ۇلتتىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىن زەردەلەۋ ىسىنە بايلانىستى اعا ۇرپاقتىڭ كۇتكەن ءساتى تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە جەتتى. بۇل قايسىبىر وتانداستارىمىزدىڭ ايتىپ جۇرگەنىندەي وتكەن ومىرگە تىم كوپ قارايلاپ, ودان شىعا الماعاندىق ەمەس. كەز كەلگەن حالىق ءوز تاريحىن عىلىمي تۇرعىدان قورىتۋعا مۇقتاج. ونداي ەڭبەك كەمەلدىلىكتىڭ ولشەمى. تۋرا قورىتىلماعان تاريح قيسىق اينا سياقتى, اداستىرادى. ال اداسقان جۇرت الداۋعا جانە ارباۋعا تۇسەدى.
مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا وسى ويدى قاداپ ايتتى. سونداي-اق تاريحتى جازۋدىڭ سەنىمدى جولى ءاربىر حالىققا ءوز تاريحىن ءوزى قورىتۋ ەكەندىگىن ەسكەرتتى. مۇنداي ۇستانىم, اسىرەسە, ءبىزدىڭ قازاق سياقتى ءتول تاريحى يدەولوگيالىق ىقپال جاعدايىندا جازىلعان ۇلت ءۇشىن اسا ماڭىزدى. ۇلت تاريحىنا قاتىسى بار ماماندار بۇل ۇستانىمدى مەملەكەت, ونىڭ باسشىلىعى تاراپىنان جاسالىپ وتىرعان قولداۋ ەسەبىندە قابىلداعانى ابزال. وسى رەتتە مىناداي جاعدايدى ەسكە الۋعا تۋرا كەلەدى. كەڭەستىك كەزەڭدە قازاق تاريحى ءتورت رەت ورتالىقتاعى يدەولوگيالىق ورگانداردىڭ تالقىسىنان ءوتىپتى. مۇنداي «مارتەبەنى» ەشقانداي دا باسقا ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردىڭ تاريحى يەلەنبەگەن. مۇنداي قىزىعۋشىلىقتىڭ استارىندا قانداي ماقسات-مۇددەلەر بولدى, وسى سۇراۋعا جاۋاپ ىزدەپ كورەيىك. سونىمەن, 1935 جىل ماسكەۋدەگى كوممۋنيستىك اكادەميا جانىنداعى تاريح ينستيتۋتى. وسىندا س.براينين مەن ش.شافيرونىڭ «وچەركي پو يستوري الاش-وردى» اتالاتىن كىتابى تالقىعا ءتۇستى. كىتاپقا رەداكتورلىق جاساعان وسى اتالعان ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ن.ن.ۆاناگ, ال كىتاپ اۆتورلارى «پوالەي تسيون» اتتى ەۆرەي جۇمىسشىلارى پارتياسىنىڭ بەلسەندى مۇشەلەرى بولعان, قازاقستانعا ف.گولوششەكيننىڭ شاقىرۋى بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە كەلگەندەر ەدى. ولاردىڭ قازاقستاندىق تاريحنامادا قالدىرعان ءىزى دە وسى الاشوردا وچەركتەرىمەن شەكتەلدى. ارنايى شاقىرىلعان قوس زەرتتەۋشىگە جۇكتەلگەن مىندەت 1928-1930 جانە 1930-1932 جىلدارى جۇرگىزىلىپ, ماسكەۋ بۋتىركاسىندا اياقتالعان الاش قايراتكەرلەرىنە بايلانىستى قابىلدانعان جازالاۋ شارالارىنا يدەولوگيالىق نەگىزدەمە بەرۋ بولدى. بىراق براينين مەن شافيرونىڭ بۇل ارەكەتى ءساتسىز بولىپ شىقتى. ولار كىتاپتا جاساعان تۇجىرىمدارىنا «ىرگەلىلىك» بەرۋدى كوزدەپ, ونىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قارقارالى پەتيتسياسىنان (1905) باستاپ 1917 جىلعى جالپىقازاق سەزدەرىنىڭ شەشىمدەرى مەن الاش پارتياسىنىڭ باعدارلاماسىن (1917) دا كەلتىرگەن ەدى. ءوز رەتىندە بۇل قۇجاتتار مازمۇندىق تۇرعىدان الاش قوزعالىسىنىڭ انتيكولونيالدىق سيپاتتاعى ازاتتىق قوزعالىس ەكەندىگىن كۋالاندىراتىن ماتەريالدار بولاتىن. كىتاپ اۆتورلارىنىڭ بۇل «قاتەلىگىن» اشكەرەلەۋگە ارنالعان ماقالالار ورتالىق باسىلىمداردا جارىق كوردى. ماسەلەن, ە.گەنكين مەن ا.لوماكيننىڭ «يستوريك - ماركسيست» جۋرنالىندا «پروتيۆ الاشوردىنسكوي كونتراباندى» اتالاتىن ماقالاسى جاريالاندى (1935, №4.س.108-110).
