تاريح • 16 ءساۋىر، 2021

باقىلاۋداعى تاريح: ءبىز ودان ارىلا الدىق پا؟

1219 رەت كورسەتىلدى

ۇلى تاريحي تۇلعا احمەت بايتۇرسىن­ ۇلىنىڭ «اسىقپاڭدار، ارتىمىزدا قازى بار!» دەگەن ءسوزى بۇگىنگى تاريحشىلار قاۋىمىنا تىكەلەي قاتىسى بارداي ۇعى­لادى. بۇل حالقىمىزدىڭ تاريحىنىڭ كۇر­دەلى دە قايعىلى ساتىندە جاسالعان تۇجى­رىم. ەل ومىرىندەگى سول ءبىر اۋىر جاعدايدى زەرتتەپ، بولعان جاعدايدى ۇلتقا جەتكىزەتىن ۇرپاقتىڭ كەلەتىندىگىنە سەنىم ءبىلدءىرۋ.

ۇلتتىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىن زەردەلەۋ ىسىنە بايلانىستى اعا ۇرپاقتىڭ كۇتكەن ءساتى تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە جەتتى. بۇل قايسىبىر وتانداستارىمىزدىڭ ايتىپ جۇرگەنىندەي وتكەن ومىرگە تىم كوپ قارايلاپ، ودان شىعا الماعاندىق ەمەس. كەز كەلگەن حالىق ءوز تاريحىن عىلىمي تۇرعىدان قورىتۋعا مۇقتاج. ونداي ەڭ­بەك كەمەلدىلىكتىڭ ولشەمى. تۋرا قورى­تىل­ماعان تاريح قيسىق اينا سياقتى، اداس­­تىرادى. ال اداسقان جۇرت الداۋعا جانە ارباۋعا تۇسەدى.

 مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ «تاۋەل­سىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ما­قالاسىندا وسى ويدى قاداپ ايتتى. سونداي-اق تاريحتى جازۋدىڭ سەنىمدى جولى ءاربىر حالىققا ءوز تاريحىن ءوزى قورىتۋ ەكەندىگىن ەسكەرتتى. مۇن­داي ۇستانىم، اسىرەسە، ءبىزدىڭ قازاق سياق­تى ءتول تاريحى يدەولوگيالىق ىقپال جاع­دايىندا جازىلعان ۇلت ءۇشىن اسا ماڭىزدى. ۇلت تاريحىنا قاتىسى بار ماماندار بۇل ۇستا­نىمدى مەملەكەت، ونىڭ باسشىلىعى تاراپىنان جاسالىپ وتىرعان قولداۋ ەسەبىندە قابىلداعانى ابزال. وسى رەتتە مىناداي جاعدايدى ەسكە الۋعا تۋرا كەلەدى. كەڭەستىك كەزەڭدە قازاق تاريحى ءتورت رەت ورتالىقتاعى يدەولوگيالىق ورگانداردىڭ تالقىسىنان ءوتىپتى. مۇنداي «مارتەبەنى» ەشقانداي دا باسقا ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردىڭ تاريحى يەلەنبەگەن. مۇنداي قىزىعۋشىلىقتىڭ استارىندا قانداي ماقسات-مۇددەلەر بولدى، وسى سۇراۋعا جاۋاپ ىزدەپ كورەيىك. سونىمەن، 1935 جىل ماسكەۋدەگى كوم­مۋنيستىك اكادەميا جانىنداعى تاريح ينستيتۋتى. وسىندا س.براينين مەن ش.شافيرونىڭ «وچەركي پو يستوري الاش-وردى» اتالاتىن كىتابى تالقىعا ءتۇستى. كىتاپقا رەداكتورلىق جاساعان وسى اتالعان ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ن.ن.ۆاناگ، ال كىتاپ اۆتورلارى «پوالەي تسيون» اتتى ەۆرەي جۇمىسشىلارى پارتياسىنىڭ بەل­سەندى مۇشەلەرى بولعان، قازاقستانعا ف.گولوششەكيننىڭ شاقىرۋى بويىن­شا زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە كەلگەندەر ەدى. ولاردىڭ قازاقستاندىق تاريحنامادا قالدىرعان ءىزى دە وسى الاشوردا وچەركتەرىمەن شەكتەلدى. ارنايى شا­قىرىلعان قوس زەرتتەۋشىگە جۇكتەلگەن مىن­دەت 1928-1930 جانە 1930-1932 جىلدارى جۇرگىزىلىپ، ماسكەۋ بۋتىركاسىندا اياقتالعان الاش قايرات­كەرلەرىنە بايلانىستى قابىلدانعان جازالاۋ شارالارىنا يدەولوگيالىق نەگىزدەمە بەرۋ بولدى. بىراق براينين مەن شافيرونىڭ بۇل ارەكەتى ءساتسىز بولىپ شىقتى. ولار كىتاپتا جا­سا­عان تۇجىرىمدارىنا «ىرگەلىلىك» بەرۋدى كوزدەپ، ونىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قارقارالى پەتي­تسياسىنان (1905) باستاپ 1917 جىلعى جالپىقازاق سەزدەرىنىڭ شەشىمدەرى مەن الاش پارتياسىنىڭ باعدارلاماسىن (1917) دا كەلتىرگەن ەدى. ءوز رەتىندە بۇل قۇجاتتار مازمۇندىق تۇرعىدان الاش قوزعالىسىنىڭ انتي­كولونيالدىق سيپاتتاعى ازاتتىق قوز­عالىس ەكەندىگىن كۋالاندىراتىن ماتەريالدار بولاتىن. كىتاپ اۆتورلارىنىڭ بۇل «قاتەلىگىن» اشكەرەلەۋگە ارنالعان ماقالالار ورتالىق باسىلىمداردا جارىق كوردى. ماسەلەن، ە.گەنكين مەن ا.لوماكيننىڭ «يستوريك - ماركسيست» جۋرنالىندا «پروتيۆ الاشوردىنسكوي كونتراباندى» اتالاتىن ماقالاسى جاريا­لاندى (1935، №4.س.108-110).

