قوعام • 13 ءساۋىر، 2021

سەنىمگە سەلكەۋ تۇسىرگەن سۋديالار

774 رەت كورسەتىلدى

World Justice Project حالىقارالىق ۇيىمى انىقتايتىن «سوت تاۋەلسىزدىگى» يندەكسى قۇقىق ۇستەمدىگىنىڭ الەمدىك رەيتينگىندە قازاقستان سوت جۇيەسىنىڭ كورسەتكىشتەرى بويىنشا 126 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 65-ورىنعا تۇراقتاعان. بۇل وتكەن جىلدان باستاپ 2 پوزيتسياعا كوتەرىلگەن حالىقارالىق رەيتينگتىڭ جاقسارعانىن اڭعارتادى. سوڭعى 4-5 جىلدا سۋديالاردىڭ ماتەريالدىق جاعدايى جاقساردى، الەۋمەتتىك مارتەبەسى دە كوتەرىلدى. الايدا، ەلىمىزدەگى سوت جۇيەسىندە سىبايلاس جەمقورلىق ماسەلەسى ءالى كۇنگە وزەكتىلىگىن جويماي تۇر.

سوڭعى ەكى جىل ىشىندە ەلى­مىز­دە 83 سۋديا ءتۇرلى سەبەپتەرمەن قىزمەتىنەن بوساتىلىپ، ءبىرازىنىڭ لاۋازىمى تومەن­دەتىلگەن. بۇل سان بۇرىنعى جىلدار­مەن سالىستىرعاندا 4 ەسە كوپ. ال 2021 جىل باستال­عالى سى­بايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ ۇسىنى­سى­مەن 2 سۋديا قىزمەتىنەن كەتكەن. جال­پى، سوڭعى بەس جىلدا سوت جۇيە­سىنىڭ 17 وكىلى سىبايلاس جەم­قورلىققا بارعانى ءۇشىن جاۋاپقا تارتىلعان. كاسىبي جارامسىزدىق، تەرىس قىلىق جاساۋ، ادەپ كو­دەك­سىن بۇزۋ، جەمقورلىققا جول بەرۋ، ونىڭ ىشىندە پارا الۋ – سوت جۇيەسىنە كىر كەلتىرىپ جۇر­گەندەردىڭ ءجيى ۇرىناتىن قاتەلىكتەرى، مىنە، وسىلار.

سۋديالىق قىزمەتىنەن كەتكەن سوت بيلىگىن اتقارۋشى­نىڭ ءبىرى – ريددەر قالالىق سوتىنىڭ توراعاسى ع.وسپا­نوۆا. بۇل قىز­­مەتتى سوڭعى 18 جىل بويى ات­قارىپ كەلگەن توراعاعا قازاق­ستان رەسپۋب­ليكاسى جوعارى سوت كەڭەسى جانىنداعى سوت ءجيۋريى­نىڭ شەشىمىمەن جۇمىس ورنىن بوساتۋعا تۋرا كەلگەن. ال بۇل ۇسى­نىستى جاساعان ورگان – شىعىس قازاقستان وبلىسى بويىن­شا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت. باستى سەبەپ – لاۋازىم­دىق مىن­دەتتەرىن تيىسىنشە ورىن­داماعان، اتاپ ايتقاندا، قالا­لىق سوت كەڭسەسىندە قۇقىق بۇزۋ­شىلىقتارعا جول بەرگەن.

ەكىنشىسى – پاۆلو­دار وبلىسى­نىڭ مامانداندىرىل­عان اۋدا­نارا­لىق ەكونوميكا­لىق سوتىنىڭ توراعاسى ت.تاعا­جاي. پارا ال­دى دەگەن كۇدىككە ىلىنگەن سوت توراعا­سىن قىزمەتىنەن بوساتۋ تۋرالى جارلىققا مەملەكەت باسشىسى قول قويعان بولاتىن.  تالعات تاعاجاي سوت ەتيكاسىنا قايشى كەلەتىن تەرىس قىلىقتار جاساعانى جانە سوت پروتسەسىنە قاتىسۋشىلارمەن پروتسەسسۋالدىق ەمەس قارىم-قاتىناسقا تۇسكەنى ءۇشىن جۇ­مىس­­تان شىعارىلدى.

