رۋحانيات • 15 ءساۋىر، 2021

ەزوپ پەن اباي

226 رەت كورسەتىلدى

ەجەلگى گرەكتەردىڭ اڭگىمە جانرى شەبەرلەرىنىڭ ءبىرى، اڭىزعا اينالعان سىقاقشى، مىسال جانرىنىڭ اتاسى ەزوپتىڭ ەسىمى ب.ز.ب ءVى عاسىرلاردان بەلگىلى.

ەجەلگى گرەكتەر مەن ريمدىكتەر «ەزوپ اڭگىمەلەرى» دەپ اتايتىن مىسالدار بەس جۇزگە جۋىق. بۇل اڭگىمەلەر سيۋجەتى مەن كوركەمدىك جەلىسى جاعىنان حەمينتسەر، دميتريەۆ، كرىلوۆ شىعارمالارىنا سان جىلدار ارقاۋ بولدى. ەزوپ مىسالدارى الەمنىڭ ءار تىلىندە جارىق كورگەنىمەن، تۇپنۇسقاعا ساي، مازمۇنى ءدال، تولىقتىرىلعان نۇسقاسى 1962، 1965 جىلدارى ورىس تىلىندە جيناق بولىپ جارىق كوردى.

ەزوپتىڭ بىزگە جەتكەن مىسالدارىنىڭ ءبىرشاماسى قازاق تىلىنە دە ءار جىلدارى اۋدارىلىپ جاتتى. سولاردىڭ العاشقى اۋدارماشىسى اباي ەكەنىن انىقتاپ وتىرمىز. اباي ەزوپ مىسالدارىنىڭ سيۋجەتىن تولىق بىلگەن. ول مىسال جانرىنا قالام تارتۋدا، اۋدارماشى رەتىندە شەبەر مەڭگەردى.

ەزوپتىڭ «دۋب ي تروستنيك» مىسالى مازمۇنىنا، تۇيىنىنە كوز جۇگىرتسەك، ابايدىڭ «ەمەن مەن شىلىك» اۋدارماسى ويعا ورالادى. اباي اۋدارماسىندا:

باسى كوككە، سيراعى جەرگە ەنسە دە،

اقىرىپ دولدانعاندا الىپ ۇردى.

مايىسقاننان شىلىكتىڭ نەسى كەتتى،

باتىر، ماقتان كۇيلەمە، سەن دە، و عۇرلى،

دەپ وقىرمانىنا وي سىلتەيدى. اباي اۋدارماسى مەن ەزوپ مىسالىنىڭ ۇندەس ەكەندىگى بەلگىلى بولدى.

ءا.جيرەنشيننىڭ ازىرلەۋىمەن ءسوز سوڭى، تۇسىنىكتەرىمەن باسىلعان 1961 جىلعى اقىننىڭ ءبىر تومدىق شىعارمالار جيناعىندا: «...شىعارمانىڭ تەكستى 1909 جىلعى جيناق جانە مۇرسەيىت قولجازبالارى (1905، 1907، 1910) بويىنشا بەرىلدى. ي.كرىلوۆتىڭ «دۋب ي تروست» دەگەن مىسالىنىڭ اۋدارماسى...»، دەپ تۇسىنىكتەمە بەرىلگەن. ي.كرىلوۆتان اۋدارىلعان مىسال ەكەندىگى اقىننىڭ كەيىنگى باسىلعان جيناقتارىندا دا اتالىپ كورسەتىلىپ، قايتالانىپ، باسىلىپ كەلەدى. 1988 جىلى ماسكەۋدە «دەتسكايا ليتەراتۋرا» باسپاسىنان شىققان ي.كرىلوۆتىڭ مىسالدار جيناعىندا بەرىلگەن «دۋب ي تروست» مىسالى ەزوپ مىسالىمەن جەتە ۇندەس. اباي ەزوپقا كرىلوۆ ارقىلى كەلگەن. كرىلوۆ مىسالدارىن اۋدارۋ ارقىلى ەزوپ مىسالدارىنىڭ قازاق اراسىنان كەڭىنەن تاراۋىنا زور ۇلەسىن قوسقان. ي.كرىلوۆ مىسالىنىڭ مازمۇنىمەن اباي اۋدارماسى سايكەس كەلەتىنىنە كوز جەتكىزەمىز.

اباي اۋدارمالارىنىڭ اۋدارىلۋ تاريحى تۋرالى ءبىز جانرلىق جاعىنان، حرونولوگيالىق تۇرعىدان وسى ۋاقىتقا دەيىنگى ابايتانۋ زەرتتەۋلەرىنەن بىلەمىز. م.اۋەزوۆ، ق.مۇحامەدحانوۆ، ءا.جيرەنشين، م.مىرزاحمەتوۆ، ع.ەسىم، ت.جۇرتباي زەرتتەۋلەرى مەن عىلىمي ەڭبەكتەرى ءاردايىم وزەكتى.