قورىتا ايتقاندا, بۇل جولعى تالقىلاۋ 1923 جىلى ماسكەۋلىك ەميسسارلار
ە.م.ياروسلاۆسكي مەن ا.ي.ۆاينشتەيننىڭ ءىىى پارتيا كونفەرەنتسياسىندا اساۋ قازاق باسشىلىعى ءۇشىن جۇرگىزگەن تەوريالىق «ساباقتارىنىڭ», 1925 جىلى ف.گولوششەكين بيلىككە كەلگەن سوڭ باستالعان قازاق قوعامىن وپپوزيتسيالىق كۇشتەردەن تازالاۋدىڭ, الاش (ياعني, ۇلت-ازاتتىق) ەليتاسىن سوتقا تارتۋ ارقىلى جويۋدىڭ لوگيكالىق جالعاسى, سول ارقىلى قازاق قوعامىن سوتسياليستىك قۇرىلىس جانە پرولەتارلىق ينتەرناتسيوناليزم جولىنا سالۋدىڭ سول ءبىر تاريحي كەزەڭگە تيەسىلى كورىنىسى ەدى. ورتالىقتىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن ماقساتتى تۇردە جۇرگىزىلگەن بۇل پەرمانەنتتى ءارى جۇيەلى ارەكەتتەر ەكىجۇزدى, قيتۇرقى يدەولوگيالىق شارالار جانە زورلاۋ ءادىس-قۇرالدارى ارقىلى ىسكە اسىرىلدى.
قازاق تاريحىنا بايلانىستى ماسەلەنىڭ كەلەسى, ەكىنشى مارتە ماسكەۋدە تالقىعا ءتۇسۋى 1944 جىلى مامىر-شىلدە ايلارىنا تيەسىلى. كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا بويىنشا حاتشىسى ا.س.ششەرباكوۆتىڭ توراعالىعىمەن, سونداي-اق وك-ءنىڭ حاتشىلارى ا.ا.اندرەەۆ پەن گ.م.مالەنكوۆتىڭ قاتىسۋىمەن «كسرو تاريحىنىڭ ماسەلەلەرىنە ارنالعان» بۇل كەڭەستىڭ وتۋىنە سەبەپ بولعان 1943 جىلى جارىق كورگەن «يستوريا كازاحسكوي سسر س درەۆنەيشيح ۆرەمەن دو ناشيح دنەي» كىتابىنىڭ توڭىرەگىندە قالىپتاسقان جاعداي ەدى.
كىتاپقا ءتان ءبىر ەرەكشەلىك, وندا قازاق حالقىنىڭ وتارلىق ەزگىگە قارسى, ءوز تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسى ون شاقتى تاراۋدا (بارلىعى 31 تاراۋ) باياندالىپ, ۇلتتىڭ ەركىندىك سۇيگەن تۇلعاسىنىڭ شىنايى سومدالۋىندا ەدى. اكادەميك ن.م.درۋجينين كەيىنىرەك ءوز ەستەلىگىندە ماسكەۋلىك جانە لەنينگرادتىق عالىمداردىڭ «قازاقتاردىڭ ءوز وتانىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىنە, وتكەن تاريحىنا, سونداي-اق بولاشاعى ءۇشىن ۇلكەن جىگەرلى جۇرگىزگەن كۇرەسىنە» قولداۋ جاساي وتىرىپ, كىتاپتا باياندالعان وقيعالار مەن پروتسەستەرگە «قازاق كوزىلدىرىگىمەن» قاراۋعا تىرىسقاندىقتارىن اشىق ايتىپ جازدى
(ن.م.درۋجينين. ۆوسپومينانيا ي مىسلي يستوريكا. م., 1967, س.64-65).
كىتاپ اۆتورلارىنىڭ بۇل ۇستانىمى ورتالىقتاعى يدەولوگيالىق ورگاندار مەن ەسكى كوزقاراستاعى تاريحشى عالىمدارعا ۇناعان جوق. ماسەلەن, كىتاپ ستالين سىيلىعىنا ۇسىنىلعاندىقتان, سىيلىقتار بويىنشا كوميتەتكە رەسمي پىكىرىن بىلدىرگەن ا.ي.ياكوۆلەۆ دەگەن تاريحشى كىتاپتا رەسەي ۇكىمەتىنىڭ يمپەريالىق تەرريتورياسىن كەڭەيتۋ ارەكەتى قورعانىستىق ماقساتتا جۇرگىزىلگەن «پروگرەسشىل» سيپاتتاعى ارەكەت رەتىندە كورسەتىلۋى تيىستىگىنە كوڭىل اۋدارىپ, ال كەرىسىنشە قازاق حالقىنىڭ ورىس وتارشىلدىعىنا قارسىلىعى سونشالىقتى ماڭىزدى نارسە ەمەستىگىن بولە ايتىپ, ەڭبەكتە جاعىمدى كوزقاراس رەسەي يمپەريالىق مەملەكەتتىگىنە عانا ەمەس, تىپتەن ورىس حالقىنىڭ وزىنە دە جوق دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى (براندەنبەرگەر د.ل. ناتسيونال بولشەۆيزم... سپب., 2009, س.149).
