بالقاش كولىنىڭ قادىر-قاسيەتى مەن قاجەتتىلىگى تۋرالى امبەگە ايان دەسە دە بولادى. سوندىقتان سيپاتىنا ەمەس, قازىرگى احۋالىنا ءمان بەرسەك. 2000 جىلدارى تەڭىز دەڭگەيىنەن 346 مەتر جوعارى تۇرعان كول بۇگىندە 4-5 مەتردەي تارتىلعان. تۇيىق كولدىڭ باستى ماسەلەسى سىرتتان كەلەتىن سۋ دەڭگەيىنە بايلانىستى. اسىرەسە, بالقاشتىڭ باتىس بولىگىنە كۇياتىن ىلە وزەنىنىڭ ماڭىزى وراسان. بۇل تۇستاعى سۋدىڭ تۇششى بولاتىنى سودان. بۇدان بولەك, قاراتال, اقسۋ, لەپسى, اياگوز سەكىلدى وزەندەر دە قوسىلادى. سوعان قاراماستان, كول كولەمىنىڭ وزگەرىسكە ۇشىراۋىنا ءتۇرلى فاكتور اسەر ەتۋى ىقتيمال. ىلەنىڭ تيان-شان تاۋىنان باستاۋ الاتىن تەكەس پەن كۇنەس جانە قاس وزەندەرىنىڭ قوسىلۋىنان پايدا بولاتىنىن ەسكەرسەك, ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى ارىدە جاتقان سىڭايلى. وسىنداي سەبەپتەرگە بايلانىستى بىرنەشە جىلدان بەرى قازاقستان مەن قىتاي ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى بىرلەسكەن كوميسسيا جۇمىسىن ۇيىمداستىرىپ كەلەدى. كەلىسسوزدەر بارىسىندا قازاقستاندىق تاراپ قاينار كوزىن قىتاي اۋماعىنداعى تاۋلاردان الاتىن وزەن اعىسىنا بالقاش كولىنىڭ تاۋەلدى ەكەنىن جاسىرماعان. ويتكەنى بالقاش كولىن ىلە وزەنىنسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ال سول وزەن بويىن جاعالاي ورنالاسقان جۇرت تىرشىلىك ءنارىنىڭ ازايىپ بارا جاتقانىن ايتۋدا. ءبىر عانا مىسال, 2020 جىلدىڭ تامىز ايىنىڭ باسىندا ىلە ترانسشەكارالىق وزەنىندەگى سۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىنەن قاپشاعاي قالاسىنىڭ حالقى اۋىز سۋ جانە سۋارمالى سۋدىڭ تاپشىلىعىنا دۋشار بولدى.
ماسەلە «قازسۋشار» رمك-نىڭ الماتى فيليالى 1,5 شاقىرىمدىق قوسىمشا جەتكىزۋشى كانال-قۇبىرىن سالعاننان كەيىن عانا شەشىمىن تاپقان. وسى سەكىلدى ءىرىلى-ۇساقتى ماسەلەلەردىڭ كەزىگىپ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس.
– وزەن-كولدەردەن ايىرىلىپ قالۋ قالىپتى تەندەنتسياعا اينالىپ بارادى. ەكولوگيانىڭ وزگەرۋى مەن سۇرانىستىڭ ارتۋىنا بايلانىستى سۋ رەسۋرستارىمىز زارداپ شەگىپ جاتىر. ماسەلەن, زاۋىتتار مەن فابريكالاردىڭ زيانىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, وڭتۇستىگىمىزدەگى الپاۋىت كورشىمىزدەن كەلەتىن ىلە وزەنىن تۇتىنۋشىلار سانى قارقىندى وسۋدە. وزەن سۋى ازايعان سايىن بالقاشتان ايىرىلۋ قاۋپى دە سونشالىقتى كوبەيەدى. بۇل ىسكە گەوساياسي جاعدايعا ارالاسا الاتىن ىقپالدى ورتا كىرىسپەسە وڭ شەشىمىن تابار ەمەس. مۇمكىن, مەملەكەت باسشىسى ءوز باقىلاۋىنا الۋى كەرەك شىعار. ءتىپتى بولماسا, ءبىز سەكىلدى ۇيىمدار پارتياعا اينالىپ جاتسا, كورشى ەلدىڭ كومپارتياسىمەن ماردىمدى جۇمىس ىستەر ەدى. ءبىز قوعامدىق ۇيىم بولعانىمىزعا قاراماستان ايتىلعان ماسەلەلەردىڭ العىشارتىن ىسكە اسىرىپ جاتىرمىز. مۇنداي شارۋاعا جايباراقات قاراۋعا بولمايدى, – دەيدى «بايتاق بولاشاق» ەكولوگيالىق اليانسىنىڭ توراعاسى ازاماتxان ءامىرتاي.