كوركەم اۋدارمالاردى وقۋ بارىسىندا زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن كەلەسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋىمىزگە تۋرا كەلەدى: كرىلوۆ ەزوپتان قانداي مىسالداردى اۋداردى؟ الدە بۇل شىعارمالار كرىلوۆتىڭ ءتول تۋىندىسى ما؟ اباي اۋدارماسىنىڭ وزەگى نەدەن باستاۋ الادى؟

الەمدىك ادەبيەت تەورياسىندا «سيۋجەتتەردىڭ اۋىسۋى» دەگەن ۇعىم بار. كەيىن «سيۋجەتتەردىڭ اۋىسۋى» ۇعىمى تەاتر قىزمەتكەرلەرى مەن سۋرەتشىلەردىڭ ساحنادا وينالاتىن شىعارمالاردان بالالار ءۇشىن جاڭا شىعارما جازىپ شىعۋى دەگەن تۇسىنىككە اۋىستى. بۇل اقىننىڭ شىعارماشىلىق زەرتحاناسىمەن دە تىعىز بايلانىستى. «سيۋجەتتەردىڭ اۋىسۋى» دالىرەك ايتساق، ۋاقىتپەن بىرگە ءار اقىننىڭ شىعارماشىلىق لابوراتورياسىندا وزگەرۋى دە مۇمكىن.

تەوريا شارتى بويىنشا، اقىن وزىنە دەيىن جىرلانعان شىعارمالارداعى وقيعا مازمۇنىن قايتالاۋىن «رەمينيستسەنتسيا» دەپ اتاساق، «سيۋجەتتەردىڭ اۋىسۋىندا» شىعارمانىڭ مازمۇنى ءسال دە بولسا (جانرلىق وزگەرىس، باياندالۋ ءتاسىلى) وزگەرىسكە ۇشىرايدى. اۆتورى ءارتۇرلى شىعارمالاردا ءبىر سيۋجەتتىڭ قايتالانۋى، بۇل – سول سيۋجەتتىڭ جاڭعىرۋى. سيۋجەتتىڭ جاڭعىرۋى ۋاقىت پەن كەڭىستىك ۇعىمىمەن قاتار دامىپ وتىرادى.

مىسال جانرىنىڭ اتاسى اتانعان ەزوپ شىعارمالارى دۇنيە جۇزىنە كەڭ تارالۋىنىڭ ءوزى – ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقان ادەبي ترانسفورماتسياداعى «رەمينيستسەنتسيا». ال كەز كەلگەن رەمينيستسەنتسياعا اسەر ەتۋشى شىعارما سيۋجەتى كىمنىڭ شىعارماسىنان باستاۋ السا، ول سول سيۋجەتتىڭ اۆتورى سانالادى دا، قالعان شىعارمالارداعى سيۋجەت رەمينيستسەنتسيا تۋدىرۋشى سيۋجەت بولىپ ەسەپتەلەدى. سيۋجەتتىڭ جاڭعىرۋىندا دا، اۆتوردىڭ دۇنيەگە كەلۋ، ءومىر ءسۇرۋ جىلدارى ماڭىزدى سانالادى.

ەزوپ مىسالدارى الەمنىڭ 100-گە جۋىق تىلىنە اۋدارىلعان. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن كەيبىر تىلدەردەگى ەزوپ مىسالدارىن تاقىرىبىنا بايلانىستى زەردەلەپ كوردىك. مىسالى، ورىس تىلىندەگى كرىلوۆتىڭ اۋدارماسىنداعى «لياگۋشكا ي ۆول» مىسالى اعىلشىن تىلىندەگى «Frog and Ox» مىسالىمەن ۇندەس. تاقىرىبى دا، سيۋجەتتىك جەلىسى دە بىتە قابىسقان. تەك كرىلوۆتىڭ قولىمىزداعى شىعارمالار جيناعىندا بۇل مىسال اقىننىڭ ءتول تۋىندىسى دەپ كورسەتىلسە، اعىلشىن تىلىندە جاريالانعان بۇل مىسالدىڭ اۆتورى ەزوپ ەكەندىگىن كورىپ وتىرمىز. كرىلوۆ مىسالىندا باقا ءوزىنىڭ شاماسىنان تىس ارەكەت ەتەدى. مىسالدىڭ اعىلشىن تىلىندەگى نۇسقاسى دا ەزوپ اۆتورلىعىمەن بەرىلەدى ءارى تۇيەر ويى دا وسى وقيعا تۇيىنىمەن ۇندەس. مۇنى اباي «باقا مەن وگىزدە» بىلاي جىرلايدى:

«قاراساڭ، تىم-اق كوپ

كورە الماس ءىشى تار.

نەسى ارتىق، بىزدەن دەپ،

سالىسپاق جۇرت تا بار.

ءوز-وزىنەن ءبىر باقا

كۇشەندى دە، ءبورتىندى.

قارنى ۇلكەيدى قامپايىپ،

وگىزدەي بولام دەپ ءىسىندى.

قاسىنداعى جولداسقا

«قاراشى، – دەدى،– سەن بىزگە!

قيىن با ەكەن ۇلكەيۋ،

جەتكەم جوق پا وگىزگە؟..».

«Ezop masallari» دەگەن اتپەن جاريالانعان وزبەك تىلىندەگى «Baqa va buqa» نۇسقاسى دا بار. وزبەك ادەبيەتىندە بۇل مىسال اۆتورى ەزوپ ەكەندىگى كەڭىنەن تارالعان. بۇل جەردە مىسالدىڭ كەيىپكەرلەرى ءبىر ءارى وي سالارلىق ماقساتى دا ايقىن. «اركىم ءوز كۇشىنە قاراۋى ءتيىس» دەگەن ءتالىمى زور ويدىڭ ماعىناسىن اشادى.

ءوز وقىرمانىنا وي سالاتىن كرىلوۆ ءوزىنىڭ مىسالىندا: «پريمەر تاكوي نا سۆەتە نە ودين» دەيدى. اباي: ء«ىسىندىڭ، كەبىندىڭ، سوندا دا نە پايدا؟ ...تالاسپا، جانىم-اي، قولىڭنان كەلمەسكە. بولارسىڭ باقاداي، كوپ تۇسسەڭ ەگەسكە» دەپ كەلەتىن مىسالدىڭ وزبەكشە نۇسقاسىندا وقيعا ءتۇيىنى «Baqa va shu payt paq etib yorilib ketibdi» دەپ كەلتىرىلسە، اعىلشىن تىلىندەگى نۇسقاسىنىڭ ءتۇيىنى: «Self-conceit may lead to self-destruction». ءبىر سوزبەن قورىتىندىلاساق، ءوزىن ءوزى زورىقتىرۋ، قولدان كەلمەس ىسكە ۇمتىلۋ.

ومىردەگى ءتۇرلى مىنەز-ق ۇلىقتاعى ادامداردى، ولاردىڭ ءىس-ارەكەتىن كورسەتۋ بارىسىندا اڭ-قۇستاردى، جان-جانۋارلاردى مىسالعا الا وتىرىپ، جاعىمسىز بەينەلەردى اشكەرە ەتۋدە مىسال جانرىنىڭ ورنى زور. ەزوپتىڭ 124-مىسالىندا قارعا مەن تۇلكى وبرازى ارقىلى اقىل تايازدىعى، قۋلىق سۋرەتتەلەدى. بۇل سيۋجەت كرىلوۆتا دا، ابايدا دا بار.

«...ءىس ءبىتتى، قۋ كەتتى»، دەپ تۇيىندەلەتىن اباي اۋدارماسىنىڭ ايتار ويى دا «قۇر ماقتانعا بوي الدىرماۋ». اعىلشىن تىلىندەگى وسى «The Fox and the Crow» مىسالىنىڭ سيۋجەتى دە «Do not trust flatterers!» دەگەندى انىق ايتادى. بەرىلگەن مىسال ءماتىنىن قازاق تىلىنە اۋدارۋ قاجەتتىلىگىنىڭ جوقتىعى – ابايدىڭ اۋدارما سيۋجەتىمەن تۇتاس ۇندەس ەكەندىگىن كورسەتەدى. تۇلكى مەن قارعانىڭ ارەكەتى ارقىلى اقىلسىز ىستەلگەن ءىس وكىنىشكە اپاراتىنىن، ماقتانۋ كوڭىلگە جەل بىتىرەتىندىگىن كورسەتەدى.

زەرتتەۋىمىزدىڭ نىسانىنا اينالىپ وتىرعان سيۋجەت ۇعىمىنىڭ ادەبيەت تەورياسىندا الاتىن ورنى زور.

ولەڭ – تاۋىس قۇسىنداي كوركەمسوزدىڭ باعىندا،

كەمەل كورىنىسىنە كەمەل سانا ىنتىعار.

قارا ءسوز – توتىقۇس تاتتىلىگى كوڭىلدىڭ گۇلزارىندا،

ۇعىم ونىڭ نىعمەتىنەن پايدا بولار،

– دەگەن شىعىس جىرلارىنان جەتكەن سيۋجەت تۋرالى ءسوز بار . سيۋجەت – شىعارمانىڭ جانى.

سيۋجەتتىڭ ەڭ ماڭىزدى فۋنكتسياسى – كولليزيانى تابۋ. بۇل ارقىلى ومىرلىك قاراما-قايشىلىقتى بىلۋگە جول اشىلادى. حرونيكالىق سيۋجەت پەن كونتسەنترلى سيۋجەت ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي، كەز كەلگەن كوركەم شىعارما سيۋجەتى كەلەسى ءبىر كوركەم شىعارما سيۋجەتىنە ۇقساس بولۋى مۇمكىن. بۇل سيۋجەتتى قۇرايتىن وقيعالاردىڭ ءوزارا ۇقساستىعى مەن ايىرماشىلىعىنا، جازىلعان (جىرلانعان) ۋاقىتى مەن سەبەپ-سالدارىنا بايلانىستى.

سيۋجەتتەر كەيىپكەرلەر ءۇشىن ءىس-ارەكەت الاڭىن تۋدىرىپ، سونىمەن قاتار اۆتورعا ولاردىڭ مىنەز-ق ۇلىقتارىن اشۋعا، وزىندىك پايىم جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كەيدە سيۋجەت ارقىلى اقىندار كەيىپكەر تۇلعاسىنىڭ قالىپتاسۋىن تۋدىرادى.

وقيعالار اراسىنداعى تازا ۋاقىتتىق بايلانىستىڭ باسىمدىعىنا قۇرىلعان سيۋجەتتەر حرونيكالدى (ۋاقىتتىق) بولىپ سانالادى. حرونيكالدى سيۋجەتتىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى ساز، ىرعاققا قۇرىلادى. ەگەر بەلگىلى وقيعادان سيۋجەت تولىقتاي اۋىسپاي (كوشپەي)، /ادەبي تەوريالىق تۇرعىدا: «كوشپەلى نەمەسە اۋىسپالى سيۋجەتتەر»/ بەلگىلى ءبىر مىسالدار الىنىپ، وي كەلەسى ءبىر شىعارمادا قولدانىلسا، بۇل سيۋجەتتىڭ ءموتيۆى دەپ اتالادى. موتيۆ شىعارما قۇرىلىسى ارقىلى، وي ارقىلى، يدەيا، ءتىپتى بولماسا، ءبىر باياندالاتىن جايتتىڭ تاقىرىبى ارقىلى دا بەرىلۋى مۇمكىن.

تەك اباي اۋدارمالارى عانا ەمەس، ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 1922 جىلى قازان قالاسىندا «قىرىق مىسال» جيناعىندا جارىق كورگەن مىسالداردىڭ بىرقاتارى ي.كرىلوۆتان اۋدارىلعانى بەلگىلى بولسا دا، بۇل شىعارمالاردىڭ ەزوپ مىسالدارى سيۋجەتىمەن ۇندەس ەكەندىگىن انىقتاپ وتىرمىز.

ءبىز ەزوپ مىسالدارىنان باستاۋ الاتىن ويلاردى اباي اۋدارمالارىمەن سالىستىرا وتىرىپ زەرتتەۋدە كوز جەتكىزگەنىمىز: اباي مىسالدارداعى ءاربىر ويدى قازاقتىڭ دۇنيەتانىمىنا ساي، ەركىن باياندايدى. ايتسە دە، فورما مەن يدەياسى مىسال جانرى قالىپتارىنا تولىق ساي كەلەدى. بۇل جەردە ءارى سيۋجەت، ءارى موتيۆ بار.

 

اراي جۇندىباەۆا،

فيلوسوفيا دوكتورى (PhD)، ادەبيەت سىنشىسى، ابايتانۋشى، شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى

 

سەمەي

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ارداگەرلەر ازايىپ بارا جاتىر...

قازاقستان • بۇگىن، 19:00

مەرەكە كۇندەر جاڭبىرلى بولادى

اۋا رايى • بۇگىن، 16:00

فۋتبول: «چەلسي» فينالعا شىقتى

فۋتبول • بۇگىن، 15:01

اممانعا اتتاندى

سپورت • بۇگىن، 14:10

قازاندا كۇش سىناسۋدا

سپورت • بۇگىن، 13:40

قادىر ءتۇنىنىڭ قاسيەتى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:10

ەرلىك پەن پاتريوتيزم مەكتەبى

قازاقستان • بۇگىن، 08:06

قارۋلى كۇشتەرىمىز وسىلاي قۇرىلعان

قازاقستان • بۇگىن، 08:05

ۇقساس جاڭالىقتار