قورىتا ايتقاندا، بۇل جولعى تال­قى­لاۋ 1923 جىلى ماسكەۋلىك ەميسسارلار
ە.م.ياروسلاۆسكي مەن ا.ي.ۆاين­شتەيننىڭ ءىىى پارتيا كونفەرەنتسياسىندا اساۋ قازاق باسشىلىعى ءۇشىن جۇر­گىزگەن تەوريالىق «ساباقتارىنىڭ»، 1925 جىلى ف.گولوششەكين بيلىككە كەلگەن سوڭ باستالعان قازاق قوعامىن وپپوزيتسيالىق كۇشتەردەن تازالاۋدىڭ، الاش (ياعني، ۇلت-ازاتتىق) ەليتاسىن سوتقا تارتۋ ار­قىلى جويۋ­دىڭ لوگيكالىق جالعاسى، سول ارقىلى قازاق قوعامىن سوتسياليستىك قۇ­رىلىس جانە پرولەتارلىق ينتەرناتسيوناليزم جولىنا سالۋدىڭ سول ءبىر تاريحي كەزەڭگە تيەسىلى كورىنىسى ەدى. ورتالىقتىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن ماقساتتى تۇردە جۇرگىزىلگەن بۇل پەر­ما­نەنتتى ءارى جۇيەلى ارەكەتتەر ەكىجۇز­دى، قيتۇرقى يدەو­لوگيا­لىق شارالار جانە زورلاۋ ءادىس-قۇرالدارى ار­قىلى ىسكە اسىرىلدى.

قازاق تاريحىنا بايلانىستى ماسە­لەنىڭ كەلەسى، ەكىنشى مارتە ماسكەۋدە تال­قىعا ءتۇسۋى 1944 جىلى مامىر-شىل­دە ايلارىنا تيەسىلى. كوممۋنيستىك پار­تيانىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا بويىنشا حاتشىسى ا.س.ششەرباكوۆتىڭ توراعالىعىمەن، سونداي-اق وك-ءنىڭ حاتشىلارى ا.ا.اندرەەۆ پەن گ.م.مالەن­كوۆتىڭ قاتى­سۋىمەن «كسرو تاريحىنىڭ ماسە­لەلەرىنە ارنالعان» بۇل كەڭەستىڭ وتۋىنە سەبەپ بولعان 1943 جىلى جارىق كورگەن «يستوريا كازاحسكوي سسر س درەۆنەيشيح ۆرەمەن دو ناشيح دنەي» كىتابى­نىڭ توڭىرەگىندە قالىپتاسقان جاعداي ەدى.

كىتاپقا ءتان ءبىر ەرەكشەلىك، وندا قا­زاق حالقىنىڭ وتارلىق ەزگىگە قارسى، ءوز تاۋەل­سىزدىگى ءۇشىن كۇرەسى ون شاقتى تاراۋدا (بارلىعى 31 تاراۋ) باياندالىپ، ۇلتتىڭ ەركىندىك سۇيگەن تۇلعاسىنىڭ شىنايى سومدالۋىندا ەدى. اكادەميك ن.م.درۋجينين كەيىنىرەك ءوز ەستەلىگىندە ماسكەۋلىك جانە لەنين­گرادتىق عالىم­داردىڭ «قازاقتاردىڭ ءوز وتانىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىنە، وتكەن تا­ريحىنا، سونداي-اق بولاشاعى ءۇشىن ۇلكەن جىگەرلى جۇرگىزگەن كۇرەسىنە» قولداۋ جاساي وتىرىپ، كىتاپتا باياندالعان وقيعالار مەن پروتسەستەرگە «قازاق كوزىلدىرىگىمەن» قا­راۋعا تىرىسقاندىقتارىن اشىق ايتىپ جاز­دى
(ن.م.درۋجينين. ۆوسپومينانيا ي مىسلي يستوريكا. م.، 1967، س.64-65).

كىتاپ اۆتورلارىنىڭ بۇل ۇستانىمى ورتالىقتاعى يدەولوگيالىق ورگاندار مەن ەسكى كوزقاراستاعى تاريحشى عا­لىمدارعا ۇناعان جوق. ماسەلەن، كىتاپ ستالين سىي­لىعىنا ۇسىنىلعاندىقتان، سىيلىقتار بو­يىنشا كوميتەتكە رەسمي پىكىرىن بىلدىرگەن ا.ي.ياكوۆلەۆ دەگەن تاريحشى كىتاپتا رەسەي ۇكىمەتىنىڭ يمپەريالىق تەرريتورياسىن كەڭەيتۋ ارەكەتى قورعانىستىق ماقساتتا جۇر­گىزىلگەن «پروگرەسشىل» سيپاتتاعى ارەكەت رەتىندە كورسەتىلۋى تيىستىگىنە كوڭىل اۋدارىپ، ال كەرىسىنشە قازاق حالقىنىڭ ورىس وتارشىلدىعىنا قارسىلىعى سونشالىقتى ماڭىزدى نارسە ەمەستىگىن بولە ايتىپ، ەڭبەكتە جاعىمدى كوزقاراس رەسەي يمپە­ريالىق مەملەكەتتىگىنە عانا ەمەس، تىپتەن ورىس حالقىنىڭ وزىنە دە جوق دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى (براندەنبەرگەر د.ل. ناتسيونال بولشەۆيزم... سپب.، 2009، س.149).

تالقىلاۋ بارىسىندا تاريح­شى ا.ۆ.ەفي­موۆ، ماسەلەن، ا.م.پان­كرا­توۆا­نىڭ كىتابىندا قازاقتار تاڭداۋلى حالىق («يزبراننىي نارود») رەتىندە كورسەتىلەدى دەگەن مىسقىلدى پىكىرىن ءبىلدىرىپ، ءالسىز جانە از حالىقتاردىڭ تاۋەلسىز جانە دەربەس ءومىر ءسۇرۋ قۇقىنا كۇمانمەن قاراي­­تىندىعىن اشىق تا انىق جەتكىزىپ، يمپەريانىڭ كورشى حالىقتاردىڭ جەرى­نە بايلانىستى جۇرگىزگەن ساياساتىنا لەگيتيمدى سيپات بەرۋگە ىڭعاي تانىت­تى (ۆوپروسى يستوري، 1996، №4، س.70).

ا.ي.ياكوۆلەۆ، ا.ۆ.ەفيموۆ، ە.ۆ.تارلە سياقتى عالىمداردىڭ ۇستانىمىنىڭ نەگىزىندە كۇشتى مەملەكەتتەردىڭ ءالسىز كورشىلەرىنىڭ ەسەبىنەن ءوز تەرريتورياسىن كەڭەيتۋى تاريحي تۇرعىدان پروگرەسشىل قۇبىلىس، ال بۇل وتارلاۋ پروتسەسىنە جەر­­گىلىكتى حالىقتىڭ قارسىلىق تانىتۋىن اسىرا دارىپتەۋ دۇرىس ەمەس، مۇن­داي ارەكەت كەرى پاتريارحالدىق جانە فەو­دال­دىق قاتىناستارعا شەگەرەتىن ۇستانىم ەسە­بىندە باعالانۋى ءتيىس دەگەن تۇجىرىم بولدى.

تاريحشىلار كەڭەسى (1944) قورى­تىندى قۇجات قابىلداۋمەن اياقتالعان جوق. ورتالىق كوميتەت ونداي قۇجات قابىلداۋ ماسەلەنى ۋشىقتىرا ءتۇسۋى مۇم­كىن دەپ تاپتى. دەگەنمەن ديسكۋسسيا بۇدان بىلايعى ۋاقىتتا وداقتاعى قازاق سياقتى حالىقتاردىڭ تاريحىن جازۋ ىسىندە مەتودولوگيالىق نەگىزگە سول ەلدىڭ قايتالانباس ءجۇرىپ وتكەن تاريحي جولى ەمەس، ورتالىقتاعى يدەولوگيالىق اپپاراتتىڭ تالاپ-تىلەگى الىناتىندىعىن بايقاتتى. 1943 جىلى جارىق كورگەن قازاق تاريحىن يدەولوگيالىق تۇرعىدان جارامسىز كىتاپ رەتىندە پايدالانۋعا تىيىم سالىندى.

قازاق تاريحىنىڭ ماسكەۋدە كە­لەسى ءۇشىنشى رەت تالقىعا ءتۇسۋى ماز­مۇندىق تۇرعىدان بۇدان بۇرىنعى (1944) تالقىلاۋمەن وزەكتەس ەدى. 1948 جىلى 28 اقپاندا كسرو عىلىم اكادەميا­سىنىڭ تاريح ينستيتۋتىندا اكادەميك ب.د. گرەكوۆتىڭ توراعالىعىمەن ە.بەك­ماحانوۆتىڭ كەنەسارى قاسىم ۇلى باس­تاعان ازاتتىق قوزعالىس تاريحىنا ارنالعان «كازاحستان ۆ 20-40-ە گودى ءحىح ۆەكا» (1947) اتالاتىن مونوگرافيالىق ەڭبەگى پارتيالىق ورگانداردىڭ تاپسىرىسىمەن ديسكۋسسيا تاقى­رى­بى رەتىندە قاراستىرىلدى.

اكادەميك ب.د.گرەكوۆ كىرىسپە سوزىندە ە.بەكماحانوۆتىڭ مونوگرافيالىق ەڭبەگىن تالقىلاۋدىڭ قازاق تاريحىنىڭ كەلەسى ەكىنشى باسىلىمىن دايارلاۋ ىسىنە، «جالپى قازاق حالقىنىڭ تاريحىن قورىتۋ ىسىندە نەگىزگە الىنباق كونتسەپتسياعا قاتىسى بولاتىندىعىن» ەسكەرتتى. بۇل ارادا بەدەلدى اكادەميكتىڭ پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ يدەولوگيالىق تاپسىرىسىن ورىنداۋعا ءماجبۇر ەكەندىگىن ءتۇسىنۋ قيىنعا سوقپايتىن ەدى.

بۇل جولى ە.بەكماحانوۆتىڭ عى­لى­مي ۇس­تانىمىن «بۋرجۋازيالىق ۇلتشىلدىقتىڭ» كورىنىسى رەتىندە ايىپ­تاۋ ىسىندە قازاق تاريحشىلارى شويىنباەۆتىڭ، اقىنجانوۆتىڭ جانە ايداروۆانىڭ بەلسەندىلىك تانىتقانىن اتاپ ايتقان ءجون. ابىروي بولعاندا بۇل اتالعان ازاماتتاردىڭ ۇستانىمى ماسكەۋلىك عالىمدار تاراپىنان قولداۋ تاپپادى. تالقىلاۋدا ءسوز العان عالىم ا.پ.كۋچكين، ماسەلەن، ك.قاسىم ۇلى باس­تاعان قوزعالىس «ۇلت-ازاتتىق سيپات العاندىقتان ۇلت-ازاتتىق كۇرەستە تاپ­تىق مۇددە كەيىنگە ىسىرىلىپ، العا جال­پىۇلتتىق مۇددە شىعاتىندىعى» تولىق تابيعي قۇبىلىس ەكەندىگىنە توقتالدى. ول «بەكماحانوۆتىڭ ۇستا­نىمى، كونتسەپتسياسى نەگىزدى» ەكەندىگىن اشىق قورعاپ، ايداروۆا مەن ونىڭ سەرىكتەرىنىڭ «بەكماحانوۆتى جويىپ جىبەرۋگە» ءازىر تۇرعاندىقتارىن ايىپتادى.

ا.پ.كۋچكيننىڭ بەكماحانوۆ ەڭبە­گىنە بەرگەن باعاسى ن.م.درۋجينين، س.ۆ.باحرۋشين، م.پ.ۆياتكين جانە ا.ف.ياكۋنين سياقتى ءىرى زەرتتەۋشى عالىم­­داردىڭ تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ، يدەو­لوگيالىق ورگانداردىڭ تاپسىرىسى ورىندالمادى. دەگەنمەن پار­تيالىق تاپسىرىس الماتىدا ىسكە اسىرىلدى. 1951-1952 جىلدارى قازاق تاريحى مەن رۋحانياتىن زەرتتەۋ ىسىندە «بۋرجۋازيالىق ۇستانىم» تانىتقاندارى ءۇشىن اراسىندا ە.بەكماحانوۆ بار جاڭا بۋىن (ب.سۇلەيمەنوۆ، ە.يسمايلوۆ، ق.جۇماليەۆ، ق.مۇحامەتحانوۆ جانە باسقالار) شىعارماشىلىق يەلەرى اباقتىعا جابىلدى.

قازاق تاريحىنا قاتىستى سوڭعى ءتورتىن­شى تالقىلاۋ. 1976 جىلى 13 اقپاندا كسرو عا تاريح جانە ادەبيەت پەن ءتىل بولىم­دەرى بيۋرو­لارىنىڭ باس قوسقان ما­جىلى­سىن­دە ءوتتى. بۇل جولى تالقىعا اقىن جانە عالىم و.سۇلەيمەنوۆتىڭ «از ي يا» (1975) كىتا­بى ءتۇستى. كەڭەستىك كەزەڭ­نىڭ كۇزىندە وتكەن «از ي يا» كىتابىن تالقىلاۋ نەنى كورسەت­تى؟ ءداستۇرلى ورىس دەموكراتياسىنىڭ سوڭعى وكىلدەرىنىڭ ساناتىنداعى اكادەميك د.س.ليحاچەۆ و.سۇلەيمەنوۆتىڭ كىتابىنا بايلانىستى بىلدىرگەن پىكىرىندە «كوڭىلىنىڭ تەرەڭ تۇبىندە ءوز حالقىنا، ونىڭ مادەنيەتىنە سەنبەيتىن ۇلتشىلدار عانا ەلىنىڭ مادەنيەتكە قوسقان ۇلەسىن جاساندى تۇر­دە ۇلكەيتىپ كورسەتەدى» دەگەن پىكىرىن ءبىل­دىردى. بۇل، ارينە، كەزىندە ساياسي رەپرەسسيا قۇربانى بولعان عالىمنىڭ قاتىگەز ۇلىدەرجاۆالىق ءتارتىپتىڭ قۇرساۋىنداعى مادەنيەتكە اراشا ءتۇسۋدىڭ ورنىنا، كەرىسىنشە ونى تابالاۋى، سول ارقىلى ءوزىنىڭ دە يمپەريالىق يدەولوگيانىڭ قۋىر­شاق قۇرالىنا اينالعاندىعىنىڭ كورىنىسى ەدى.

سوڭعى تالقىلاۋ سونىمەن بىرگە 1941-1945 جىلدارى سوعىس تۇسىندا كەڭەستىك كەڭىس­تىكتە قالىپتاسقان ۇلتشىل-بول­شەۆيزم يدەو­لوگياسىنىڭ ورلەۋ شەگىنە جەتىپ، عىلىم­نىڭ گۋمانيتارلىق سالالا­رىمەن ءوزارا كىرىگىپ كەتكەندىگىنىڭ دە ايعا­عى بولدى. ءوز رەتىندە بۇل مازمۇنداعى وزبىرلىق ۇلتتىق سانا تاراپىنان قارسى­لىق تۋعىزباي قويمايتىن ەدى جانە ونىڭ ءساتى تۇسكەندە كەزەكتى ءبىر سەرپىلىسكە ەرىك بەرەتىندىگى دە انىق-تىن.

سونىمەن، 1935، 1944، 1948 جانە 1976 جىل­دارى ۇلتتىق تاريحناماعا بايلانىستى بولىپ وتكەن بۇل تالقىلاۋ­لاردان شىعاتىن تۇجىرىم قانداي بولماق؟

ەڭ الدىمەن بايقالاتىنى، ارينە، كەڭەستىك كەزەڭدە ومىرگە كەلگەن ۇلتتىق تاريحنامانىڭ گۋمانيتارلىق عىلىم سالاسى رەتىندە ورتا­لىق بيلىك تاراپىنان مۇقيات باقىلاۋدا بولعاندىعى. سونداي-اق ول العاشقى جاساعان قادامىنان باستاپ-اق مىناداي مازمۇنداعى كونتسەپ­تۋال­دىق تۇجىرىمدى بەرىك ۇستانۋعا مىندەتتەندى.

  1. قازاق ەلىنىڭ رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا ء«وز ەركىمەن قوسىلۋى» ونىڭ جەر بەتىندە ۇلت رەتىندە ساقتالىپ قالۋى­­نىڭ بالاماسىز العى شارتى ەسە­بىندە كورسەتىلىپ، بۇل شەشىمنىڭ تۋرا ەكەن­دىگى، اسىرەسە رەسەي قوعامىنىڭ «رەۆوليۋتسيالىق» پەرسپەكتيۆاسىنان انىق بايقالىپ، تاريح عىلىمىنا مىنە وسى «شىندىقتى» جان-جاقتى دارىپ­تەپ، بايانداۋ جۇكتەلدى. ال رەسەي بي­لىگى قۇرامىنداعى ومىرگە قارسىلىق تانىت­قان (يساتاي تايمان ۇلى، كەنەسارى قا­سىم­ ۇلى، الاش قوزعالىسى جانە باسقالارى) ازاتتىق قوزعالىستار پروگرەسكە قارسى ارەكەت ەسەبىندە باياندالۋعا ءتيىس بولدى.

يمپەريالىق، ۇلىدەرجاۆالىق كۇش­تەر­دىڭ قا­زاق مەم­لەكەتتىلىگىن ىدىراتۋ (XVIII-XX ­­عع.)، قازاق حالقىنىڭ ساناسى­نان ۇلتتىق مەم­لەكەتتىلىك يدەيا­سىن ىعىس­تىرۋ ارەكەتى، ونىڭ ەسەسىنە كەرىسىن­شە رۋارالىق، جۇزارالىق الاۋىزدىقتى ءور­شىتۋ ۇستانىمىن زەرتتەۋ جابىق تاقى­رىپ­قا جاتقىزىلدى.

وقۋ باعدارلامالارىندا اشىق جانە باسىم تۇردە رەسەي يمپەرياسىنىڭ جەتىس­تىكتەرى مەن جەڭىستەرىنە باسىمدىق بەرىل­دى. تۇركى جانە قازاق حالىقتارىنىڭ تاريحي قۇندىلىقتارى مۇمكىن بولعانشا ۇمىت قالۋعا ءتيىس بولدى. وسى مازمۇنداعى سۇرىپتاۋ تاريحي تۇلعالاردىڭ قىزمەتىنە دە بايلانىستى جۇرگىزىلدى.

  1. وتان تاريحىن زەرتتەۋ جانە بايان­داۋ ىسىندە مەيلى ول پاتشالىق نەمەسە كەڭەستىك كەزەڭ بولسىن باسىمدىق جا­عىمدى قۇبىلىستار مەن ناتيجەلەرگە بەرىلۋى ءتيىس ەدى. بيلىكتىڭ جۇرگىزگەن رە­فور­­مالارى قازاق حالقىنىڭ تەك ءوسىپ-وركەندەۋىنە جول اشقانداي كورسەتىلدى. ال وسى يمپەريا قۇرامىنداعى قازاق حال­قى­نىڭ ومىرىنە بايلانىستى نە كەرەكتىگىن ونىڭ وزىنەن سۇراعان رەسەيلىك شەنەۋنىك بول­ماعاندىعى، مۇنداي وتارلىق كۇيدىڭ جيناقى كورىنىسى قازاق قوعامىنان بىر­دە-ءبىر رەفورماتور تۇلعانىڭ شىق­پا­عاندىعى، بۇل شىندىقتىڭ ماقتاۋلى كوم­مۋنيستىك كەزەڭگە دە ءتان ەكەندىگى قا­پەر­گە الىنبادى. قازاق حالقىنىڭ حح عاسىر­دا سان جاعىنان دا، ساپا جاعىنان دا كەمىپ كەتۋىنە سوقتىرعان تراگەديالىق كەزەڭدەردىڭ قاي­تالانۋى سوعان بايلانىس­تى ەكەندىگى قۇپيا ۇستالدى.

باسقاشا ايتقاندا، ۇلت تاريحناماسىندا ۇلتتىق ءوسىپ-وركەندەۋگە بايلانىس­تى بالاما جول مەن جوبا تۋرالى اۋىز اشىپ، ماسەلە كوتەرگىزبەۋ قالىپتى، ۇيرەن­شىكتى جاعدايعا اينالدى. كەنەسارى قاسىم ۇلى مەن ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ۇلتتىق مەملەكەتتىك يدەياسىن جاڭعىرتۋ ارەكەتى ۇلت تاريحناماسىنداعى ەڭ داۋلى تاقىرىپقا اينالۋى وسى جاعدايعا بايلانىستى ەدى.

قورىتا ايتقاندا، جوعارىدا باياندال­عان كونتسەپتسيانىڭ استارىندا قازاق قو­عامى ءوز بەتىنشە ەركىن ءومىر سۇرە المايدى، وعان رەسەي بيلىگى ۇسىنعان ءومىر ءسۇرۋ سالتىن قابىلداۋدان باسقا بالاما جول جوق دەگەن تۇجىرىم بولدى. بي­لىككە ءتان بۇل ۇستانىم 1951-1952 جىل­­دارى سوتقا تارتىلعان قازاق تاريح­شىلارى، ادەبيەتتانۋشىلارى جانە جازۋشىلارىنىڭ تاعدىرىنان انىق بايقالدى. 1952 جىلى 25 جىلعا اباقتىعا كەسىلگەن تاريحشى ە.بەكماحانوۆتىڭ ءىسىن قايتا قاراۋعا بايلانىستى كسرو ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ اسا ماڭىزدى ىستەر بويىنشا تەرگەۋ ءبولىمىنىڭ قاۋلىسىندا (ماسكەۋ قالاسى، 1954 جىل، 16 اقپان) ءبىز قاراپ وتىرعان ماسەلەگە ساۋلە تۇسىرەتىن مىناداي مازمۇنداعى فاكتىلەردى كەز­دەستىرۋگە بولادى:

«بەكماحانوۆ ەرمۇقان قازاق كسر مەم­لەكەتتىك قاۋىپسىزدىك مينيسترلىگى تارا­­پىنان 1952 جىلى 5 قاراشادا ۇلت­شىلدىق قىزمەتى ءۇشىن تۇتقىندالعان. تەرگەۋ بارىسىندا انىقتالعانداي، بەكماحانوۆ تاريح سالاسىندا عىلىمي قىزمەتكەر بولا ءجۇرىپ، 1942-50 جىلدارى باسپا جۇزىندە جاريالاعان جۇ­مىستارىندا، اشىق سوزدەرىندە، تانىس­تارىمەن اراداعى اڭگىمەدە تاريحي فاك­تىلەردى بۇرمالاپ جانە رەاكتسيالىق كوزقاراستاعى اقىنداردىڭ، سونداي-اق حالىق جاۋلارى – الاشوردالىقتاردىڭ شىعارمالارىن پايدالانىپ، قازاقستان تاريحىنا قاتىستى كەنەسارى قاسىموۆ قوزعالىسىن بۋرجۋازيالىق ۇلت­شىلدىق ۇستانىم تۇرعىسىنان باياندادى، ءوز كەزەگىندە ونىڭ بۇل ارەكەتى كسرو حالىق­تارى، اسىرەسە ورىس جانە قازاق حالىق­تارى اراسىنداعى دوستىقتى ىدى­راتۋعا باعىت­تالىپ، قازاق جاستارى مەن زيالى­لارىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن بۋرجۋازيا­لىق ۇلتشىلدىقتىڭ ۋىمەن ۋلادى».