تالقىلاۋ بارىسىندا تاريحشى ا.ۆ.ەفيموۆ, ماسەلەن, ا.م.پانكراتوۆانىڭ كىتابىندا قازاقتار تاڭداۋلى حالىق («يزبراننىي نارود») رەتىندە كورسەتىلەدى دەگەن مىسقىلدى پىكىرىن ءبىلدىرىپ, ءالسىز جانە از حالىقتاردىڭ تاۋەلسىز جانە دەربەس ءومىر ءسۇرۋ قۇقىنا كۇمانمەن قارايتىندىعىن اشىق تا انىق جەتكىزىپ, يمپەريانىڭ كورشى حالىقتاردىڭ جەرىنە بايلانىستى جۇرگىزگەن ساياساتىنا لەگيتيمدى سيپات بەرۋگە ىڭعاي تانىتتى (ۆوپروسى يستوري, 1996, №4, س.70).
ا.ي.ياكوۆلەۆ, ا.ۆ.ەفيموۆ, ە.ۆ.تارلە سياقتى عالىمداردىڭ ۇستانىمىنىڭ نەگىزىندە كۇشتى مەملەكەتتەردىڭ ءالسىز كورشىلەرىنىڭ ەسەبىنەن ءوز تەرريتورياسىن كەڭەيتۋى تاريحي تۇرعىدان پروگرەسشىل قۇبىلىس, ال بۇل وتارلاۋ پروتسەسىنە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قارسىلىق تانىتۋىن اسىرا دارىپتەۋ دۇرىس ەمەس, مۇنداي ارەكەت كەرى پاتريارحالدىق جانە فەودالدىق قاتىناستارعا شەگەرەتىن ۇستانىم ەسەبىندە باعالانۋى ءتيىس دەگەن تۇجىرىم بولدى.
تاريحشىلار كەڭەسى (1944) قورىتىندى قۇجات قابىلداۋمەن اياقتالعان جوق. ورتالىق كوميتەت ونداي قۇجات قابىلداۋ ماسەلەنى ۋشىقتىرا ءتۇسۋى مۇمكىن دەپ تاپتى. دەگەنمەن ديسكۋسسيا بۇدان بىلايعى ۋاقىتتا وداقتاعى قازاق سياقتى حالىقتاردىڭ تاريحىن جازۋ ىسىندە مەتودولوگيالىق نەگىزگە سول ەلدىڭ قايتالانباس ءجۇرىپ وتكەن تاريحي جولى ەمەس, ورتالىقتاعى يدەولوگيالىق اپپاراتتىڭ تالاپ-تىلەگى الىناتىندىعىن بايقاتتى. 1943 جىلى جارىق كورگەن قازاق تاريحىن يدەولوگيالىق تۇرعىدان جارامسىز كىتاپ رەتىندە پايدالانۋعا تىيىم سالىندى.
قازاق تاريحىنىڭ ماسكەۋدە كەلەسى ءۇشىنشى رەت تالقىعا ءتۇسۋى مازمۇندىق تۇرعىدان بۇدان بۇرىنعى (1944) تالقىلاۋمەن وزەكتەس ەدى. 1948 جىلى 28 اقپاندا كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ تاريح ينستيتۋتىندا اكادەميك ب.د. گرەكوۆتىڭ توراعالىعىمەن ە.بەكماحانوۆتىڭ كەنەسارى قاسىم ۇلى باستاعان ازاتتىق قوزعالىس تاريحىنا ارنالعان «كازاحستان ۆ 20-40-ە گودى ءحىح ۆەكا» (1947) اتالاتىن مونوگرافيالىق ەڭبەگى پارتيالىق ورگانداردىڭ تاپسىرىسىمەن ديسكۋسسيا تاقىرىبى رەتىندە قاراستىرىلدى.
اكادەميك ب.د.گرەكوۆ كىرىسپە سوزىندە ە.بەكماحانوۆتىڭ مونوگرافيالىق ەڭبەگىن تالقىلاۋدىڭ قازاق تاريحىنىڭ كەلەسى ەكىنشى باسىلىمىن دايارلاۋ ىسىنە, «جالپى قازاق حالقىنىڭ تاريحىن قورىتۋ ىسىندە نەگىزگە الىنباق كونتسەپتسياعا قاتىسى بولاتىندىعىن» ەسكەرتتى. بۇل ارادا بەدەلدى اكادەميكتىڭ پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ يدەولوگيالىق تاپسىرىسىن ورىنداۋعا ءماجبۇر ەكەندىگىن ءتۇسىنۋ قيىنعا سوقپايتىن ەدى.
بۇل جولى ە.بەكماحانوۆتىڭ عىلىمي ۇستانىمىن «بۋرجۋازيالىق ۇلتشىلدىقتىڭ» كورىنىسى رەتىندە ايىپتاۋ ىسىندە قازاق تاريحشىلارى شويىنباەۆتىڭ, اقىنجانوۆتىڭ جانە ايداروۆانىڭ بەلسەندىلىك تانىتقانىن اتاپ ايتقان ءجون. ابىروي بولعاندا بۇل اتالعان ازاماتتاردىڭ ۇستانىمى ماسكەۋلىك عالىمدار تاراپىنان قولداۋ تاپپادى. تالقىلاۋدا ءسوز العان عالىم ا.پ.كۋچكين, ماسەلەن, ك.قاسىم ۇلى باستاعان قوزعالىس «ۇلت-ازاتتىق سيپات العاندىقتان ۇلت-ازاتتىق كۇرەستە تاپتىق مۇددە كەيىنگە ىسىرىلىپ, العا جالپىۇلتتىق مۇددە شىعاتىندىعى» تولىق تابيعي قۇبىلىس ەكەندىگىنە توقتالدى. ول «بەكماحانوۆتىڭ ۇستانىمى, كونتسەپتسياسى نەگىزدى» ەكەندىگىن اشىق قورعاپ, ايداروۆا مەن ونىڭ سەرىكتەرىنىڭ «بەكماحانوۆتى جويىپ جىبەرۋگە» ءازىر تۇرعاندىقتارىن ايىپتادى.
ا.پ.كۋچكيننىڭ بەكماحانوۆ ەڭبەگىنە بەرگەن باعاسى ن.م.درۋجينين, س.ۆ.باحرۋشين, م.پ.ۆياتكين جانە ا.ف.ياكۋنين سياقتى ءىرى زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, يدەولوگيالىق ورگانداردىڭ تاپسىرىسى ورىندالمادى. دەگەنمەن پارتيالىق تاپسىرىس الماتىدا ىسكە اسىرىلدى. 1951-1952 جىلدارى قازاق تاريحى مەن رۋحانياتىن زەرتتەۋ ىسىندە «بۋرجۋازيالىق ۇستانىم» تانىتقاندارى ءۇشىن اراسىندا ە.بەكماحانوۆ بار جاڭا بۋىن (ب.سۇلەيمەنوۆ, ە.يسمايلوۆ, ق.جۇماليەۆ, ق.مۇحامەتحانوۆ جانە باسقالار) شىعارماشىلىق يەلەرى اباقتىعا جابىلدى.
قازاق تاريحىنا قاتىستى سوڭعى ءتورتىنشى تالقىلاۋ. 1976 جىلى 13 اقپاندا كسرو عا تاريح جانە ادەبيەت پەن ءتىل بولىمدەرى بيۋرولارىنىڭ باس قوسقان ماجىلىسىندە ءوتتى. بۇل جولى تالقىعا اقىن جانە عالىم و.سۇلەيمەنوۆتىڭ «از ي يا» (1975) كىتابى ءتۇستى. كەڭەستىك كەزەڭنىڭ كۇزىندە وتكەن «از ي يا» كىتابىن تالقىلاۋ نەنى كورسەتتى؟ ءداستۇرلى ورىس دەموكراتياسىنىڭ سوڭعى وكىلدەرىنىڭ ساناتىنداعى اكادەميك د.س.ليحاچەۆ و.سۇلەيمەنوۆتىڭ كىتابىنا بايلانىستى بىلدىرگەن پىكىرىندە «كوڭىلىنىڭ تەرەڭ تۇبىندە ءوز حالقىنا, ونىڭ مادەنيەتىنە سەنبەيتىن ۇلتشىلدار عانا ەلىنىڭ مادەنيەتكە قوسقان ۇلەسىن جاساندى تۇردە ۇلكەيتىپ كورسەتەدى» دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى. بۇل, ارينە, كەزىندە ساياسي رەپرەسسيا قۇربانى بولعان عالىمنىڭ قاتىگەز ۇلىدەرجاۆالىق ءتارتىپتىڭ قۇرساۋىنداعى مادەنيەتكە اراشا ءتۇسۋدىڭ ورنىنا, كەرىسىنشە ونى تابالاۋى, سول ارقىلى ءوزىنىڭ دە يمپەريالىق يدەولوگيانىڭ قۋىرشاق قۇرالىنا اينالعاندىعىنىڭ كورىنىسى ەدى.
سوڭعى تالقىلاۋ سونىمەن بىرگە 1941-1945 جىلدارى سوعىس تۇسىندا كەڭەستىك كەڭىستىكتە قالىپتاسقان ۇلتشىل-بولشەۆيزم يدەولوگياسىنىڭ ورلەۋ شەگىنە جەتىپ, عىلىمنىڭ گۋمانيتارلىق سالالارىمەن ءوزارا كىرىگىپ كەتكەندىگىنىڭ دە ايعاعى بولدى. ءوز رەتىندە بۇل مازمۇنداعى وزبىرلىق ۇلتتىق سانا تاراپىنان قارسىلىق تۋعىزباي قويمايتىن ەدى جانە ونىڭ ءساتى تۇسكەندە كەزەكتى ءبىر سەرپىلىسكە ەرىك بەرەتىندىگى دە انىق-تىن.
سونىمەن, 1935, 1944, 1948 جانە 1976 جىلدارى ۇلتتىق تاريحناماعا بايلانىستى بولىپ وتكەن بۇل تالقىلاۋلاردان شىعاتىن تۇجىرىم قانداي بولماق؟
ەڭ الدىمەن بايقالاتىنى, ارينە, كەڭەستىك كەزەڭدە ومىرگە كەلگەن ۇلتتىق تاريحنامانىڭ گۋمانيتارلىق عىلىم سالاسى رەتىندە ورتالىق بيلىك تاراپىنان مۇقيات باقىلاۋدا بولعاندىعى. سونداي-اق ول العاشقى جاساعان قادامىنان باستاپ-اق مىناداي مازمۇنداعى كونتسەپتۋالدىق تۇجىرىمدى بەرىك ۇستانۋعا مىندەتتەندى.
- قازاق ەلىنىڭ رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا ء«وز ەركىمەن قوسىلۋى» ونىڭ جەر بەتىندە ۇلت رەتىندە ساقتالىپ قالۋىنىڭ بالاماسىز العى شارتى ەسەبىندە كورسەتىلىپ, بۇل شەشىمنىڭ تۋرا ەكەندىگى, اسىرەسە رەسەي قوعامىنىڭ «رەۆوليۋتسيالىق» پەرسپەكتيۆاسىنان انىق بايقالىپ, تاريح عىلىمىنا مىنە وسى «شىندىقتى» جان-جاقتى دارىپتەپ, بايانداۋ جۇكتەلدى. ال رەسەي بيلىگى قۇرامىنداعى ومىرگە قارسىلىق تانىتقان (يساتاي تايمان ۇلى, كەنەسارى قاسىم ۇلى, الاش قوزعالىسى جانە باسقالارى) ازاتتىق قوزعالىستار پروگرەسكە قارسى ارەكەت ەسەبىندە باياندالۋعا ءتيىس بولدى.
يمپەريالىق, ۇلىدەرجاۆالىق كۇشتەردىڭ قازاق مەملەكەتتىلىگىن ىدىراتۋ (XVIII-XX عع.), قازاق حالقىنىڭ ساناسىنان ۇلتتىق مەملەكەتتىلىك يدەياسىن ىعىستىرۋ ارەكەتى, ونىڭ ەسەسىنە كەرىسىنشە رۋارالىق, جۇزارالىق الاۋىزدىقتى ءورشىتۋ ۇستانىمىن زەرتتەۋ جابىق تاقىرىپقا جاتقىزىلدى.
وقۋ باعدارلامالارىندا اشىق جانە باسىم تۇردە رەسەي يمپەرياسىنىڭ جەتىستىكتەرى مەن جەڭىستەرىنە باسىمدىق بەرىلدى. تۇركى جانە قازاق حالىقتارىنىڭ تاريحي قۇندىلىقتارى مۇمكىن بولعانشا ۇمىت قالۋعا ءتيىس بولدى. وسى مازمۇنداعى سۇرىپتاۋ تاريحي تۇلعالاردىڭ قىزمەتىنە دە بايلانىستى جۇرگىزىلدى.
