تاريح • 15 ءساۋىر، 2021

سايلاۋ باتىرشا- ۇلى: قازاقتىڭ كوشى توقتاماۋى ءتيىس

730 رەت كورسەتىلدى

سايلاۋ باتىرشا- ۇلى عۇمى­رىنىڭ ەلۋ جىلىن مەملەكەتتىك قىزمەتكە، سونىڭ ىشىندە ەل مەن ەلدى تابىستىرعان ديپلوماتيا سالاسىنا ارناعان تۇلعا ەكەنىن ەل جاقسى بىلەدى.

قازاق ديپلوماتياسىنىڭ اقساقالى جيعان-تەرگەن مول تاجىريبەسىن جاستارعا ۇيرەتىپ، قازىر ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە پروفەسسور بولىپ ءجۇر. ايتۋلى ازامات تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارىپ، ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگى جولىندا ەرەن ۇلەس قوسقان ەدى. بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرىمەن اڭگىمەمىز دە وسى توڭىرەكتە ءوربىدى.

 

تاۋەلسىزدىك ءۇشىن بۇكىل قوعام كۇرەستى

– سايلاۋ باتىرشا- ۇلى، تا­ريحقا ۇڭىلسەك، مىزعىماستاي كورىنگەن كەڭەس وداعى ىدىراعان ساتتە ونىڭ قۇرامىنداعى ەلدەر­دىڭ ىشىندە الدىمەن بالتىق جا­عالاۋى ەلدەرى – ليتۆا، لاتۆيا، ەستونيا ەگەمەندىگىن الدى. ودان كەيىن ۋكراينا، بەلورۋسسيا، كاۆ­كاز مەملەكەتتەرى كەتتى. ولار­­دىڭ ءىزىن الا ورتالىق ازيا ەلدە­رى دەربەستىگىن جاريالادى. ال قازاقستان كسرو قۇرامىنان ەڭ سوڭىنان شىقتى. كوپتىڭ ك­و­ڭىلىن كۇپتى ەتكەن سۇراق: ء«بىز نەگە كۇل­لى وداقتاس ەلدەردىڭ سوڭى­نان تاۋەلسىزدىك الدىق؟».

– كەڭەس وداعى قۇرامىندا بول­عان 15 رەسپۋبليكا ءوز ەركىمەن وداق قۇردى دەپ ايتىلادى. شىن­دىعىندا ولاي ەمەس. وداق سول ەل­دەردىڭ ەركىنەن تىس، قۇشپەن قۇ­رىلعان بولاتىن. اسىلىندە ءبىر-بىرىمەن تەڭ مەملەكەتتەر عانا وداقتاس بولادى. ال كسرو كەزىندە ەشقانداي تەڭدىك بولعان جوق. بيلىك ماسكەۋدىڭ قولىندا بولدى. ءبىر كوممۋنيستىك پارتيا عانا بۇكىل ەلدى باسقاردى. ال م.گور­باچەۆ بيلىككە كەلگەننەن كەيىن كوپپارتيالى جۇيەگە رۇقسات بەردى. سول-اق ەكەن، رەسپۋبليكالاردا دەموكراتيالىق پارتيالار، ۇلتتىق ۇيىمدار قۇرىلا باستادى. ەلدەر دەموكراتيانىڭ جولىنا ءتۇستى. مىنە، وسى كوپپارتيالى جۇيە قى­زىل يمپەريانى ىدىراتۋ­دىڭ ال­عاشقى باسپالداعى ەدى. كسرو ەكونوميكالىق، وندىرىستىك داع­دارىسقا دۋشار بولدى، سىرت­قى قارىزدارى كوبەيدى، حالىق­تىڭ تۇرمىسى ناشارلادى. وسى ۇرىم­تال تۇستى رەسپۋبليكالار ۇتىم­دى پايدالاندى. ولار كونستي­تۋتسيا­سىن­داعى «ەگەمەن رەسپۋبليكا» دە­گەندى قاناعات تۇتپادى. «بىزگە مەم­لەكەتتىك تاۋەلسىزدىك كەرەك» دەپ تا­لاپ قويدى جانە سول ماقساتىنا جەتتى.