ال ەندى وسى تاريحتىڭ نەمەن اياقتال­عانىنا نازار اۋدارعان ارتىق ەمەس. ول، ارينە، تاريحشىنى رۋحاني جانە فيزيكالىق تۇرعىدان ازاپتاۋمەن جانە سىندىرۋمەن، سول ارقىلى ونى بيلىك قالا­عان جولعا سالۋمەن اياقتالدى. جو­عا­رىدا اتالعان قاۋلىنىڭ سوڭىندا ە.بەك­ماحانوۆتىڭ اباقتىدان كەيىنگى كوزقاراسىنداعى وزگەرىسكە بايلانىستى مىناداي جولداردى وقيمىز: بەكماحانوۆ «پوسلە كريتيكي وشيبوچنوي بۋرجۋازنو-ناتسيونالنوستيچەسكوي كونتسەپتسي ۆ وتسەنكە دۆيجەنيا كەنەسارى كاسىموۆا، ۆ تەچەنيە 1951-1952 گ.گ. پودگوتوۆيل مونوگرافيۋ «پريسوەدينەنيە كازاحستانا ك روسسي ۆ ءحىح ۆەكە»، سۆوبودنۋيۋ وت ناتسيوناليستيچەسكيح وشيبوك».        

ە.بەكماحانوۆ 1953 جىلى 15 شىلدەدە پارتيانىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ن.س. حرۋششەۆقا جولداعان حاتىندا ء«اربىر تازا كەڭەس ادامىنىڭ مىندەتى – ءوزىنىڭ قاتەلىگىن مويىنداپ، ونى ءىس جۇزىندە تۇزەۋ بولىپ تابىلادى. مەن نەگە ونداي مۇمكىندىكتەن باس تارتۋىم كەرەك؟ مەنى تۇزەلمەيتىن ادام دەگەنگە كىم سەنەدى؟ لەنين-ستالين پارتياسى مەن سياقتىلاردىڭ تالايىن اقيقات جولىنا سالعان ەدى عوي!» دەپ جازدى.

مۇنداي «اقيقات» جولىنا سالۋدىڭ ناتيجەسى قانداي؟ جاقىندا عانا ءوزىم قا­تىسقان ونلاين جينالىس بولىپ ءوتتى. وسى باسقوسۋداعى اڭگىمەنىڭ ءبىزدىڭ تاقى­رىبى­مىزعا  تىكەلەي قاتىسى بولعان­دىق­تان توق­تالۋعا تۋرا كەلەدى.

ءساۋىردىڭ العاشقى كۇندەرىنىڭ بىرىن­­دە ەندى جازىلماقشى كوپتومدىق وتان تاريحىنىڭ التىنشى كىتابىنىڭ كون­تسەپ­تسياسى تالقىعا ءتۇستى. ونى جازۋعا قاتىساتىن اۆتورلاردىڭ ءبىرى وتىرعان كوپشىلىكتى كىتاپتىڭ جوباسىمەن تانىستىردى. بۇل ارادا ەلەۋسىز قالدىرۋعا بولمايتىن ەكى عىلىمي ۇستانىمنىڭ ءوزارا قارسى كەلگەنىن اتاپ ايتقان ءجون. جوبانى ۇسىنعان اۆتورلاردىڭ پىكىرىنشە، حح عاسىرداعى قازاقستان تاريحى 1917 جىل­عى قوس رەۆوليۋتسيا جانە ازامات سوعى­سى­نىڭ جاي-جاپسارىن، ياعني كىتاپتىڭ العاشقى تاراۋى وسى ىرگەلى تاقىرىپتى بايان­داۋدان باستالعانى ءجون ەكەن. كىتاپ­تىڭ جوباسىنا تۇسىنىك بەرگەن، ءوزىم سىيلايتىن ارىپتەسىم، راس، قازاق قوعامىندا بۇل تاريحي كەزەڭدە ۇلتتىق زيالىلار بۋىنى بولدى، دەگەنمەن ول تولىققاندى ينتەلليگەنتسيا دەڭگەيىنە جەتپەي، ءبولىنىپ-جارىلىپ، الەۋمەتتىك كۇشكە اينالا ال­ماعان كۇيىندە ءسوندى دەگەن ويدى جەت­كىزدى.

كەڭەستىك كەزەڭ تاريحىنا ارنالعان وسى التىنشى تومنىڭ جوبا اۆتورلارى ۇسىنىپ وتىرعانداي 1917 جىلعى قوس رەۆوليۋتسيا جانە ازامات سوعىسىنىڭ تاريحىن بايانداۋدان باستالعانى عىلىمي تۇرعىدان قانشالىقتى ۇلت تاريحىنىڭ وسى كەزەڭىنە ۇيلەسىمدى بولماق؟ بۇل، ارينە، ۇساق-تۇيەك نارسە ەمەس. انىعىراق ايتقاندا ەل تاريحىنىڭ كەڭەستىك كەزەڭىن تۋرا ءتۇسىنىپ، قورىتۋعا قاتىسى بار وزەكتى ماسەلە. 1917 جىلعى بۋرجۋازيالىق-دەمو­كراتيالىق اتالعان اقپان رەۆوليۋتسياسى مەن سوتسياليستىك اتالعان قازان رەۆوليۋتسياسى قانشالىقتى قازاق حالقى­نىڭ ءتول تاريحىنان قايناپ شىققان قۇبى­لىستار ەدى؟

كىتاپ جوباسىن دايارلاعان اۆتورلار كەڭەس­تىك كەزەڭدە تاپتاۋرىن بولعان جولعا تۇسە سالۋدان بۇرىن وزدەرىنە ءبىر ساتكە وسى ساۋالدى قويىپ، وعان وزگە ەمەس، ءوز تاريحىمىزدان جاۋاپ ىزدەگەنى دۇ­رىس ەدى.

بۇل قويىلعان ساۋالعا وتكەن عاسىردىڭ 20-نشى جىلدارى-اق سول اتالعان تاريحي وقيعالارعا كۋا بولىپ، ولاردى قازاق ومىرىمەن بايلانىستا قورىتىپ، جۇرەگىنەن وتكىزگەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس قايراتكەرلەرى جاۋاپ بەرىپ ۇلگەرگەن-ءدى. ا.بايتۇرسىن ۇلى، ماسەلەن، قازاقتار ءۇشىن اقپان رەۆوليۋتسياسىن سونشالىقتى تۇسىنىكتى كورىنىپ، ونى قۋانىشپەن قارسى العان بولسا، قازان رەۆوليۋتسيا­سى سونشالىقتى تۇسىنىكسىز كورىنىپ، ونى ۇرەيمەن قارسى الۋعا ءماجبۇر بول­عا­نىن جازدى. ماعجان جۇماباي ۇلى قازان توڭكەرىسىن رەسەي ارقىلى جەتكەن ەۋرو­پالىق قۇبىلىس رەتىندە باعالادى.

قورىتا ايتقاندا، قازاق قوعامى حح عا­سىردىڭ باسىندا الەۋمەتتىك-تاپتىق كۇرەس ارناسىندا ەمەس، انتيكولونيالدىق، ۇلت-ازاتتىق كۇرەس ارناسىندا تۇردى. ياعني بۇل تاريحي كەزەڭدە جەرىنەن، سالت-داستۇرىنەن، ءتىلى مەن دىلىنەن، دىنىنەن ايىرىلىپ قالۋ قاۋپى الدىندا تۇرعان قازاق حالقىنا قاجەتى تاپتىق جىكتەلۋ جولىنا ءتۇسۋ ەمەس، ۇلت تۇتاستىعى مەن اۋىزبىرلىگىن ساقتاۋ ارقىلى ۇلتتىق مەملەكەتتىگىن جاڭعىرتۋ ەدى. ال تاپتىق جىكتەلۋ جولىن تاڭداپ، رەۆو­ليۋ­تسيا­لىق توڭكەرىس يىرىمىنە تارتىلعان حالىق بەرەكەسىزدىككە ۇرىنىپ، ارانداپ قالا­تىنىن ءا.بوكەيحانوۆ باستاعان ازاتتىق قوزعالىس باسشىلارى جاقسى ءتۇسىندى، حالىق­تى بۇل جولدان ىرگەسىن الىس ۇس­تاۋعا ۇندەدى. وسى تۇجىرىمعا كەلگەن ازاتتىق قوزعالىس باسشىلارى قازاق ماسە­لەسىندە بولشەۆيكتەر پارتياسى جەتەكشىلەرىنەن جوعارى تۇردى. قازاق حال­قىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى بۇل تۇجىرىمعا نەگىز بولا الادى.

حح عاسىر باسىنداعى قازاق قوعامدىق ومىرىندەگى نەگىزگى ماسەلە ول ۇلت بولاشاعى ءۇشىن كۇرەس الاڭىنا جاڭا ساپا جانە ماز­مۇنداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ كوتە­رىلۋى ەدى. ونىڭ باسىندا ۇلت وقىعاندارى تۇردى. باسقاشا ايتقاندا، 6-تومدا نەگىزگى وزەكتى ماسەلە رەتىندە العا بولشەۆيكتەر پارتياسى تاراپىنان قازاق قوعامىنا ەنگىزىلگەن تاپتىق جىكتەلۋ جانە تاپ كۇرەسى ماسەلەسى ەمەس، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ ءۇشىن اقتىق كۇرەس جولىنا تۇسكەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس تاقىرىبى شىققانى تاريحي شىندىققا سايكەس كەلمەك.

 

مامبەت قويگەلديەۆ،

اكادەميك

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • 14 مامىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار