ەكولوگيا • 14 ءساۋىر، 2021

بالقاشتان باق تايماسىن دەسەك...

70 رەت كورسەتىلدى

كەيىنگى ۋاقىتتا بالقاش كولىنىڭ بولاشاعىنا الاڭداۋشىلار كوبەيدى. ماسەلەگە بايبالاممەن ەمەس، بايىپپەن ۇڭىلگەندەردىڭ دە بازىناسى بارشىلىق. جامان ايتپاي جاقسى جوق، قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا ورنالاسقان ايدىندى كول ارالدىڭ كۇيىن كەشىپ قالماي ما؟ بۇل ماسەلە جونىندە ەكولوگيا مينيسترلىگى نە دەيدى؟

بالقاش كولىنىڭ قادىر-قاسيەتى مەن قاجەتتىلىگى تۋرالى امبەگە ايان دەسە دە بولادى. سوندىقتان سيپاتىنا ەمەس، قازىرگى احۋالىنا ءمان بەرسەك. 2000 جىلدارى تەڭىز دەڭگەيىنەن 346 مەتر جوعارى تۇرعان كول بۇگىندە 4-5 مەتردەي تارتىلعان. تۇيىق كولدىڭ  باستى ماسەلەسى سىرتتان كەلەتىن سۋ دەڭگەيىنە بايلانىس­تى. اسىرەسە، بالقاشتىڭ باتىس بولىگىنە كۇياتىن  ىلە وزەنىنىڭ ماڭىزى وراسان. بۇل تۇستاعى سۋدىڭ تۇششى بولاتىنى سودان. بۇدان بولەك، قاراتال، اقسۋ، لەپسى، اياگوز سەكىلدى وزەندەر دە قوسىلادى. سوعان قاراماستان، كول كولەمىنىڭ وزگەرىسكە ۇشىراۋىنا ءتۇرلى فاكتور اسەر ەتۋى ىقتيمال. ىلەنىڭ تيان-شان تاۋىنان باستاۋ الاتىن تەكەس پەن كۇنەس جانە قاس وزەندەرىنىڭ قو­سىلۋىنان پايدا بولاتىنىن ەسكەرسەك، ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى ارىدە جاتقان سى­ڭايلى. وسىنداي سەبەپتەرگە بايلانىس­تى بىرنەشە جىلدان بەرى قازاقستان مەن قىتاي ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى بىرلەسكەن كوميسسيا جۇمىسىن ۇيىمداستىرىپ كەلەدى. كەلىسسوزدەر بارىسىندا قازاقستاندىق تاراپ قاينار كوزىن قىتاي اۋماعىنداعى تاۋلاردان الاتىن وزەن اعىسىنا بالقاش كولىنىڭ تاۋەلدى ەكەنىن جاسىرماعان. ويتكەنى بالقاش كولىن ىلە وزەنىنسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ال سول وزەن بويىن جاعالاي ورنالاسقان جۇرت تىرشىلىك ءنارىنىڭ ازايىپ بارا جاتقانىن ايتۋدا. ءبىر عانا مىسال، 2020 جىلدىڭ تامىز ايىنىڭ باسىندا ىلە ترانسشەكارالىق وزەنىندەگى سۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىنەن قاپشاعاي قالاسىنىڭ حالقى اۋىز سۋ جانە سۋارمالى سۋدىڭ تاپشىلىعىنا دۋشار بولدى.

ماسەلە «قازسۋشار» رمك-نىڭ الماتى فيليالى 1،5 شاقىرىمدىق قوسىمشا جەتكىزۋشى كانال-قۇبىرىن سالعاننان كەيىن عانا شەشىمىن تاپقان. وسى سەكىلدى ءىرىلى-ۇساقتى ماسەلەلەردىڭ كەزىگىپ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس.

– وزەن-كولدەردەن ايىرىلىپ قالۋ قالىپتى تەندەنتسياعا اينالىپ بارادى. ەكولوگيانىڭ وزگەرۋى مەن سۇرانىستىڭ ارتۋىنا بايلانىستى سۋ رەسۋرستارىمىز زارداپ شەگىپ جاتىر. ماسەلەن، زاۋىتتار مەن فابريكالاردىڭ زيانىن ايت­­پاعاننىڭ وزىندە، وڭتۇستىگىمىزدەگى الپاۋىت كورشىمىزدەن كەلەتىن ىلە وزەنىن تۇتىنۋشىلار سانى قارقىندى وسۋدە. وزەن سۋى ازايعان سايىن بالقاشتان ايى­رىلۋ قاۋپى دە سونشالىقتى كوبەيەدى. بۇل ىسكە گەوساياسي جاعدايعا ارالاسا الا­­­تىن ىقپالدى ورتا كىرىسپەسە وڭ شە­شىمىن تابار ەمەس. مۇمكىن، مەملەكەت باسشىسى ءوز باقىلاۋىنا الۋى كەرەك شىعار. ءتىپتى بولماسا، ءبىز سەكىلدى ۇيىم­دار پارتياعا اينالىپ جاتسا، كورشى ەلدىڭ كومپارتياسىمەن ماردىمدى جۇمىس ىستەر ەدى. ءبىز قوعامدىق ۇيىم بول­عانىمىزعا قاراماستان ايتىلعان ماسەلەلەردىڭ العى­شارتىن ىسكە اسىرىپ جاتىرمىز. مۇنداي شارۋاعا جايباراقات قاراۋعا بولمايدى، – دەيدى «بايتاق بو­لاشاق» ەكولو­گيالىق اليانسىنىڭ توراعاسى ازاماتxان ءامىرتاي.