قازاقستانعا كەلسەك، تاۋەل­سىز­دىكتى بىردەن الىپ كەتۋگە شيكى­زاتقا بايلانعان ءالسىز ەكونوميكامىز بەن دەموگرافيالىق جاعدايىمىز توس­قاۋىل بولدى. ەلىمىز كسرو ەكونوميكاسىنا تاۋەلدى ەدى. ماشينا جاسايتىن زاۋىتتاردىڭ كوپشىلىگى رە­سەي، ۋكراينا، بەلورۋسسيادا سا­لىندى. ال ءوزىمىزدىڭ دايىن ونىم­دەرىمىز نەبارى 10% ەدى. قال­عانىنىڭ ءبارى وزگە رەسپۋبليكالاردان كەلىپ وتىردى. ونىڭ ۇستىنە قازاق حالقىنىڭ سانى دا از − 44%-عا جەتەر-جەتپەس بولاتىن. ەسەسىنە، وزگە ەتنوس وكىلدەرى، سونىڭ ىشىندە ورىستاردىڭ ۇلەسى قازاقتاردان اسىپ ءتۇستى. اسىرەسە، سولتۇستىك وڭىر­لەردە كوپ شوعىرلانعان سلاۆيان ۇلتتاردىڭ ىشىنەن «ەگەر قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن السا، ءبىز جەرىمىزبەن بىرگە، رەسەيگە قوسىلامىز» دەگەندەر تابىلدى. ەگەر سول كەزدە ەلىمىز ءاي-شايعا قاراماي، دەربەستىگىن جاريالاي سالعاندا ازاماتتىق سوعىس وتى تۇتانىپ كەتۋى مۇمكىن ەدى. سوندىقتان ەلباسى – تۇڭعىش پرە­­زيدەنت ن.نازارباەۆ جان-جا­عىمىزدى بارلاپ، توڭىرەگىمىزدە بولىپ جاتقان قيىن جاعدايلاردى ءجىتى باقىلاپ بارىپ، شەشىم قا­بىلدادى. ونىڭ سوڭى ءساتتى بولدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىككە بەي­بىت جولمەن جەتتى. ەڭ باستى جەتىس­تىگىمىز دە وسى ەدى.

– ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن الا ما، جوق پا دەگەن ەلەڭ-الاڭ شاقتا ءسىز سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى، كەيىن ءمينيستردىڭ مىندەتىن اتقاردىڭىز. دەمەك، سول كەزدەگى اۋمالى-توكپەلى جاع­داي­دى دا جەتە بىلەسىز. ەندە­شە، قازاق­ستاننىڭ دەربەس ەل بولۋ­داعى ۇمتىلىسى جايىندا، ەگە­مەن­­دىگىمىزدىڭ قالىپتاسۋ جولدارى جونىندە ءوز اۋزىڭىزدان ەستى­سەك...

– بىزگە تاۋەلسىزدىگىمىزدى جا­ريالاماس بۇرىن الدىمەن حا­لىقارالىق قولداۋ تابۋ قاجەت بولدى. ازاتتىقتى بىردەن جا­ريا­لاۋعا سول كەزدەگى مۇشكىل جاع­دايىمىز مۇمكىندىك بەرمەدى دەپ جوعارىدا ايتتىم. ويتكەنى حالىق سانىنىڭ ازدىعىنا بايلانىستى قازاقتاردىڭ ساياسي كۇش رەتىندە بىرىگۋى دە قيىنعا سوقتى. سوندىقتان الەمدەگى وزگە مەملەكەتتەر ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن مو­يىنداۋى كۇن تارتىبىندە تۇردى. مىسالى، ليتۆا، لاتۆيا، ەستونيا ەلدەرى كەڭەس وداعى ىدىراماسا دا بوستاندىققا قول جەتكىزە الاتىن ەدى. سەبەبى، ولار 1940 جىلعا دەيىن تاۋەلسىز مەملەكەت بولىپ كەلدى، الپاۋىت اقش، ەۋروپا مەملەكەتتەرى دە ولاردى قولدادى. ال ءبىزدىڭ دەر­بەستىگىمىزدى قورعايتىن، قول­دايتىن كىم بار؟ سوندىقتان ديپلوماتيا الدىمەن الەمدىك قاۋىمداستىقتان قولداۋشىلاردى ىزدەستىردى.

تاۋەلسىزدىك جاريالاۋدان ءبىر جارىم جىل بۇرىن، 1990 جىلدىڭ شىلدەسىندە سول كەزدەگى قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى، قازاق كسر پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولدىم. جۇزدەسۋ بارىسىندا كەڭەس وداعى ىدىرايتىنى تۋرالى، سوندىقتان ەرتە باستان قام جاساپ، تاۋەلسىزدىككە دايىندىق جاساۋ كەرەكتىگىنە كەلىستىك. ول كىسى «ديپلوماتيا سالاسىندا تاجىريبەڭ بار، حالىقارالىق احۋالدى بىلەسىڭ، رەسپۋبليكانىڭ سىرتقى بايلانىسىن نىعايت» دەپ، مەنى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندادى.