«لاۋازىمدى تۇلعانىڭ ءىرى مولشەردە پارا العانى» تۋرالى اقپارات وتكەن جىلى ناۋرىز ايىندا الەۋمەتتىك جەلىنى شارلاپ كەتكەن بولاتىن. كەيىننەن پاۆلودار وبلىسى بويىنشا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت بۇل دەرەك بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەۋدىڭ باستالعانى تۋرالى حابارلادى. وسىدان كەيىن سۋديانىڭ وكىلەتتىكتەرى بىردەن توقتاتىلعان ەدى. اتال­عان قىزمەتىندە ەكى جىل عانا تۇراقتاعان ول وسى لاۋا­زىم­عا تاعايىندالعانعا دەيىن پاۆلودار قالالىق سوتىنىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت ات­قارعان ەكەن.

سوڭعى 2-3 كۇن بويى الەۋ­مەت­­تىك جەلىنىڭ «كورىگىن قىزدىرىپ» جۇرگەن اقپارات­تىڭ ءبىرى – شى­عىس­قازاقستاندىق 4 سۋديانىڭ جەمقورلىق ارە­كەتىنە قاتىستى. ونىڭ ىشىندە وسكەمەن قالاسىنىڭ №2 سو­تىنىڭ توراعاسىنا تاعىل­عان «سوت عيماراتىندا پارا ال­عان جانە سپيرتتىك ىشىمدىكتەر ىش­كەن» دەگەن اۋىر ايىپ. بۇل كەلەڭسىز وقيعا وسىدان ءۇش جىل بۇرىن بولعانىمەن، باق 4 بىردەي سۋديانىڭ قىزمەتىنەن كەتكەنىن كۇنى كەشە بولعانداي جەتكىزدى.

جوعارعى سوت ءباسپاسوز قىز­­مەتى­نىڭ حابارلاۋىنشا، تارتىپ­تىك كوميسسيانىڭ 2018 جىلعى 21 جەلتوقسانداعى شەشىمىمەن 4 سۋديا – وسكەمەن قالالىق №2 سوتىنىڭ تورا­عاسى قاسىموۆ، ارگيم­بەردينا، قايرولدينا جانە گلۋبوكوە اۋداندىق سوتىنىڭ سۋدياسى ءامىروۆتى قىزمەتىنەن بوساتۋ تۋرالى ۇسىنىس بەرىلگەن. پرەزيدەنتتىڭ 2019 جىلعى 20 اقپانداعى جارلىعىنا سايكەس ولار تەرىس قىلىق جاساعانى ءۇشىن اتقارىپ وتىرعان لاۋازىمدارىنان بوساتىلعان.

اگەنتتىك سوت جۇيەسىندەگى جەم­قور­لىققا توسقاۋىل قويۋ ماق­سا­تىندا الدىن الۋ سيپا­تىنداعى ءىس-شارالارعا ەرەكشە ءمان بەرىپ، بۇل باعىتتاعى جۇ­مىستاردى بەلسەندى قولعا الىپ كەلەدى. قىلمىستىق ءىس جۇر­گىزۋ كودەكسىنىڭ 200-بابى شەڭ­بەرىندە سوت جۇيەسىندە تەرىس قىلىقتارىمەن «تانىمال» بو­لىپ جۇرگەندەر مەن ادەپ كودەك­سىن ورەسكەل بۇزاتىندارعا تارتىپ­تىك سي­پات­تاعى شارالار دا ءجيى قول­دانىلىپ كەلەدى.

سۋديالاردىڭ تارتىپتىك جا­ۋاپ­­كەر­شىلىگىن ارتتىرۋ ماق­سا­تىندا ەلىمىزدەگى سوت جۇيەسىندە اتقارىلىپ جات­قان جۇمىستار دا از ەمەس. ماسەلەن، جاڭا سۋديالاردى ىرىك­تەۋ ماقساتىندا ءتيىمدى HR تەحنولوگيالار ەنگىزىلدى، سۋديا­لاردىڭ بىلىكتىلىگىن با­عا­لاۋ­دىڭ جاڭا ينستيتۋتى – سوت تورە­لىگىنىڭ ساپاسى جو­نىندەگى كوميسسيا قۇرىلعان، كادرلىق رەزەرۆ جاساقتالىپ، سۋديالارعا قويىلاتىن تالاپ كۇشەيتىلگەن. كەيىنگى 3 جىلدا سوت جۇيەسىندە بىرقاتار قاناتقاقتى جوبا ىس­كە اسىرىلىپ، 22 زاڭ جوباسى ازىر­لەنگەن.

