىعۋى بۇكىل ەكو­نو­ميكانى قۇلدىراتۋى مۇم­كىن. كەنياداعى M-Pesa – سونىڭ جارقىن مىسالى. وسىعان وراي، رەتتەۋشىلەر وپەراتسيالىق تاۋە­كەلدەرگە مۇقيات نازار اۋدارۋى كەرەك. ولار كليەنتتەردىڭ دەرەك­تەرىن قورعاۋعا مۇقيات بولۋى ءتيىس. تەك قارجىلىق ەمەس، Big Tech كومپانيالارىنىڭ جيناۋى مۇمكىن باسقا دا جەكە دەرەكتەر دە قۇپيا كۇيىندە قالۋى قاجەت.

سونىمەن قاتار Big Tech كومپانيالارى تۇتىنۋشىلاردىڭ قالاۋىنا ساي كەلەتىن دەرەكتەر­دى جيناپ، تالدايتىندىقتان، كليەنت­تەردىڭ قاتە تۇسىنىگىن ءوز پايداسىنا قولدانۋعا قابىلەتتى. ەگەر مۇنداي قاتە تۇسىنىك كەي قارىز الۋشىنى اسىرا تاۋەكەلگە بارۋعا يتەرمەلەسە، بۇل Big Tech كومپانيالارىن مازالامايدى. ويتكەنى ولار سەرىكتەس بانكتەرگە تەحنولوگيالار مەن تاجىريبە عانا ۇسىنادى. وسىنداي مورال­دىق قاۋىپ سەبەبىنەن قىتايلىق رەتتەۋشىلەر ەندى ەلدەگى Big Tech كومپانيالارىن بىرلەسكەن نەسيە سەرىكتەستىكتەرى ارقىلى بەرىلگەن كەز كەلگەن نەسيەگە جۇمسالاتىن قاراجاتتىڭ 30 پايىزىن ءوز قالتا­سىنان تولەۋدى تالاپ ەتىپ وتىر.

بيلىك وكىلدەرى دە قارجىلىق ونىمدەردى جەتكىزۋشىلەردىڭ حا­لىق­تى ناسىلىنە، جىنىسىنا، ەتنوسىنا جانە دىنىنە بايلانىس­تى كەمسىتۋگە جول بەرمەيتىن زاڭ­دار مەن ەرەجەلەر جاساۋمەن شۇعىلدانادى. مۇنداعى ما­سەلە – توپتىق سيپاتتامالارعا نەگىز­دەلگەن باعالىق ديسكريميناتسيا مەن تاۋەكەلگە نەگىزدەلگەن باعا­لىق ديسكريميناتسيانى اجىراتۋ.

ادەتتە رەتتەۋشىلەر نەسيەلىك پروۆايدەرلەردەن نەسيە بەرۋ جونىندەگى شەشىم قابىلداۋعا اسەرى بار «اۋىسپالى» ءتىزىمدى تالاپ ەتەدى. وسىلايشا، رەتتەۋ­شىلەر تىزىمگە تىيىم سالىنعان توپتىق سيپاتتامالار كىرىپ-كىر­مە­گەنىن انىقتاي الادى. سونداي-اق نەسيە بەرۋشىلەردەن «اۋىس­پالى» تىزىمگە قاتىسى بار «نەسيە سالماعىن» دا كورسەتۋىن مىندەتتەيدى. وسىلايشا، نەسيە­لىك شەشىمدەردىڭ ەتنوستىق نەمەسە ناسىلدىك سيپاتتامالارعا قان­شالىقتى بايلانىسى بار ەكە­نىن باقىلايدى. بىراق Big Tech كومپانيالارىنىڭ جاسان­دى ينتەللەكتىگە نەگىزدەل­گەن الگو­ريتمدەرى نەسيە بەرۋ­شى قىز­مەت­كەرلەردى الماستىر­عان­دىق­تان، جاڭا مالىمەتتەردىڭ ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى «اۋىسپالى» ءتىزىم مەن «نەسيە سالماعى» وزگەرىپ وتىرادى. رەتتەۋشىلەردىڭ ونى باقىلاۋى وتە قيىن شارۋا.

سونداي-اق الگوريتمدىك پرو­تسەستەردە قاتە تۇسىنىككە ءتۇرلى فاكتور اسەر ەتۋى مۇم­كىن. الگوريتمدى جەتىل­دىرۋ­گە قول­دانىلاتىن مالى­مەتتەر بىر­جاقتى بولۋى ىق­تي­­مال. سونى­مەن قاتار جاساندى ين­تەل­لەكتىنىڭ ءوزىن ءوزى وقىتۋ­داعى كەم­شىلىگى دە جەتەرلىك. ويت­كەنى مۇنداي جۇيە الگوريتم دەرەك­تەرىن بىرجاقتى تاسىلدەر­مەن ۇي­­رەنۋ قاۋپى بار. سوندىقتان ال­گو­ريتمدى جۇيەنىڭ وسىنداي بول­مى­سىن ەسكەرسەك، ماسەلەنىڭ قاي­دا جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.