سول كەزدە قازاقستاننىڭ تاۋەل­سىزدىگى ءۇشىن بۇكىل قوعام بولىپ كۇ­رەسىپ جاتتى. «ازات»، «جەل­توق­سان» قوزعالىستارى، كوپتەگەن قوعامدىق ۇيىمدار، پاتريوت جاس­تار ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتىپ، بوستاندىق الۋ جولىندا ۇلكەن ءىس تىندىردى. ەلىمىزدىڭ تەزىرەك دەربەس مەملەكەت اتانۋى ءۇشىن حا­لىقتىڭ قانشالىقتى اسىق­قانىن كوزىمىزبەن كوردىك. «بوس­تاندىق! تاۋەلسىزدىك!» دەپ ۇران كوتەرگەن جۇرتشىلىق ۇكىمەت ءۇيى عيماراتىنىڭ توڭىرەگىن بوساتپادى. ال سول كەزدە قازاق ديپلوماتتارى تاۋەلسىزدىگىمىزگە قولداۋ بىلدىرەتىن مەملەكەتتەرمەن جان-جاقتى بايلانىس ورناتىپ جاتقان ەدى.

1991 جىلى قىركۇيەك ايىندا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ تاپ­­سىرماسىمەن سەنەگالدا وت­كەن يس­لام كونفەرەنتسياسى ۇيى­مىنىڭ سامميتىنە قاتىستىم. سول جەردە ون شاقتى مۇسىلمان مەم­­­لەكەتىنىڭ باسشىلارىمەن كەز­دەسىپ، قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن جا­ريالاۋعا دايىندالىپ جاتقانىن حابارلاپ، ولاردان قولداۋ تاپتىم.

ال 1991 جىلدىڭ قازان ايىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ سەسسياسىنا كسرو دەلەگاتسياسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە قاتىسقان كەزدە نيۋ-يوركتەن ۆاشينگتونعا بارىپ، اقش كونگرەسىنىڭ سىرتقى ساياسات جونىندەگى كوميتەتى مەن مەم­لەكەتتىك دەپارتامەنتىندە كەز­دەسۋ وتكىزدىم. وندا قازاقستان «مەم­لەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى» دەكلاراتسيامەن شەكتەلىپ قال­ماي، تاۋەلسىزدىككە باراتىنىن مالىمدەپ، اقش-تىڭ قول­دا­ۋىن سۇرادىم. ودان كەيىن امە­ريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ مەم­لەكەتتىك دەپارتامەنتىندە بولدىم. وسى دەپارتامەنتتىڭ كەڭەس وداعى باسقارماسىنىڭ ورتالىق ازيا بويىنشا باسشىسىمەن كەز­دەستىم. وندا دا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ قازاقستان تاۋەل­سىزدىگى جونىندەگى ويىن اقش باس­شىلىعىنا جەتكىزۋدى سۇرادىم.

1991 جىلدىڭ قازان ايىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 46-سەسسياسىنا قاتىسقان ساتتە «قا­­زاق­ستان تاۋەلسىز مەملەكەت بولسا، مۇنداي ىقپالدى ۇيىم­نىڭ مۇشەلىگىنە كىرۋدىڭ جولدارى قانداي؟» دەگەن وي كەتپەي قويدى. ۇيىمنىڭ قۇرىلىمىن، مۇشەلىككە الۋ ءتارتىبىن، جار­عىسىن زەردەلەدىم. شەتەل جۋر­نا­ليستەرىنە ارنالعان ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىندا «قازاقستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا رەسەي، ۋكراينا، بەلورۋسسيا سەكىلدى كىرە الادى، ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىمەن شەكتەلمەيدى، تاۋەلسىزدىگىن الادى» دەپ مالىمدەدىم. بۇل جو­نىندە تاسس (كەڭەس وداعىنىڭ تەلەگراف اگەنتتىگى) تىلشىسىنە دە سۇحبات بەردىم. مالىمدەمە اگەنتتىك ارقىلى الەمگە تارالدى. بىراق ءوز ەلىمدە بۇل تۋرالى بىردە-ءبىر اقپارات جاريالانبادى...

− نەگە؟

− ونىڭ سەبەبىن كەيىن ءبىلدىم.  «نە بولسا دا اياعىنا دەيىن بارايىن» دەپ بەكىندىم. سول كۇنى سۇح­باتتى «ەگەمەن قازاقستان»، «كازاح­ستان­سكايا پراۆدا»، «الماتى اق­شامى»، «ۆەچەرنيايا الما-اتا»، «وگني الا­تاۋ»، «جەتىسۋ» گازەتتەرىنە نيۋ-يوركتان فاكسپەن سالىپ جى­بەر­دىم. بۇل باسىلىمدار جاريا­لاپ جىبەردى. سۇحبات شىققان كۇنى ماعان الماتىدان تەلەفون قو­ڭىراۋلارى كوپ سوعىلدى. ءبارى قۋانىپ، ءبىر-ءبىرىن قۇتتىقتاپ حابارلاسىپ جاتتى.

مىنە، تاۋەلسىزدىك الۋ جولىندا سىرتقى ەلدەرمەن جاراسىمدى بايلانىس ورناتىپ، حالىقارالىق قاتىناستى دۇرىس جولعا قويعاننىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن ەل ءبىزدى تەز ارادا تاۋەلسىز ەل رەتىندە مويىن­دادى. جاڭا مەملەكەتتى الەم مو­يىنداعان سوڭ ىشكى سلاۆيان دياس­پورا وكىلدەرىنىڭ سەپاراتيستىك ويى ىسكە اسپاي قالدى. وسىلايشا قانتوگىسسىز-اق ۇلى كۇنگە قول جەت­كىزگەن جايىمىز بار.

ءوز قازاعىمىزدى وزەككە تەبۋ – ەلدىگىمىزگە سىن

− بيىل تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىلدىعىمەن قاتار، شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ وتانىنا ورالۋىنا جول اشىلعانىنا دا 30 جىل تولىپ وتىر. ازاتتىقتىڭ ال­عاشقى جىلدارىنداعى ەستە قالعان ەرەكشە وقيعالاردىڭ ءبىرى – ەلىمىزدە دۇنيەجۇزى قازاق­تا­رىنىڭ العاشقى قۇرىل­تايى­نىڭ ءوتۋى. مۇنداي ايتۋلى جيىننىڭ باسى-قاسىندا ءوزىڭىز بو­لىپ، ونىڭ جوعارى دەڭگەيدە وتۋى­نە اتسالىسقانىڭىزدى بى­لەمىز...

− العاشقى قۇرىلتايدىڭ باس­تى ماقساتى – شارتاراپقا تارىداي شاشىلعان قانداستارىمىزدىڭ باسىن قوسىپ، ەلگە شاقىرۋ ەدى. مۇنداي القالى جيىندى بىزدەن بۇرىن كوپتەگەن ۇلتتار وتكىزدى. ۋكراين، بەلارۋس، لاتىش، گرۋزيندەر جان-جاقتاعى قانداس باۋىرلارىن شاقىرىپ، سەزد ۇيىمداستىردى. ءتىپتى رەسەيدىڭ قۇرامىنداعى تاتار، باشقۇرتتار دا ولاردان قالىسپاي، وزگە ەلدە جۇرگەن باۋىرلارىن وز­دەرىنە تارتتى. ال ءبىز ەلدەگى وزگە ۇلتتىڭ كوڭىلىنە قاياۋ ءتۇسىرىپ الامىز با دەپ جالتاقتاپ، ۇزاقتاۋ ءجۇرىپ قالدىق. ءتىپتى قۇرىلتايمەن قاباتتاستىرىپ، وزگە ەتنوستاردىڭ دوستىق فەستيۆالىن دە وتكىزبەكشى بولدىق...

