– تۇركى وركەنيەتى ءوزىن ءوزى تولىق قامتاماسىز ەتە الادى. مادەني بىرەگەيلىك پەن ورتاق قۇندىلىقتار نەگىزىندە ول ودان ءارى دامۋدىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرىنە يە. قازاقستان پرەزيدەنتى ق.ك.توقاەۆ تۇركى الەمىن ءححى عاسىردىڭ اسا ماڭىزدى ەكونوميكالىق, مادەني جانە گۋمانيتارلىق وڭىرلەرىنىڭ بىرىنە اينالدىرۋدى كوزدەيتىنىمىزدى سامميتتە اتاپ ءوتتى. مادەنيەت سالاسىنداعى جەتىستىكتەردىڭ قانداي دا ءبىر ەكونوميكالىق پايدامەن ولشەنبەيتىنى كوپشىلىككە ءمالىم. الايدا بۇل جەتىستىكتەر ەكونوميكانىڭ جاقىنداسۋىنا ءوز سەپتىگىن تيگىزەتىنى راس. ەۋروپا, ازيا, افريكا جانە لاتىن امەريكاسىنداعى ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەر مادەني جانە قۇندىلىق ورتاقتىعىندا دامىپ كەلەدى. ءتۇرلى ەلدەر مەن وڭىرلەردى مەكەن ەتكەن 175 ميلليون تۇركىنىڭ تاعدىرى مىقتى مادەني بىرەگەيلىگىنىڭ ارقاسىندا تاريح تولقىنىندا اداسپاي, جاھاندانۋ زامانىندا العا قادام باسۋعا مۇمكىندىك الدى. تۇرىكپا, تۇركسوي, تۇركى اكادەمياسى مەن حالىقارالىق تۇركى مادەنيەتى مەن مۇراسى قورىنىڭ قاجىرلى ەڭبەگى تۇركى كەڭەسىن بەدەلدى ۇيىمعا اينالدىرسا, «تۇركى الەمى» ۇعىمى كوپشىلىك مويىنداعان حالىقارالىق ديسكۋرسقا اينالدى, – دەدى جيىندى اشقان كونفەرەنتسيا مودەراتورى, ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى ب.تەمىربولات.
2000 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تۇركىستان قالاسىنىڭ 1500 جىلدىعىنا ارنالعان عىلىمي كونفەرەنتسيادا: «تۇركىستاندى وبلىس ورتالىعى جاسايمىز. بۇل توي – تۇركىستاندى ورتالىققا اينالدىرۋدىڭ باسى», دەگەن ەدى. وسى رەتتە ەلباسىنىڭ تۇركىستانعا تاريحي مارتەبەسىن قايتارۋ ىسىنە باسا نازار اۋدارۋىندا ۇلكەن ءمان جاتقاندىعىنا توقتالعان تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمى ومىرزاق شوكەەۆ تۇركىستان – باۋىرلاس ەلدەردى ورتاق ماقساتقا جۇمىلدىراتىن باعدار بولۋى ءتيىس دەپ بىلەدى.
– سەبەبى تۇركىستان – سان عاسىرلىق تاريحى بار قاسيەتتى مەكەن, ەۋروپا مەن ازيانى توعىستىرىپ جاتقان ۇلى جىبەك جولىنىڭ كۇرەتامىرى, قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان كيەلى قالا. تۇركى جۇرتىنىڭ ورتالىق ازيا مەن قازاقستانداعى تەڭدەسسىز تاريحي جادىگەرى – قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى ورىن تەپكەن جەر. تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان باستاپ تۇركىستاندى تۇلەتۋ, تۇركى حالىقتارىنا ورتاق رۋحاني ورتالىق دارەجەسىنە لايىقتى ەتۋ – ەلباسىنىڭ ارمانى ءارى ماقساتى بولاتىن. سول ارمان بۇگىندە اقيقاتقا اينالىپ وتىر, – دەدى ءو.شوكەەۆ.
ورتالىق ازياداعى وڭىرلىك ءتۋريزمنىڭ ورتالىعى
تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعى كەڭەسىنىڭ بەيرەسمي ءسامميتى اياسىندا تۇركىستان – تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني استاناسى بولىپ جاريالانعان-دى. بۇل رەتتە مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆا تۇركىستاننىڭ ساياسي, رۋحاني جانە مادەني قايتا جاڭعىرۋىنىڭ تاريحي ساتىنە كۋا بولىپ وتىرعانىمىزدى ايتا كەلىپ, باستى ماقسات – تۇركىستاننىڭ ورتالىق ازياداعى وڭىرلىك ءتۋريزمنىڭ ءىرى ورتالىعى رەتىندە دامۋى ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاساۋ ەكەندىگىن جەتكىزدى.
– تۇركىستان مۇسىلمان الەمىنىڭ زيارات ەتەتىن كيەلى جەرى عانا ەمەس, ماڭىزدى تاريحي شەشىمدەر قابىلدانعان قازاق حاندارىنىڭ ءىرى مەملەكەتتىك رەزيدەنتسياسى بولعان. قالانى قايتا جاڭعىرتۋعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى مول. ول 2018 جىلعى 19 ماۋسىمدا ورتالىعى تۇركىستان قالاسى بولاتىن تۇركىستان وبلىسىن قۇرۋ شەشىمىن قابىلدادى. تاريحي شەشىمنىڭ ارقاسىندا عاسىرلىق تاريحى, كوپتەگەن تاريحي-مادەني, تۋريستىك جانە ءدىني ەسكەرتكىشتەرى بار ەجەلگى قالا جاڭا كەلبەتكە يە بولىپ, الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن تۋريستەردى تارتۋدا. «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا قالانىڭ بىرەگەي ساۋلەت ەلەمەنتتەرى مەن ەرەكشەلىكتەرىن ساقتاي وتىرىپ, تۇركىستاننىڭ تاريحي ورتالىعىن قايتا جاڭعىرتۋ بويىنشا جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر, – دەگەن مينيستر بىرقاتار باعدارلامالىق قۇجاتتار ازىرلەنىپ, سونداي-اق تۇركىستاندا ءتۋريزمدى ودان ءارى تانىمال ەتۋ ماقساتىندا ماركەتينگ ستراتەگياسى قۇرىلىپ جاتقاندىعىن اتاپ ءوتتى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, باي تاريحتى, زاماناۋي ينفراقۇرىلىمدى, كوپتەگەن تاريحي-مادەني وبەكتىلەردى جانە تابيعي ەرەكشەلىكتى ەسكەرە وتىرىپ, ءوڭىردىڭ تۋريستىك الەۋەتى كۇننەن-كۇنگە ارتىپ, 2025 جىلى تۋريستەر اعىنىنىڭ 3,5 ملن ادامعا دەيىن ۇلعايتۋ قاراستىرىلىپ وتىر.
تۇركى رەنەسسانسى
سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى شاحرات نۇرىشەۆ تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعى كەڭەسىنىڭ بەيرەسمي سامميت قورىتىندىلارىنا توقتالا كەلە, كەڭەس قۇرامىنداعى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ساليقالى ساياساتى تۇركى ينتەگراتسياسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ, «تۇركى رەنەسانسىنا» مۇرىندىق بولعانىن اتاپ ءوتتى.
– ورتاق تامىرى, تاريحي, مادەني جانە ۇلتتىق قۇندىلىقتارى بار تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ءوسىپ كەلە جاتقان بەدەلى مەن ەكونوميكالىق قۋاتى حالىقارالىق جانە وڭىرلىك اۋقىمدا ىنتىماقتاستىقتى بارعان سايىن تارتىمدى ەتە تۇسۋدە. ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردىڭ بولۋى جانە قولايلى گەوگرافيالىق ورنالاسۋى, ءبىزدىڭ ەلدەردى جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى رەتىندە ايقىنداۋدا, – دەدى ش.نۇرىشەۆ. ال تۇركيا رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى يالچين توپچۋ سامميتتە قابىلدانعان شەشىمدەر تۇركى الەمىمەن قاتار وزگە وڭىرلەر ءۇشىن دە ماڭىزدى ەكەنىن, مۇمكىندىك ورايىندا تۇركى الەمىن بىرىكتىرۋگە كۇش جۇمىلدىرىپ, ءار قادامدى سەنىممەن بىرگە باسۋىمىز قاجەت ەكەندىگىن ايتتى.
– ءبىز رۋحاني مادەنيەتىمىزدى جاڭعىرتۋعا, تۇركى الەمىن نىعايتۋعا باعىت الىپ كەلەمىز. وسى جولدا زور ەڭبەگىن سىڭىرگەن, تۇركىستانعا جاڭا مارتەبە بەرۋ يدەياسىن ۇسىنعان تۇركى الەمىنىڭ اقساقالى, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعى كەڭەسىنىڭ قۇرمەتتى توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. تۇركىستاننىڭ گۇلدەنۋى مەن ورتاق قۇندىلىقتاردىڭ دامۋى تۇركى الەمىنىڭ بىرەگەيلىگىن نىعايتارى انىق, – دەدى تۇركيا رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى يالچين توپچۋ. بۇل ورايدا تۇشىمدى وي قوسقان تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعى كەڭەسىنىڭ باس حاتشىسى باعدات امىرەەۆ ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن جۇرگىزىلگەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردى جاقىنداستىرۋ ساياساتى جولىندا كەشەگى سامميتتە قابىلدانعان دەكلاراتسيانىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– تۇركىستان – تۇركى الەمىنىڭ بەسىگى, رۋحاني استاناسى. بۇل ءسوزىمدى تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ تولىق قولدايتىنىن ءسامميتتىڭ ءوزى دالەدەيدى. ونىڭ بارىسىندا قابىلدانعان دەكلاراتسيا بۇل اقيقاتتى رەسمي بەكىتتى. سەبەبى تۇركىستان كوپتەگەن ءجۇز جىلدىقتار بويى تاريحي, ەكونوميكالىق, مادەني, رۋحاني ماڭىزدى ءرول اتقارعان, – دەدى تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعى كەڭەسىنىڭ باس حاتشىسى باعدات امىرەەۆ. ازەربايجان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ازەربايجانداعى اتاتۇرىك ورتالىعىنىڭ توراعاسى نيزامي دجافاروۆ تا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعى كەڭەسى بەيرەسمي ءسامميتىنىڭ تۇركى الەمىندەگى وزەكتى مادەني, ەكونوميكالىق, ساياسي ماسەلەلەردى قوزعاعانىن العا تارتىپ, تۇركى مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ شەشىمىمەن رەسمي حالىقارالىق جانە وزىق دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعان كەزدەسۋلەردىڭ تۇركى حالىقتارىنىڭ مۇددەسىن تولىقتاي قامتيتىنىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
تۇركىستان – كۇللى تۇركى جۇرتىنىڭ ماڭگىلىك جۇرەگى
حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى قازاقستان باستاماسىمەن وتكەن تۇركى كەڭەسىنىڭ
بەيرەسمي ءسامميتى تاريحي جيىن بولعاندىعىنا باسا نازار اۋدارىپ, مۇنداعى تۇركى كەڭەسىنىڭ قۇرمەتتى توراعاسى, ىنتىماقتاستىقتىڭ ارحيتەكتورى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ايرىقشا ءرولى تۋراسىنداعى پايىمدى پىكىرىن ءبىلدىردى.
– سامميتتە قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ «تۇركى الەمىن ءححى عاسىردا ماڭىزدى ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق كەڭىستىكتىڭ بىرىنە اينالدىرۋعا ءارى تۇركى وركەنيەتىن جاڭعىرتۋ ءۇشىن ياساۋي مۇراسى مەن قاسيەتتى تۇركىستاندى الەمگە تانىتۋعا شاقىردى. بۇل باعىتتا مەملەكەت باسشىسى «تۇركى اكادەمياسىنىڭ تۇركىستان وڭىرىندە ارحەولوگيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە باسا ءمان بەرۋى وتە ورىندى», دەپ قولداپ وتىر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ سامميتتەگى تاپسىرمالارىنا سايكەس, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى تۇركىستاننىڭ تەرەڭ تاريحى مەن باي وركەنيەتىن زەرتتەۋ جۇمىستارىنا كىرىسىپ كەتتى, – دەدى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى. وسىعان جالعاس ويدى ساباقتاستىرعان تۇرىكسوي باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى بيلال چاكىدجي جاڭا داۋىرگە قادام باسىپ جاتقان باۋىرلاستىق مۇراتىنداعى تۇركى ەلدەرىنىڭ بولاشاعىن باياندى ەتۋ جولىنداعى يگىلىكتى باستامالار مادەني-رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزعا نەگىزدەلىپ وتىرعانىن جانە تۇركىستان شاھارىنىڭ قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, كۇللى تۇركى جۇرتىنىڭ ماڭگىلىك جۇرەگى بولىپ قالا بەرەتىنىن ۇلكەن سەنىممەن جەتكىزسە, «ەلباسى اكادەمياسى» بىرلەسكەن قورىنىڭ جەتەكشى ديرەكتورى مۇرات جۇمانباي بىرتۇتاستىققا بەت بۇرعان تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق تا جارقىن بولاشاق قۇرۋى ءۇشىن مۇمكىندىك پەن الەۋەتى جەتكىلىكتى ەكەنىن ايتىپ ءوتتى.
القالى جيىن بارىسىندا قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى جانار تەمىربەكوۆا, ارحەولوگ زەينوللا ساماشەۆ, مىرزا ۇلىقبەك اتىنداعى وزبەكستان ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «فيلوسوفيا جانە رۋحانيات نەگىزدەرى» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى نيگيناحون شەرمۋحامەدوۆا, قر بعم عك فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعى ديرەكتورى ايدار امرەباەۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى جاقسىلىق ءسابيتوۆ مازمۇندى بايانداما جاساپ, تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني استاناسى ۇعىمىنىڭ تاريحي تامىرى تەرەڭدە ءارى ۇلكەن ماعىنالى مانگە يە دەگەن ۇندەس پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