بۇدان بولەك، باسەكەلەستىككە دە قاۋىپ تونەدى. بانكتەر مەن قارجىلىق كومپانيالار Big Tech فيرمالارى باسقاراتىن بۇلتتى ەسەپتەۋلەر قىزمەتىنە سۇيەنەدى. ءسويتىپ ولار ءوز باسەكەلەستەرىنە تاۋەلدى بولا تۇسەدى. Big Tech كوم­پانيالارى سونداي-اق وزدەرى­نىڭ قارجىلىق بيزنەستەرىن سۋبسيديالاۋى مۇمكىن. بىراق بۇل اتقاراتىن جۇمىسىنىڭ ءبىر بولىگى عانا. مىسالى، ولار بۇعاتتاۋشى قىزمەتتەردىڭ بىرقاتار ءتۇرىن ۇسى­نىپ، ءوز كليەنتتەرىنىڭ  پرو­­ۆاي­دەردى اۋىستىرۋىنا جول بەر­مەيدى.

وسىعان بايلانىستى رەتتەۋ­شىلەر اشىق بانكتىك ەرەجە دەي­تىن شەشىم قابىلدادى. قارجىلىق فير­مالار كليەنتتەردىڭ كەلى­سىمىمەن ولارعا قاتىستى دەرەك­تەردى ءۇشىنشى تاراپپەن بولىسۋگە مىندەتتى. ولار ءۇشىنشى تاراپ پروۆايدەرلەرىنە كليەنتتەرگە قا­تىستى مالىمەتتەر الۋ ءۇشىن قار­جىلىق ۆەب-سايتتارعا تىكەلەي قو­سىلۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن باع­دار­لامالار قولدانۋعا رۇقسات بەردى.

الايدا مۇنىڭ قانشالىقتى جەتكىلىكتى ەكەنى تۇسىنىكسىز. Big Tech كومپانيالارى ءوز پلات­فور­مالارىن كوپ مولشەردە كليەنت دەرەكتەرىن جيناۋعا، ونى وزدەرى­نىڭ ينتەللەكتۋالدى الگو­ريتمدەرىن وقىتۋعا قولدانا الا­­دى. ءسويتىپ باسەكەلەستەرىنە قا­را­عاندا جوعارى ساپالى نەسيە بەرۋ تۋرالى شەشىمدى ءتيىمدى تۇردە انىقتايدى. كليەنتتەر وزدەرىنىڭ قارجىلىق دەرەكتەرىن باسقا بانككە نەمەسە قارجىلىق كومپانيالارعا اۋىستىرا الادى. بىراق ولاردىڭ قارجىلىق ەمەس دەرەكتەرى قايدا قالادى؟ ءوز دە­رەك­تەرىن پايدالانۋعا، باس­­قا كليەنت­تەردىڭ دەرەكتەرىن جي­­ناۋ­عا بەيىمدەلگەن الگوريتم تۋرالى نە ايتا الامىز؟ مۇنداي قادام جاساماسا، تسيفرلى بانكتەر مەن قارجىلىق كومپانيالار Big Tech كومپانيالارى سەكىلدى ءوز قىزمەتىن ءتيىمدى جۇرگىزە الماس ەدى. تۇتىنۋشىلاردى بايلاپ قويۋ جانە نارىقتاعى ۇستەم­دىك­پەن كۇرەسۋ مۇمكىن ەمەس.

وسىندايدا بانكتەر مەن رەتتەۋشىلەرگە قاتىستى مىنا ءازىل ەسكە تۇسەدى. بانكتەر تازىلار سەكىل­دى، وتە جىلدام قيمىلدايدى. رەت­تەۋ­شىلەر ءىز كەسۋشى يتتەر سەكىلدى. ولار باياۋ جۇرەدى، بىراق قاتەلەسپەيدى. پلاتفورمالى ەكو­نو­ميكا داۋىرىندە ءىز كەسۋشى يتتەر جىلدامدىقتى كۇشەيتۋى كەرەك. ءۇش ورتالىق بانكتە عانا قار­جىلىق تەحنولوگيانىڭ ارنايى بولىمشەلەرى بار ەكەنىن ەسكەرسەك، ولاردىڭ يىستەن ايىرىلىپ قالۋىنا الاڭداۋعا نەگىز بار.

بارري ەيحەنگرين،

بەركليدەگى كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكونوميكا پروفەسسورى جانە حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ بۇرىنعى اعا كەڭەسشىسى. ول كوپتەگەن كىتاپتاردىڭ، سونىڭ ىشىندە The Populist Temptation: Economic Grievance and Political Reaction in the Modern Era كىتابىنىڭ اۆتورى.

Copyright: Project Syndicate، 2021.

www.project-syndicate.org

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اقىرەتكە دەيىنگى ادالدىق

ونەر • بۇگىن، 10:23

حوككەيشىلەر لاتۆياعا اتتاندى

حوككەي • بۇگىن، 07:30

ۇقساس جاڭالىقتار