ارينە, قوس ەل ماماندارى ورتاق وزەندەرگە قاتىستى شارۋالاردى شەشۋدە قول قۋسىرىپ وتىر دەۋگە كەلمەيدى. قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ قازاقستانعا مەملەكەتتىك ساپارى بارىسىندا 2015 جىلدان باستاپ ترانسشەكارالىق وزەندەر سۋىن ءبولۋ جايىندا كەلىسىم جوباسىن ازىرلەۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعانى بەلگىلى. وسىعان دەيىن بىرلەسكەن كوميسسيانىڭ 17 وتىرىسى وتكىزىلگەن. 2019 جىلدىڭ قازان ايىندا بەيجىڭدە وتكەن بىرلەسكەن كوميسسيانىڭ 17-ءشى وتىرىسىندا قىتاي تاراپى اتالعان كەلىسىم جوباسىن تالقىلاۋ كەزىندە تاراپتاردىڭ ەكوجۇيەلەرىن دامىتۋ مەن ساقتاۋ مۇددەلەرىن ەسكەرۋگە كەلىسكەن بولاتىن. دەمەك ايماقتاعى تابيعي وزگەرىستەردى قىتايلىقتار دا قالامايتىن بولىپ تۇر.
پاندەميا كەزىندەگى كۇردەلى ەپيدەميولوگيالىق جاعدايعا قاراماستان, سۋ ءبولۋ جونىندەگى كەلىسىم جوباسىن ماقۇلداۋ بويىنشا جۇمىس ءالى دە جالعاسىپ جاتىر. جوباعا ساي جۇمىس كۇردەلى جانە عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدى تالاپ ەتەتىن كورىنەدى. مۇنى بۇرىن سۋ شارۋاشىلىعى ءمينيسترى بولعان ناريمان قىپشاقباەۆ تا قۇپتاپ وتىر:
– بالقاشتى قازىرگى دەڭگەيىنەن تۇسىرمەۋىمىز كەرەك. ايتپەسە, راسىمەن دە ارالدىڭ كۇيىن كەشۋى مۇمكىن. بۇل – باسقالارىنا قاراعاندا تەرەڭدىگى جاعىنان تايىز كول. ءسال-ءپال وزگەرىستىڭ ءوزى جاعدايىن كۇرت ۋشىقتىرىپ جىبەرۋگە قاۋقارلى. وسى ماسەلەنى ءبىزدىڭ ماماندار قىتايمەن اراداعى كەلىسىمدەر كەزىندە نەگىزگە الىپ وتىر. قىسقاسى, بۇل جاعدايدى ەل يگىلىگىنە قاراتىپ, وڭتايلى شەشۋ ءۇشىن ءبىلىمدى ماماندار ساۋاتتى ءارى عىلىمي تۇردە ىسكە ارالاسىپ, كوميسسيا جۇمىسىن جانداندىرۋى قاجەت, – دەيدى ول.
ەكس-ءمينيستردىڭ اتالعان سالا توڭىرەگىندە ايتار ءۋاجى دە جوق ەمەس. ونىڭ ويىنشا, قازاقستاندا سۋ سالاسىنا جاۋاپتى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى قۋاتتى مەكەمە جوق. «مۇنداي قۇرىلىمدار قىتايدا, رەسەيدە, وزبەكستان مەن تۇركىمەنستاندا بار. ونىڭ قۇزىرىنا ەلدى تۇراقتى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى مەن وزەن-كولدەردى ساقتاپ قالۋ سەكىلدى باسقا دا جۇمىستار ەنگىزىلۋى كەرەك», دەيدى سۋ سالاسىنىڭ بىلگىرى.