- وتان تاريحىن زەرتتەۋ جانە بايانداۋ ىسىندە مەيلى ول پاتشالىق نەمەسە كەڭەستىك كەزەڭ بولسىن باسىمدىق جاعىمدى قۇبىلىستار مەن ناتيجەلەرگە بەرىلۋى ءتيىس ەدى. بيلىكتىڭ جۇرگىزگەن رەفورمالارى قازاق حالقىنىڭ تەك ءوسىپ-وركەندەۋىنە جول اشقانداي كورسەتىلدى. ال وسى يمپەريا قۇرامىنداعى قازاق حالقىنىڭ ومىرىنە بايلانىستى نە كەرەكتىگىن ونىڭ وزىنەن سۇراعان رەسەيلىك شەنەۋنىك بولماعاندىعى, مۇنداي وتارلىق كۇيدىڭ جيناقى كورىنىسى قازاق قوعامىنان بىردە-ءبىر رەفورماتور تۇلعانىڭ شىقپاعاندىعى, بۇل شىندىقتىڭ ماقتاۋلى كوممۋنيستىك كەزەڭگە دە ءتان ەكەندىگى قاپەرگە الىنبادى. قازاق حالقىنىڭ حح عاسىردا سان جاعىنان دا, ساپا جاعىنان دا كەمىپ كەتۋىنە سوقتىرعان تراگەديالىق كەزەڭدەردىڭ قايتالانۋى سوعان بايلانىستى ەكەندىگى قۇپيا ۇستالدى.
باسقاشا ايتقاندا, ۇلت تاريحناماسىندا ۇلتتىق ءوسىپ-وركەندەۋگە بايلانىستى بالاما جول مەن جوبا تۋرالى اۋىز اشىپ, ماسەلە كوتەرگىزبەۋ قالىپتى, ۇيرەنشىكتى جاعدايعا اينالدى. كەنەسارى قاسىم ۇلى مەن ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ۇلتتىق مەملەكەتتىك يدەياسىن جاڭعىرتۋ ارەكەتى ۇلت تاريحناماسىنداعى ەڭ داۋلى تاقىرىپقا اينالۋى وسى جاعدايعا بايلانىستى ەدى.
قورىتا ايتقاندا, جوعارىدا باياندالعان كونتسەپتسيانىڭ استارىندا قازاق قوعامى ءوز بەتىنشە ەركىن ءومىر سۇرە المايدى, وعان رەسەي بيلىگى ۇسىنعان ءومىر ءسۇرۋ سالتىن قابىلداۋدان باسقا بالاما جول جوق دەگەن تۇجىرىم بولدى. بيلىككە ءتان بۇل ۇستانىم 1951-1952 جىلدارى سوتقا تارتىلعان قازاق تاريحشىلارى, ادەبيەتتانۋشىلارى جانە جازۋشىلارىنىڭ تاعدىرىنان انىق بايقالدى. 1952 جىلى 25 جىلعا اباقتىعا كەسىلگەن تاريحشى ە.بەكماحانوۆتىڭ ءىسىن قايتا قاراۋعا بايلانىستى كسرو ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ اسا ماڭىزدى ىستەر بويىنشا تەرگەۋ ءبولىمىنىڭ قاۋلىسىندا (ماسكەۋ قالاسى, 1954 جىل, 16 اقپان) ءبىز قاراپ وتىرعان ماسەلەگە ساۋلە تۇسىرەتىن مىناداي مازمۇنداعى فاكتىلەردى كەزدەستىرۋگە بولادى:
«بەكماحانوۆ ەرمۇقان قازاق كسر مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك مينيسترلىگى تاراپىنان 1952 جىلى 5 قاراشادا ۇلتشىلدىق قىزمەتى ءۇشىن تۇتقىندالعان. تەرگەۋ بارىسىندا انىقتالعانداي, بەكماحانوۆ تاريح سالاسىندا عىلىمي قىزمەتكەر بولا ءجۇرىپ, 1942-50 جىلدارى باسپا جۇزىندە جاريالاعان جۇمىستارىندا, اشىق سوزدەرىندە, تانىستارىمەن اراداعى اڭگىمەدە تاريحي فاكتىلەردى بۇرمالاپ جانە رەاكتسيالىق كوزقاراستاعى اقىنداردىڭ, سونداي-اق حالىق جاۋلارى – الاشوردالىقتاردىڭ شىعارمالارىن پايدالانىپ, قازاقستان تاريحىنا قاتىستى كەنەسارى قاسىموۆ قوزعالىسىن بۋرجۋازيالىق ۇلتشىلدىق ۇستانىم تۇرعىسىنان باياندادى, ءوز كەزەگىندە ونىڭ بۇل ارەكەتى كسرو حالىقتارى, اسىرەسە ورىس جانە قازاق حالىقتارى اراسىنداعى دوستىقتى ىدىراتۋعا باعىتتالىپ, قازاق جاستارى مەن زيالىلارىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن بۋرجۋازيالىق ۇلتشىلدىقتىڭ ۋىمەن ۋلادى».