العاشقى القالى جيىنعا الەم­نىڭ 33 ەلىنەن قازاقتار قا­تىس­تى. ەلىمىزدىڭ شىن مانىندە تا­ۋەلسىز مەملەكەت بولعانىن ءوز كو­زىمەن كورگەن قانداستارىمىز وزەگى جارىلا قۋانىپ، اتاجۇرتىنا ورالۋعا نيەتتى ەكەنىن جەتكىزدى. قۇ­رىلتايدان كەيىن ەلىمىزگە قان­داستارىمىزدىڭ العاشقى كوشى اعى­لىپ، كوڭىلىمىز تاسىدى. 1991 جىلدان بەرى ەلگە ورالعان اعايىن­داردىڭ سانى 1 ميلليوننان استى. ولاردىڭ ىشىندە مادەنيەت، ءبىلىم، عىلىم جانە تاعى باسقا سالالاردا ۇلكەن تابىستارعا قول جەتكىزگەن باۋىرلارىمىز كوپ. مىسالى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەلتاڭباسىنىڭ اۆتو­رى، بەلگىلى ساۋلەتشى جاندار­بەك مالىبەكوۆ، ايگىلى سۋرەتشى اب­دى­مالىك بۇقار­باەۆ، وپەرا جۇل­دىزى مايرا مۇحا­مەدقىزى، بەلگىلى تۇلعالار ز.قي­نايات ۇلى، ق.سارتقوجا ۇلى، ت.زا­­كەن ۇلى، د.ءماسىمحان ۇلى، ا.اح­­مەت­بەك، ءبيشى شۇعىلا ساپار­عاليقىزى، بوكسشى ب.سارسەكباەۆ، تاعى باسقا دا كوپتەگەن ازامات­تاردىڭ ەلىمىزدىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى ۇلكەن.

− رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، سوڭعى جىلدارى قازاقتاردىڭ ەلگە ورالۋى باسەڭسىپ قالدى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، بۇعان نە سەبەپ بولۋى مۇمكىن؟

− ونىڭ باستى سەبەبى، بيلىك ازاماتتىق الۋدى قيىنداتىپ جى­بەردى، بيۋروكراتياعا جول بەردى، ءتورت جىل بويى ازاماتتىق الۋ تۋرالى ارىزداردى كوش-قون پوليتسياسى قابىلداماي قويدى. تاريحي وتانىنا كوشىپ كەلگەندەرگە قازاق ەكەنىڭدى دالەلدە دەگەندى شىعاردى. ازاماتتىعى جوق ادامدارعا جەر تەلىمى، بالالارىنا جانە وزدەرىنە جاردەماقى بەرىلمەدى.

ءبىزدىڭ وسالدىعىمىز – ەلىمىز­دە قازاقتىڭ سانى كوبەيسە، ۇلت رەتىندەگى، مەملەكەت رەتىندەگى تۇعىرىمىز دا نىعايا تۇسەتىنىن ۇعىنباي جاتقانىمىز. قازاق­ستاننىڭ جەرى ۇلان-عايىر، وعان كوز الارتاتىندار ءالى دە بار. ولارعا تويتارىس بەرۋ ءۇشىن ەلگە شىن جانى اشيتىن، قورعايتىن ازاماتتار قاجەت. بۇل ەڭ الدىمەن ۇلتتىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن، كەڭ-بايتاق جەرگە يە بولۋ ءۇشىن كەرەك.

العاشقى كوش تىم جاقسى باس­تالعان ەدى. بىراق ونىڭ سوڭى باسەڭسىپ قالدى. بيلىكتە جۇر­گەن اتقامىنەرلەر اراسىندا قان­داستارعا دەگەن تەرىس كوز­قا­راس قا­لىپتاسا باستادى. قان­داس­تاردى باۋىرعا تارتۋدىڭ ور­­نى­نا شەتقاقپايلاپ سىرتقا تەبۋ، بيۋدجەتتىڭ اقشاسىنا ور­تاق­تا­ساتىن ماسىل ادام رەتىندە قاراۋ ولاردىڭ ساعىن سىندىردى. ەگەر مىقتى ەل بولامىز دەسەك، مۇنداي تار نيەتتى تۇزەتۋىمىز كەرەك. ءبىر­تۇتاس ۇلتتى «سىرتتان كەلگەن قازاق، ىشكى قازاق» دەپ بولۋگە جول بەرمەگەنىمىز ابزال. تۋعان جەر، وتان دەگەن كەڭ ۇعىم. ءبىز كەزىندە كۇش­پەن قونىس­تاندىرىلعان وزگە ەتنوستىڭ وكىلدەرىن دە قۇ­شا­­عىمىزعا تارتتىق قوي. ال شەت­­ەلدەگى قانداستارىمىز – ءوز قازا­عىمىز، ءوز قانىمىز. ولار­دى وزەككە تەبۋ − ەلدىگىمىزگە سىن. قا­زىرگى تاڭدا سىرتتان كوشىپ كەلگەن اعايىندارعا ازا­مات­تىق بەرمەي، ساندالتىپ قويدى. قازاقتىعىڭدى دالەلدە دەگەن نە ءسوز؟! اقىلعا قون­بايتىن زاڭدار شىعارىپ ال­دىق تا، قانداستارىمىزدىڭ ەلگە كەلۋىن تەجەپ تاستادىق. پرە­زي­دەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ ءوزى سوڭعى جىلدارى قانداس­تا­رىمىزدىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋى باسەڭدەپ كەتكەنىن، وسى ماسەلەگە ءمان بەرۋ كەرەكتىگىن ايتتى. سوندىقتان قازاقتىڭ كوشى توقتاماۋى ءتيىس. ەگەر تاعى ءبىر ميلليون قازاقتى ەلگە تارتساق، «قازاقستاندىق مەملەكەت» ەمەس، «قازاق مەملەكەتى» بولار ەدىك.

− سوڭعى كەزدەرى وڭىرلەرگە ەتنوستىق قازاقتاردىڭ كوشىپ كەلۋىنە ارنالعان كۆوتا سانى كۇرت ازايىپ كەتكەنى دە ءجيى ايتىلىپ ءجۇر...

− كۆوتا دەگەن – قانداس­تارى­مىزدىڭ كەلۋىن شەكتەۋ. بۇل بەلگىلى ءبىر ساننان ارتىق ادامدى ەلگە قابىلدامايمىز دەگەن ءسوز. مىسالى، ءبىر وتباسىندا ورتا ەسەپپەن بەس ادام بولادى دەپ ەسەپ­تەسەك، كۆوتا سولارعا عانا ەسەپ­تەلگەن. ال ول ادامنىڭ تۋىس-تۋعان­دارى جوق پا؟ كىم جاقىن تۋىستارىن الىس ەلگە تاستاپ كەتكىسى كەلەدى؟! سوندىقتان ءوزى از كۆوتا ورىندالماي جاتىر. كۆوتا دەگەندى الىپ تاستاعان ءجون. اتامەكەنىنە ورالعىسى كەلگەن قانداستاردىڭ بارىنە جول اشىق بولۋى قاجەت. جالپى كۆوتا دەگەن بىزدە عانا بار. وتانداستارىن كوپ قابىلدايتىن رەسەي، گەرمانيا، يزرايل، گرە­كيا­دا كۆوتا دەگەن اتىمەن جوق. ولار كەلگەن قانداستارىنىڭ ءبارىن قابىلداي بەرەدى.

كەڭەس كەزىندە كەيبىرەۋلەر «قا­زاق ازسىڭدار، ەلدەرىڭدە تۇرعان وزگە حالىقتى قالاي باسقاراسىڭدار؟» دەپ مۇقاتاتىن ەدى. ال قازىر ەشكىم ولاي ايتا المايدى. ويتكەنى حال­­­­قىمىزدىڭ ۇلەس سالماعى باسىم. تاۋەلسىزدىك الدىندا قا­زاقتار 44% بولسا، بۇگىندە 70%-عا جەت­تى. دە­موگرافيانى كو­تە­رۋ­گە ءالى دە كۇش سالۋىمىز قا­جەت. كوش­تى ۋاقىتتى وزدىرماي، قازىر جال­عاس­­تىرعانىمىز ابزال. كەيىن كەش بولادى. ويتكەنى شەتتەگى قازاق­تار اسسيميلياتسيا­لانىپ جاتىر. مىسالى، ءتىلىن، ءدىنىن ساقتاعان دەپ تۇركيالىق قا­زاقتاردى كوپ ماق­تايمىز عوي. ولاردىڭ ءوزى اتاسى قازاق بولسا، بالاسى شالا قازاق، ال ودان تۋعان ۇرپاق انا تىلىندە كىبىرتىكتەپ ارەڭ سويلەيدى. دەمەك، ەندى 15-20 جىلدا ولار جەرگىلىكتى ۇلتقا جۇتىلىپ، اسسيميلياتسياعا ۇشىراپ، مۇلدە قازاق بولۋدان قالۋ قاۋپى بار. سون­دىقتان شەتتەگى 6 ملن-نان استام قازاقتى ۋىستان شىقپاي تۇر­عاندا ەلگە اكەلىپ الۋىمىز كەرەك. قىتايداعى قازاقتار − قىتاي تىلىندە، وزبەكستانداعىلار وزبەكشە وقىپ جاتىر. رەسەيدە 1 ميلليوننان استام قازاق بار، بىراق بىردە-ءبىر قازاق مەكتەبى جوق. سوڭعى وتكەن دۇنيەجۇزى قا­زاقتارىنىڭ قۇرىلتايىندا رە­سەيدەگى قازاق مەكتەبىنىڭ ديرەك­تورى ءسوز سويلەپ، «بىزگە جاردەم بەرىڭىزدەر، جالعىز قازاق مەكتەبى جابىلعالى جاتىر» دەپ ايتقانى ەسىمدە. ال قازاقستاندا ءار ۇلت­تىڭ ءتىلىن، ءدىنىن، مادەنيەتىن دا­مى­تۋعا جاعداي جاسالعان. ءتىپتى اتىن تاريحتان ەستىسەك تە ءتۇرىن كور­مەگەن، ۇلت رەتىندە جويىلعان اسسيريالىقتاردىڭ ءوزى ەلىمىزگە كەلىپ، ءتىلىمىزدى دامىتامىز دەپ ۇكىمەتتەن اقشا الىپ وتىر دەپ ەستيمىز. ءبىز دە شەتتە جۇرگەن قا­زاق­تارعا قولۇشىن بەرىپ، ولاردىڭ ءتىلىن، ءدىلىن ۇمىتىپ قالماۋىنا جاعداي جاساۋىمىز كەرەك.