مۇنداي يدەيا 2010 جىلى پارلامەنت سەناتىندا دا ايتىلعان. ول كەزدە سۋ قورىن پايدالانۋ جانە قورعاۋ سالاسىنداعى باقىلاۋ, رۇقسات بەرۋگە جاۋاپ بەرەتىن مەملەكەتتىك ورگان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىندا بولدى. سول ۋاقىتتاعى سەناتور قۋانىش ايتاحانوۆ جوعارى بيلىك قۇرىلىمىندا مەليوراتسيا جانە سۋ شارۋاشىلىعى اگەنتتىگىن قۇرۋ قاجەتتىگىن ايتقان بولاتىن. بۇگىندە سۋ كوميتەتى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنە قارايدى. قازىرگى تاڭدا ەكولوگياعا قاتىستى بارلىق ماسەلە وسى مينيسترلىكتىڭ قاداعالاۋىمەن شەشىلەدى. ونىڭ ىشىندە بالقاش كولىنىڭ ماسەلەلەرى دە بار.
جاقىندا ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن بريفينگتە ەكولوگيا مينيسترلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن سۋ ءبولۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر پروتسەسىندە قازاقستاندىق تاراپتىڭ ۇستانىمى ىلە وزەنىنىڭ اعىنىن كەمىندە 12 تەكشە مەتر كولەمىندە ۇستاپ تۇرۋ ەكەنىن مالىمدەدى. اراداعى اتقارىلعان جۇمىستارعا توقتالۋدى دا ۇمىتپادى. سونداي-اق جيىندا قوعامدا تالقىلانىپ جاتقان بالقاش كولىنىڭ احۋالى جايلى پىكىرگە ناقتى جاۋاپ بەردى.
– ايتا كەتەيىك, سوڭعى ون جىلدا كول دەڭگەيى بالتىق جۇيەسى بويىنشا 340 مەتر دەڭگەيىنەن تومەن تۇسكەن جوق. جىل سايىن بالقاشقا 12 تەكشە شاقىرىم سۋ قۇيىلسا, كولدىڭ تۇراقتى قالىپتا ساقتالۋىنا كەپىلدىك بەرىلەدى. سونىمەن بىرگە دوبىن شەكارا بەكەتىندەگى گيدرولوگيالىق دەرەكتەردى تالداۋ ىلە وزەنىنىڭ ورتاشا ۇزاق مەرزىمدى اعىنى 2001 جىلدان 2020 جىلعا دەيىن 13,8 تەكشە شاقىرىمدى قۇراعانىن كورسەتتى. ارال تاعدىرى قايتالاناتىنداي بالقاش كولىنە قاۋىپ ءتونىپ تۇرعان جوق, – دەدى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ۆيتسە-ءمينيسترى سەرىك قوجانيازوۆ.
سونىمەن قاتار ول قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ىنتىماق ارتقالى بەرى قورعاس وزەنىندە بىرلەسكەن ورتاق سۋ تورابىن سالۋ جانە سۇمبە وزەنىندەگى سۋ تاراتۋ قۇرىلىسىن قايتا قۇرۋ سياقتى بىرقاتار بىرلەسكەن جوبالار ىسكە اسىرىلعانىن تىلگە تيەك ەتتى. ناتيجەسىندە وزەندەردىڭ سۋ رەسۋرستارىن 50 دە 50 ەتىپ بولىسۋگە بولاتىنىن ايتتى. سول سياقتى ۇلكەن ۇلاستى وزەنىندە بىرلەسكەن سۋ تاراتۋ قۇرىلىسىن سالۋ جونىندە ۋاعدالاستىق بار. قازىرگى ۋاقىتتا تاراپتار وسى وزەننىڭ گيدرولوگيالىق رەجىمىن زەرتتەپ جاتىر.
سەرىك قوجانيازوۆتىڭ ايتۋىنشا, قىتاي كورشىلەس رەسەي, ءۇندىستان, پاكىستان, اۋعانستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, ۆەتنام, بانگلادەش, نەپال, سولتۇستىك كورەيا, بۋتان, كامبودجا سياقتى مەملەكەتتەردىڭ ەشقايسىسىمەن سۋ ءبولىسۋ جونىندە بىردە-ءبىر حالىقارالىق شارت جاساسپاعان. ال جالعىز كەلىسسوز جۇرگىزىپ جاتقان قازاقستانمەن اراداعى كەلىسىم جوباسىنىڭ 25% ءماتىنى ماقۇلدانىپ ۇلگەرگەن.
ەسكەرەتىنى – ماسەلەگە ءمان بەرىپ, كەلىسىمدە كەش قالماۋ. بابى كەلىسكەن ءىستىڭ باعى جاناتىن بولسا, بالقاش كولىنىڭ باعى تايا قويماس...