1

ارينە، قوس ەل ماماندارى ورتاق وزەن­دەرگە قاتىستى شارۋالاردى شەشۋدە قول قۋسىرىپ وتىر دەۋگە كەلمەيدى. قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ قازاقستانعا مەملەكەتتىك ساپارى بارىسىندا 2015 جىلدان باستاپ ترانسشەكارالىق وزەندەر سۋىن ءبولۋ جا­يىن­دا كەلىسىم جوباسىن ازىرلەۋ تۋرالى  شەشىم قابىلدانعانى بەلگىلى. وسىعان دەيىن بىرلەسكەن كوميسسيانىڭ 17 وتىرىسى وتكىزىلگەن. 2019 جىلدىڭ قازان ايىندا بەيجىڭدە وتكەن بىرلەسكەن كوميسسيانىڭ 17-ءشى وتىرىسىندا قىتاي تاراپى اتال­عان كەلىسىم جوباسىن تالقىلاۋ كەزىندە تاراپتاردىڭ ەكوجۇيەلەرىن دامىتۋ مەن ساقتاۋ مۇددەلەرىن ەسكەرۋگە كەلىسكەن بولاتىن. دەمەك ايماقتاعى تابيعي وزگەرىس­تەر­دى قىتايلىقتار دا قالامايتىن بولىپ تۇر.

 پاندەميا كەزىندەگى كۇردەلى ەپيدە­ميولوگيالىق جاعدايعا قاراماستان، سۋ ءبولۋ جونىندەگى كەلىسىم جوباسىن ما­قۇلداۋ بويىنشا جۇمىس ءالى دە جالعاسىپ جاتىر. جوباعا ساي جۇمىس كۇردەلى جانە عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدى تالاپ ەتە­تىن كورىنەدى. مۇنى بۇرىن سۋ شا­رۋا­شىلىعى ءمينيسترى بولعان ناريمان قىپشاقباەۆ تا قۇپتاپ وتىر:

– بالقاشتى قازىرگى دەڭگەيىنەن تۇسىر­مەۋىمىز كەرەك. ايتپەسە، راسىمەن دە ارال­دىڭ كۇيىن كەشۋى مۇمكىن. بۇل – باس­قا­لارىنا قاراعاندا تەرەڭدىگى جاعى­نان تايىز كول. ءسال-ءپال وزگەرىستىڭ ءوزى جاعدايىن كۇرت ۋشىقتىرىپ جىبەرۋگە قاۋقارلى. وسى ماسەلەنى ءبىزدىڭ ماماندار قىتايمەن اراداعى كەلىسىمدەر كەزىندە نەگىزگە الىپ وتىر. قىسقاسى، بۇل جاع­دايدى ەل يگىلىگىنە قاراتىپ، وڭتايلى  شە­شۋ ءۇشىن ءبىلىمدى ماماندار ساۋاتتى ءارى عىلىمي تۇردە ىسكە ارالاسىپ، كوميس­سيا جۇ­­مىسىن جانداندىرۋى قاجەت، – دەيدى ول.

ەكس-ءمينيستردىڭ اتالعان سالا توڭى­رەگىندە ايتار ءۋاجى دە جوق ەمەس. ونىڭ ويىنشا، قازاقستاندا سۋ سالاسىنا جاۋاپتى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى قۋاتتى مەكەمە جوق.  «مۇنداي قۇرىلىمدار قىتايدا، رەسەيدە، وزبەكستان مەن تۇركىمەنستاندا بار. ونىڭ قۇزىرىنا ەلدى تۇراقتى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى مەن وزەن-كولدەردى ساقتاپ قالۋ سەكىلدى باسقا دا جۇ­مىستار ەنگىزىلۋى كەرەك»، دەيدى سۋ سالا­سىنىڭ بىلگىرى.