ال ەندى وسى تاريحتىڭ نەمەن اياقتالعانىنا نازار اۋدارعان ارتىق ەمەس. ول, ارينە, تاريحشىنى رۋحاني جانە فيزيكالىق تۇرعىدان ازاپتاۋمەن جانە سىندىرۋمەن, سول ارقىلى ونى بيلىك قالاعان جولعا سالۋمەن اياقتالدى. جوعارىدا اتالعان قاۋلىنىڭ سوڭىندا ە.بەكماحانوۆتىڭ اباقتىدان كەيىنگى كوزقاراسىنداعى وزگەرىسكە بايلانىستى مىناداي جولداردى وقيمىز: بەكماحانوۆ «پوسلە كريتيكي وشيبوچنوي بۋرجۋازنو-ناتسيونالنوستيچەسكوي كونتسەپتسي ۆ وتسەنكە دۆيجەنيا كەنەسارى كاسىموۆا, ۆ تەچەنيە 1951-1952 گ.گ. پودگوتوۆيل مونوگرافيۋ «پريسوەدينەنيە كازاحستانا ك روسسي ۆ ءحىح ۆەكە», سۆوبودنۋيۋ وت ناتسيوناليستيچەسكيح وشيبوك».
ە.بەكماحانوۆ 1953 جىلى 15 شىلدەدە پارتيانىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ن.س. حرۋششەۆقا جولداعان حاتىندا ء«اربىر تازا كەڭەس ادامىنىڭ مىندەتى – ءوزىنىڭ قاتەلىگىن مويىنداپ, ونى ءىس جۇزىندە تۇزەۋ بولىپ تابىلادى. مەن نەگە ونداي مۇمكىندىكتەن باس تارتۋىم كەرەك؟ مەنى تۇزەلمەيتىن ادام دەگەنگە كىم سەنەدى؟ لەنين-ستالين پارتياسى مەن سياقتىلاردىڭ تالايىن اقيقات جولىنا سالعان ەدى عوي!» دەپ جازدى.
مۇنداي «اقيقات» جولىنا سالۋدىڭ ناتيجەسى قانداي؟ جاقىندا عانا ءوزىم قاتىسقان ونلاين جينالىس بولىپ ءوتتى. وسى باسقوسۋداعى اڭگىمەنىڭ ءبىزدىڭ تاقىرىبىمىزعا تىكەلەي قاتىسى بولعاندىقتان توقتالۋعا تۋرا كەلەدى.
ءساۋىردىڭ العاشقى كۇندەرىنىڭ بىرىندە ەندى جازىلماقشى كوپتومدىق وتان تاريحىنىڭ التىنشى كىتابىنىڭ كونتسەپتسياسى تالقىعا ءتۇستى. ونى جازۋعا قاتىساتىن اۆتورلاردىڭ ءبىرى وتىرعان كوپشىلىكتى كىتاپتىڭ جوباسىمەن تانىستىردى. بۇل ارادا ەلەۋسىز قالدىرۋعا بولمايتىن ەكى عىلىمي ۇستانىمنىڭ ءوزارا قارسى كەلگەنىن اتاپ ايتقان ءجون. جوبانى ۇسىنعان اۆتورلاردىڭ پىكىرىنشە, حح عاسىرداعى قازاقستان تاريحى 1917 جىلعى قوس رەۆوليۋتسيا جانە ازامات سوعىسىنىڭ جاي-جاپسارىن, ياعني كىتاپتىڭ العاشقى تاراۋى وسى ىرگەلى تاقىرىپتى بايانداۋدان باستالعانى ءجون ەكەن. كىتاپتىڭ جوباسىنا تۇسىنىك بەرگەن, ءوزىم سىيلايتىن ارىپتەسىم, راس, قازاق قوعامىندا بۇل تاريحي كەزەڭدە ۇلتتىق زيالىلار بۋىنى بولدى, دەگەنمەن ول تولىققاندى ينتەلليگەنتسيا دەڭگەيىنە جەتپەي, ءبولىنىپ-جارىلىپ, الەۋمەتتىك كۇشكە اينالا الماعان كۇيىندە ءسوندى دەگەن ويدى جەتكىزدى.
كەڭەستىك كەزەڭ تاريحىنا ارنالعان وسى التىنشى تومنىڭ جوبا اۆتورلارى ۇسىنىپ وتىرعانداي 1917 جىلعى قوس رەۆوليۋتسيا جانە ازامات سوعىسىنىڭ تاريحىن بايانداۋدان باستالعانى عىلىمي تۇرعىدان قانشالىقتى ۇلت تاريحىنىڭ وسى كەزەڭىنە ۇيلەسىمدى بولماق؟ بۇل, ارينە, ۇساق-تۇيەك نارسە ەمەس. انىعىراق ايتقاندا ەل تاريحىنىڭ كەڭەستىك كەزەڭىن تۋرا ءتۇسىنىپ, قورىتۋعا قاتىسى بار وزەكتى ماسەلە. 1917 جىلعى بۋرجۋازيالىق-دەموكراتيالىق اتالعان اقپان رەۆوليۋتسياسى مەن سوتسياليستىك اتالعان قازان رەۆوليۋتسياسى قانشالىقتى قازاق حالقىنىڭ ءتول تاريحىنان قايناپ شىققان قۇبىلىستار ەدى؟
كىتاپ جوباسىن دايارلاعان اۆتورلار كەڭەستىك كەزەڭدە تاپتاۋرىن بولعان جولعا تۇسە سالۋدان بۇرىن وزدەرىنە ءبىر ساتكە وسى ساۋالدى قويىپ, وعان وزگە ەمەس, ءوز تاريحىمىزدان جاۋاپ ىزدەگەنى دۇرىس ەدى.
بۇل قويىلعان ساۋالعا وتكەن عاسىردىڭ 20-نشى جىلدارى-اق سول اتالعان تاريحي وقيعالارعا كۋا بولىپ, ولاردى قازاق ومىرىمەن بايلانىستا قورىتىپ, جۇرەگىنەن وتكىزگەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس قايراتكەرلەرى جاۋاپ بەرىپ ۇلگەرگەن-ءدى. ا.بايتۇرسىن ۇلى, ماسەلەن, قازاقتار ءۇشىن اقپان رەۆوليۋتسياسىن سونشالىقتى تۇسىنىكتى كورىنىپ, ونى قۋانىشپەن قارسى العان بولسا, قازان رەۆوليۋتسياسى سونشالىقتى تۇسىنىكسىز كورىنىپ, ونى ۇرەيمەن قارسى الۋعا ءماجبۇر بولعانىن جازدى. ماعجان جۇماباي ۇلى قازان توڭكەرىسىن رەسەي ارقىلى جەتكەن ەۋروپالىق قۇبىلىس رەتىندە باعالادى.
قورىتا ايتقاندا, قازاق قوعامى حح عاسىردىڭ باسىندا الەۋمەتتىك-تاپتىق كۇرەس ارناسىندا ەمەس, انتيكولونيالدىق, ۇلت-ازاتتىق كۇرەس ارناسىندا تۇردى. ياعني بۇل تاريحي كەزەڭدە جەرىنەن, سالت-داستۇرىنەن, ءتىلى مەن دىلىنەن, دىنىنەن ايىرىلىپ قالۋ قاۋپى الدىندا تۇرعان قازاق حالقىنا قاجەتى تاپتىق جىكتەلۋ جولىنا ءتۇسۋ ەمەس, ۇلت تۇتاستىعى مەن اۋىزبىرلىگىن ساقتاۋ ارقىلى ۇلتتىق مەملەكەتتىگىن جاڭعىرتۋ ەدى. ال تاپتىق جىكتەلۋ جولىن تاڭداپ, رەۆوليۋتسيالىق توڭكەرىس يىرىمىنە تارتىلعان حالىق بەرەكەسىزدىككە ۇرىنىپ, ارانداپ قالاتىنىن ءا.بوكەيحانوۆ باستاعان ازاتتىق قوزعالىس باسشىلارى جاقسى ءتۇسىندى, حالىقتى بۇل جولدان ىرگەسىن الىس ۇستاۋعا ۇندەدى. وسى تۇجىرىمعا كەلگەن ازاتتىق قوزعالىس باسشىلارى قازاق ماسەلەسىندە بولشەۆيكتەر پارتياسى جەتەكشىلەرىنەن جوعارى تۇردى. قازاق حالقىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى بۇل تۇجىرىمعا نەگىز بولا الادى.
حح عاسىر باسىنداعى قازاق قوعامدىق ومىرىندەگى نەگىزگى ماسەلە ول ۇلت بولاشاعى ءۇشىن كۇرەس الاڭىنا جاڭا ساپا جانە مازمۇنداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ كوتەرىلۋى ەدى. ونىڭ باسىندا ۇلت وقىعاندارى تۇردى. باسقاشا ايتقاندا, 6-تومدا نەگىزگى وزەكتى ماسەلە رەتىندە العا بولشەۆيكتەر پارتياسى تاراپىنان قازاق قوعامىنا ەنگىزىلگەن تاپتىق جىكتەلۋ جانە تاپ كۇرەسى ماسەلەسى ەمەس, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ ءۇشىن اقتىق كۇرەس جولىنا تۇسكەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس تاقىرىبى شىققانى تاريحي شىندىققا سايكەس كەلمەك.
مامبەت قويگەلديەۆ,
اكادەميك