 

قاۋىمداستىقتىڭ مىندەتى – قيىرداعى قازاقتارعا قامقور بولۋ

− ءسىز ۇزاق جىل بويى تەل-اۆيۆتە ديپلوماتيالىق قىزمەت اتقاردىڭىز. ەۆرەيلەردىڭ رەپاتريانتتاردى قابىلداۋ ەرە­جەسى كەرەمەت دەپ ەستيمىز. وسى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟

− ءيزرايلدىڭ جەرى شاعىن. سوعان قاراماستان وتىز جىلدىڭ ىشىندە بۇرىنعى كەڭەس وداعىنان ءبىر ميلليوننان استام ەۆرەيدى جيناپ الدى. تەل-اۆيۆ حالىقارالىق اەروپورتىنا كىرە قالساڭىز، ۇلكەن ارىپ­تەرمەن يۆريت جانە ورىس تىلىن­دە جازىلعان «ۆسەم جەلايۋششيم پرينيات گراجدانستۆو گوسۋدارستۆا يزرايل، پروسيم پرويتي ۆ زال» دەگەن حابارلاندىرۋ بىردەن كوز­گە تۇسەدى. زالعا كەلۋشىلەردى اياعىن جەرگە تيگىزبەي كۇتىپ الىپ، شاي، كوفەسىن ۇسىنىپ جاتادى. ازاماتتار تولقۇجاتقا «ەۆرەي» دەپ جازدىرسا، يزرايل ءۇشىن ول − ۇلكەن ولجا. اناسى نە اجەسى ەۆرەي بولسا جەتكىلىكتى، بىردەن سول ادامعا ءيزرايلدىڭ ازاماتتىعىن بەرەدى. باسقا ەشقانداي قۇجات تالاپ ەتپەيدى. سودان كەيىن جاڭا ازاماتتارىنا بار جاعدايدى جاساپ بەرەدى: ءۇي نەمەسە پاتەرگە كولىكپەن اپارىپ تاستايدى، جاردەماقىنى قولما-قول بانك چەگىمەن قولىنا ۇستاتادى. يۆريت ءتىلىن تەگىن ۇيرە­تەدى. وعان قاجەتتى قۇرال-جاب­دىقتارمەن قامتاماسىز ەتەدى. سو­نىڭ ناتيجەسىندە سىرتتان كەلگەندەر ءارى كەتسە ءبىر ايدىڭ ىشىندە يۆريت ءتىلىن مەڭگەرىپ شىعادى.

− دۇنيەجۇزى قازاقتارى قا­ۋىمداستىعىنىڭ قازىرگى جۇ­مى­سىنا قانداي باعا بەرەر ەدى­ڭىز؟ قاۋىمداستىق قانداي ماسە­لەلەرگە دەن قويعانى ءجون؟

− البەتتە، دۇنيەجۇزى قا­زاق­­تارى قاۋىمداستىعىنىڭ تى­كەلەي مىندەتى − ەلدەن تىسقارى جۇرگەن قازاق دياسپوراسىمەن جان-جاقتى بايلانىس ورناتىپ، مادەني-رۋحاني، وقۋ-ءبىلىم بو­يىن­شا جاردەمدەسۋ. وتانىنا ورالعان قانداستارعا قولۇشىن بەرىپ، قوعامعا بەيىمدەلۋىنە قامقورلىق كورسەتەتىن دە وسى قاۋىمداستىق بولۋى ءتيىس. قازىر بۇل ۇيىم جۇمىسىن مۇلدە توق­تاتقان سەكىلدى. حابار-وشار جوق. وتكەندە قاۋىمداستىق تور­اعا­­­سىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ز.تۇرىسبەكوۆكە كىرىپ، زيالى قا­ۋىمدى شاقىرىپ، وتىرىس وتكىزۋگە سۇرانىپ تۇرعانىن ايتتىم. قازىر شەتتەگى قانداستارىمىزدىڭ تاع­­دىرىنا بايلانىستى كوپ­تە­گەن ماسەلە تۇيدەكتەلىپ تۇر. قى­تاي­داعى قازاقتارعا جاردەم­دەسۋ كەرەك. سوڭعى جىلدارى قان­داستارىمىز كوپ تۇراتىن ەلدەردە قازاق مەك­تەپ­تەرىنىڭ سانى 30%-عا ازايىپ كەتكەن. مىسالعا، تۇركيادا اباي اتىنداعى تۇ­رىك مەكتەبى بار. ونداعى وقۋ­شى­لاردىڭ 20%-ى − قازاق­تار. مەن وسى مەكتەپتە بولىپ، ديرەك­تورىنا «نەگە بالالاردى قازاق­شا وقىتپايسىزدار؟» دەسەم، تۇر­كيانىڭ زاڭى بويىنشا بارلىق بالا تۇرىكشە وقۋعا مىندەتتى ەكەن. ءتىپتى فاكۋلتاتيۆتى ساباق رەتىندە دە وتكىزۋگە بولمايتىن كورىنەدى. مىنە، وسىنداي ماسەلەلەردى شەشۋگە ىستانبۇلداعى كونسۋلدىق، قاۋىمداستىق ءۇن قوسىپ، قيىرداعى قازاقتاردىڭ ءتىلى، مادەنيەتىنە قاتىستى تۋىنداعان تۇيتكىلدەردى ۇكىمەتكە جەتكىزۋى كەرەك. قازاق­تاردى وتانعا شاقىراتىن دا، كەل­تىرەتىن دە – قازاق ەلشىلى­گىنىڭ، دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىم­داستىعىنىڭ مىندەتى. سوندىقتان قاۋىمداستىقتان جۇيەلى جۇمىس پەن ىرگەلى ىستەر كۇتەمىز. قازىر ەل­ىمىزدىڭ ۇكىمەتى تاراپىنان ەتنوس­تىق قازاقتاردى قولدايتىن «وتانداستار» دەگەن قوعامدىق قور قۇرىلدى. قانداستاردى قولداۋعا ارنالعان قارجى وسى قورعا كەلىپ تۇسەدى ەكەن. بىراق شەت­­تەگى قانداستارمەن جۇمىس ىستەيتىن ەلشىلىك، كونسۋلدىقتاردا بۇل قوردىڭ وكىلى جوق. بيىل سىرت­قى ىستەر مينيسترلىگىندە قازاق دياس­پوراسىمەن جۇمىس جۇر­گىزەتىن باسقارما قايتا قۇرىل­دى. سوندىقتان «وتانداستار» جۇمىسىن شيراتۋ، قانداستارعا قامقورلىق كورسەتۋ ءۇشىن بۇل قوردى سىرتقى ىستەر مينيس­تر­لىگىنىڭ باسقارۋىنا بەرگەن ءجون. سونداي-اق قىسقارتىلىپ كەتكەن كوشى-قون جانە دەموگرافيا اگەنت­تىگىن دە قايتا اشۋ كەرەك. قان­­داستارىمىزدىڭ ماسەلەسىمەن تىكەلەي اينالىساتىن جەكە اگەنتتىك بولۋى كەرەك. سوندا ءبىر­تالاي ماسەلە شەشىمىن تاپقان بولار ەدى.

 

اڭگىمەلەسكەن

قىمبات توقتامۇرات،

«ەgemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

ارداگەرلەر ازايىپ بارا جاتىر...

قازاقستان • بۇگىن، 19:00

مەرەكە كۇندەر جاڭبىرلى بولادى

اۋا رايى • بۇگىن، 16:00

فۋتبول: «چەلسي» فينالعا شىقتى

فۋتبول • بۇگىن، 15:01

اممانعا اتتاندى

سپورت • بۇگىن، 14:10

ۇقساس جاڭالىقتار