مۇنداي يدەيا 2010 جىلى پارلامەنت سەناتىندا دا ايتىلعان. ول كەزدە سۋ قورىن پايدالانۋ جانە قورعاۋ سالا­سىنداعى باقىلاۋ، رۇقسات بەرۋگە جاۋاپ بەرەتىن مەملەكەتتىك ورگان اۋىل شارۋا­شى­لىعى مينيسترلىگىنىڭ قاراما­عىندا بولدى. سول ۋاقىتتاعى سەناتور قۋانىش ايتاحانوۆ جوعارى بيلىك قۇرىلىمىندا مەليوراتسيا جانە سۋ شارۋاشىلىعى اگەنتتىگىن قۇرۋ قاجەتتىگىن ايتقان بولاتىن. بۇگىندە سۋ كوميتەتى ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تا­بيعي رەسۋرس­تار مي­نيس­­ترلىگىنە قارايدى. قا­زىرگى تاڭدا ەكو­لوگياعا قاتىستى بارلىق ماسەلە وسى مي­نيس­­ترلىكتىڭ قاداعالاۋىمەن شەشىلەدى. ونىڭ ىشىندە بالقاش كولىنىڭ ماسەلەلەرى دە بار.

جاقىندا ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن بريفينگتە ەكولوگيا مينيسترلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن سۋ ءبولۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر پروتسەسىندە قازاقستاندىق تاراپتىڭ ۇستانىمى ىلە وزەنىنىڭ اعىنىن كەمىندە 12 تەكشە مەتر كولەمىندە ۇستاپ تۇرۋ ەكەنىن مالىمدەدى. اراداعى اتقارىلعان جۇمىستارعا توق­تالۋدى دا ۇمىتپادى. سونداي-اق جي­ىندا قوعامدا تالقىلانىپ جاتقان بالقاش كولىنىڭ احۋالى جايلى پىكىرگە ناقتى جاۋاپ بەردى.

– ايتا كەتەيىك، سوڭعى ون جىلدا كول دەڭگەيى بالتىق جۇيەسى بويىنشا 340 مەتر دەڭگەيىنەن تومەن تۇسكەن جوق. جىل سايىن بالقاشقا 12 تەكشە شاقىرىم سۋ قۇيىلسا، كولدىڭ تۇ­راق­­تى قالىپتا ساقتالۋىنا كەپىلدىك بەرىلەدى. سونىمەن بىرگە دوبىن شەكارا بەكەتىندەگى گيدرو­لوگيالىق دەرەك­تەر­دى تالداۋ ىلە وزەنىنىڭ ورتاشا ۇزاق مەرزىمدى اعىنى 2001 جىلدان 2020 جىلعا دەيىن 13،8 تەكشە شاقىرىمدى قۇ­­راعانىن كورسەتتى. ارال تاعدىرى قاي­­­تالاناتىنداي بال­قاش كولىنە قاۋىپ ءتونىپ تۇرعان جوق، – دەدى ەكولوگيا، گەو­­لوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ۆيتسە-ءمينيس­ترى سەرىك قوجانيازوۆ.

سونىمەن قاتار ول قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ىنتىماق ارتقالى بەرى قورعاس وزەنىندە بىرلەسكەن ورتاق سۋ تورابىن سالۋ جانە سۇمبە وزەنىندەگى سۋ تاراتۋ قۇرىلىسىن قايتا قۇرۋ سياق­تى بىرقاتار بىرلەسكەن جوبالار ىسكە اسى­رىل­عانىن تىلگە تيەك ەتتى.  ناتي­جە­سىندە وزەن­دەردىڭ سۋ رەسۋرستارىن 50 دە 50 ەتىپ بولىسۋگە بولاتىنىن ايتتى. سول سياقتى ۇلكەن ۇلاستى وزەنىندە بىرلەسكەن سۋ تاراتۋ قۇرىلىسىن سالۋ جونىندە ۋاع­دالاستىق بار. قازىرگى ۋاقىتتا تاراپتار وسى وزەننىڭ گيدرولوگيالىق رەجىمىن زەرتتەپ جاتىر.

سەرىك قوجانيازوۆتىڭ ايتۋىنشا، قىتاي كورشىلەس رەسەي، ءۇندىستان، پاكىس­تان، اۋعانستان، قىرعىزستان، تا­جىك­ستان، ۆەتنام، بانگلادەش، نەپال، سول­تۇستىك كورەيا، بۋتان، كامبودجا سياق­تى مەملەكەتتەردىڭ ەشقايسىسىمەن سۋ ءبولىسۋ جونىندە بىردە-ءبىر حالىقارالىق شارت جاساسپاعان. ال جالعىز كەلىسسوز جۇرگىزىپ جاتقان قازاقستانمەن اراداعى كەلىسىم جوباسىنىڭ 25% ءماتىنى ماقۇل­دانىپ ۇلگەرگەن.

ەسكەرەتىنى – ماسەلەگە ءمان بەرىپ، كە­لىسىمدە كەش قالماۋ. بابى كەلىسكەن ءىستىڭ باعى جاناتىن بولسا، بالقاش كو­لىنىڭ باعى تايا قويماس...

سوڭعى جاڭالىقتار

ستۋدەنتتەردىڭ ستيپەندياسى كوبەيەدى

ايماقتار • 11 ماۋسىم، 2021

اقتوبە وبلىسىنا باس يمام تاعايىندالدى

تاعايىنداۋ • 11 ماۋسىم، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار