ۆولكەردىڭ الاڭداۋى ورىندى. قاراپايىم بانكومات سەكىلدى اتالعان يننوۆاتسيالاردىڭ كوپشىلىگى ترانزاكتسياعا كەتەتىن شىعىنداردى اجەپتەۋىر ازايتىپ, تيىمدىلىگىن كورسەتتى. بىراق قارجىلىق فيرمالاردى سىناپ جۇرگەن ۆولكەردىڭ ءىرى تەحنولوگيالىق كومپانيالاردىڭ وسى سەكتورعا ەنۋىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرۋى بەكەر ەمەس. مۇنداي كومپانيالاردىڭ قىزمەتى بارلىق جەردە تانىمال, ءتىپتى اتاۋلارىن دا جاتقا بىلەمىز. اقش-تا ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىساتىن Amazon, كورەيادا Kakao مەسسەندجەر كومپانياسى, لاتىن امەريكاسىندا ونلاين اۋكتسيون جانە ساۋداعا بەيىمدەلگەن Libre جانە قىتايلىق تەحنولوگيا الىبى Alibaba مەن Tencent.
قازىرگى تاڭدا بۇل ۇيىمدار قارجىلاندىرۋعا بايلانىستى بۇكىل سالالارعا ارالاسادى. Amazon شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە نەسيە بەرەدى. كاكاو جان-جاقتى بانكتىك قىزمەتتەردى ۇسىنادى. Alibaba-نىڭ Ant Financial جانە Tencent-ءتىڭ WeChat باعدارلامالارى قارجىلىق ونىمدەردىڭ ءورىسىن كەڭەيتتى. سوعان بايلانىستى تاياۋدا ەكى كومپانيا قىتاي ۇكىمەتىنىڭ قىسىمىنا ۇشىرادى.
سوندىقتان وسى سالانى رەتتەۋشىلەر ءۇشىن بىرقاتار ماسەلە بار ەكەنى انىق. ەلدەگى تۇرعىنداردىڭ باسىم بولىگى ءبىر كومپانيا ارقىلى عانا تولەم جاساسا, ونىڭ ىستەن شىعۋى بۇكىل ەكونوميكانى قۇلدىراتۋى مۇمكىن. كەنياداعى M-Pesa – سونىڭ جارقىن مىسالى. وسىعان وراي, رەتتەۋشىلەر وپەراتسيالىق تاۋەكەلدەرگە مۇقيات نازار اۋدارۋى كەرەك. ولار كليەنتتەردىڭ دەرەكتەرىن قورعاۋعا مۇقيات بولۋى ءتيىس. تەك قارجىلىق ەمەس, Big Tech كومپانيالارىنىڭ جيناۋى مۇمكىن باسقا دا جەكە دەرەكتەر دە قۇپيا كۇيىندە قالۋى قاجەت.
سونىمەن قاتار Big Tech كومپانيالارى تۇتىنۋشىلاردىڭ قالاۋىنا ساي كەلەتىن دەرەكتەردى جيناپ, تالدايتىندىقتان, كليەنتتەردىڭ قاتە تۇسىنىگىن ءوز پايداسىنا قولدانۋعا قابىلەتتى. ەگەر مۇنداي قاتە تۇسىنىك كەي قارىز الۋشىنى اسىرا تاۋەكەلگە بارۋعا يتەرمەلەسە, بۇل Big Tech كومپانيالارىن مازالامايدى. ويتكەنى ولار سەرىكتەس بانكتەرگە تەحنولوگيالار مەن تاجىريبە عانا ۇسىنادى. وسىنداي مورالدىق قاۋىپ سەبەبىنەن قىتايلىق رەتتەۋشىلەر ەندى ەلدەگى Big Tech كومپانيالارىن بىرلەسكەن نەسيە سەرىكتەستىكتەرى ارقىلى بەرىلگەن كەز كەلگەن نەسيەگە جۇمسالاتىن قاراجاتتىڭ 30 پايىزىن ءوز قالتاسىنان تولەۋدى تالاپ ەتىپ وتىر.
بيلىك وكىلدەرى دە قارجىلىق ونىمدەردى جەتكىزۋشىلەردىڭ حالىقتى ناسىلىنە, جىنىسىنا, ەتنوسىنا جانە دىنىنە بايلانىستى كەمسىتۋگە جول بەرمەيتىن زاڭدار مەن ەرەجەلەر جاساۋمەن شۇعىلدانادى. مۇنداعى ماسەلە – توپتىق سيپاتتامالارعا نەگىزدەلگەن باعالىق ديسكريميناتسيا مەن تاۋەكەلگە نەگىزدەلگەن باعالىق ديسكريميناتسيانى اجىراتۋ.
ادەتتە رەتتەۋشىلەر نەسيەلىك پروۆايدەرلەردەن نەسيە بەرۋ جونىندەگى شەشىم قابىلداۋعا اسەرى بار «اۋىسپالى» ءتىزىمدى تالاپ ەتەدى. وسىلايشا, رەتتەۋشىلەر تىزىمگە تىيىم سالىنعان توپتىق سيپاتتامالار كىرىپ-كىرمەگەنىن انىقتاي الادى. سونداي-اق نەسيە بەرۋشىلەردەن «اۋىسپالى» تىزىمگە قاتىسى بار «نەسيە سالماعىن» دا كورسەتۋىن مىندەتتەيدى. وسىلايشا, نەسيەلىك شەشىمدەردىڭ ەتنوستىق نەمەسە ناسىلدىك سيپاتتامالارعا قانشالىقتى بايلانىسى بار ەكەنىن باقىلايدى. بىراق Big Tech كومپانيالارىنىڭ جاساندى ينتەللەكتىگە نەگىزدەلگەن الگوريتمدەرى نەسيە بەرۋشى قىزمەتكەرلەردى الماستىرعاندىقتان, جاڭا مالىمەتتەردىڭ ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى «اۋىسپالى» ءتىزىم مەن «نەسيە سالماعى» وزگەرىپ وتىرادى. رەتتەۋشىلەردىڭ ونى باقىلاۋى وتە قيىن شارۋا.
سونداي-اق الگوريتمدىك پروتسەستەردە قاتە تۇسىنىككە ءتۇرلى فاكتور اسەر ەتۋى مۇمكىن. الگوريتمدى جەتىلدىرۋگە قولدانىلاتىن مالىمەتتەر بىرجاقتى بولۋى ىقتيمال. سونىمەن قاتار جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ءوزىن ءوزى وقىتۋداعى كەمشىلىگى دە جەتەرلىك. ويتكەنى مۇنداي جۇيە الگوريتم دەرەكتەرىن بىرجاقتى تاسىلدەرمەن ۇيرەنۋ قاۋپى بار. سوندىقتان الگوريتمدى جۇيەنىڭ وسىنداي بولمىسىن ەسكەرسەك, ماسەلەنىڭ قايدا جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
بۇدان بولەك, باسەكەلەستىككە دە قاۋىپ تونەدى. بانكتەر مەن قارجىلىق كومپانيالار Big Tech فيرمالارى باسقاراتىن بۇلتتى ەسەپتەۋلەر قىزمەتىنە سۇيەنەدى. ءسويتىپ ولار ءوز باسەكەلەستەرىنە تاۋەلدى بولا تۇسەدى. Big Tech كومپانيالارى سونداي-اق وزدەرىنىڭ قارجىلىق بيزنەستەرىن سۋبسيديالاۋى مۇمكىن. بىراق بۇل اتقاراتىن جۇمىسىنىڭ ءبىر بولىگى عانا. مىسالى, ولار بۇعاتتاۋشى قىزمەتتەردىڭ بىرقاتار ءتۇرىن ۇسىنىپ, ءوز كليەنتتەرىنىڭ پروۆايدەردى اۋىستىرۋىنا جول بەرمەيدى.
وسىعان بايلانىستى رەتتەۋشىلەر اشىق بانكتىك ەرەجە دەيتىن شەشىم قابىلدادى. قارجىلىق فيرمالار كليەنتتەردىڭ كەلىسىمىمەن ولارعا قاتىستى دەرەكتەردى ءۇشىنشى تاراپپەن بولىسۋگە مىندەتتى. ولار ءۇشىنشى تاراپ پروۆايدەرلەرىنە كليەنتتەرگە قاتىستى مالىمەتتەر الۋ ءۇشىن قارجىلىق ۆەب-سايتتارعا تىكەلەي قوسىلۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن باعدارلامالار قولدانۋعا رۇقسات بەردى.
الايدا مۇنىڭ قانشالىقتى جەتكىلىكتى ەكەنى تۇسىنىكسىز. Big Tech كومپانيالارى ءوز پلاتفورمالارىن كوپ مولشەردە كليەنت دەرەكتەرىن جيناۋعا, ونى وزدەرىنىڭ ينتەللەكتۋالدى الگوريتمدەرىن وقىتۋعا قولدانا الادى. ءسويتىپ باسەكەلەستەرىنە قاراعاندا جوعارى ساپالى نەسيە بەرۋ تۋرالى شەشىمدى ءتيىمدى تۇردە انىقتايدى. كليەنتتەر وزدەرىنىڭ قارجىلىق دەرەكتەرىن باسقا بانككە نەمەسە قارجىلىق كومپانيالارعا اۋىستىرا الادى. بىراق ولاردىڭ قارجىلىق ەمەس دەرەكتەرى قايدا قالادى؟ ءوز دەرەكتەرىن پايدالانۋعا, باسقا كليەنتتەردىڭ دەرەكتەرىن جيناۋعا بەيىمدەلگەن الگوريتم تۋرالى نە ايتا الامىز؟ مۇنداي قادام جاساماسا, تسيفرلى بانكتەر مەن قارجىلىق كومپانيالار Big Tech كومپانيالارى سەكىلدى ءوز قىزمەتىن ءتيىمدى جۇرگىزە الماس ەدى. تۇتىنۋشىلاردى بايلاپ قويۋ جانە نارىقتاعى ۇستەمدىكپەن كۇرەسۋ مۇمكىن ەمەس.
وسىندايدا بانكتەر مەن رەتتەۋشىلەرگە قاتىستى مىنا ءازىل ەسكە تۇسەدى. بانكتەر تازىلار سەكىلدى, وتە جىلدام قيمىلدايدى. رەتتەۋشىلەر ءىز كەسۋشى يتتەر سەكىلدى. ولار باياۋ جۇرەدى, بىراق قاتەلەسپەيدى. پلاتفورمالى ەكونوميكا داۋىرىندە ءىز كەسۋشى يتتەر جىلدامدىقتى كۇشەيتۋى كەرەك. ءۇش ورتالىق بانكتە عانا قارجىلىق تەحنولوگيانىڭ ارنايى بولىمشەلەرى بار ەكەنىن ەسكەرسەك, ولاردىڭ يىستەن ايىرىلىپ قالۋىنا الاڭداۋعا نەگىز بار.
بارري ەيحەنگرين,
بەركليدەگى كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكونوميكا پروفەسسورى جانە حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ بۇرىنعى اعا كەڭەسشىسى. ول كوپتەگەن كىتاپتاردىڭ, سونىڭ ىشىندە The Populist Temptation: Economic Grievance and Political Reaction in the Modern Era كىتابىنىڭ اۆتورى.
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