سوڭعى ەكى جىلدا سۋديالاردى ىرىكتەۋ پروتسەسى دە ءبىر­شاما وزگەرىسكە ۇشىرادى. سوت بيلىگىن اتقارۋشىلاردىڭ جۇمىسىن با­عا­لاۋ قايتا قا­راستىرىلدى. ماسەلەن، وب­لىستىق سوتتاردىڭ القا توراعالارىن ىرىكتەۋدىڭ كون­كۋرس­تىق ءتارتىبى ەنگىزىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە سوت توراعا­­لارىنىڭ وسى لاۋازىم­دا ەكى مەرزىمنەن ارتىق وتىرۋىنا شەكتەۋ قويىلدى. بۇل دا جۇيە­دەگى جەمقورلىقتى جويۋعا باعىت­تالعان جۇمىس­تاردىڭ ءبىر پاراسى.

ايتا كەتەرلىك تاعى ءبىر جايت – سۋديالاردى اتتەس­تاتتاۋعا قا­تىستى. وتكەن 2020 جىلى وسى جاڭا ءادىستى قولدانعان كەزدە اتتەستاتتاۋعا قاتىسقان 377 سۋديا­نىڭ 11 پايىزى سىناقتان ءسۇ­رى­نىپ، وتە الماعان. بيىل جىل سوڭىنا دەيىن تاعى 260 سۋديا اتتەستاتتاۋدان وتەدى دەپ جوس­پار­لانعان. وسىلايشا، 2021 جىلى سۋديالاردىڭ 84 پايىزى تولىقتاي تەكسەرۋدەن وتكىزىلمەك.

سۋديالاردىڭ قاتارىن جەم­قورلاردان تازارتۋ، سوتتاردى بىلىكتىلىگى جوعارى كادرلارمەن قام­تاماسىز ەتۋ سەكىلدى ماڭىزدى مىندەت بيىك مىنبەرلەردەن ءجيى ايتىلادى. حالىقتىڭ سوتقا دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋ – سوت تورەلىگى جۇيەسىنىڭ باس­تى باسىمدىعى ەكە­نىن ءجيى قايتالايتىن جوعارعى سوت توراعاسى جاقىپ اسانوۆ تا ءبىر سوزىندە: «سوت جۇيەسى ۋا­قىت تالابىنا سايكەس دامۋعا ءتيىس. رەفورما جايدان-جاي جۇر­گى­زىلمەيدى. ەگەر سۋديالار ادىل­دىك پەن زاڭدىلىقتىڭ ەڭ نەگىز­گى قاعيداتتارىن بۇزاتىن بولسا، ءبىز وعان كوندىگە المايمىز. سوندىقتان دا سوت كورپۋسىن زاڭ سالاسى بو­يىنشا كاسىبي مامان بولىپ قانا قويماي، جو­عارى دەڭگەيدەگى ۇيىمداستى­رۋ­شى­لىقتىڭ، مادەنيەت پەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ەتالو­نى بولۋعا ۇندەۋدەن جالىق­پايمىن. بۇل قاسيەتتەر – ءوز ەلىمىزدىڭ ازاماتى جانە شىنايى پاتريوتى رەتىندەگى جەتىستىكتەرىمىزدىڭ كەپىلى» دەگەن ەدى. الايدا، سىباي­لاس جەمقورلىق ءالى كۇنگە دەيىن سوت جۇيەسىنە دەگەن سەنىمگە سەلكەۋ ءتۇسىرىپ وتىرعانىن جاسىرا المايمىز. ءدال وسى فاكتور سۋديالاردىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرىپ، ادىلەتتى قو­عام قۇرامىز دەگەن قادامعا تۇساۋ سالىپ تۇر.

فەميدانىڭ بارلىق قىز­مەت­­كەرى ەڭ ءبىرىنشى زاڭدى­لىق­تىڭ ساقشىسى بولۋى كەرەك. بىراق وسى «كەرەك» پەن «قاجەتتەن» اسپايتىن ءسوز جۇزىندەگى رەفورمالاردىڭ شى­نايى ومىردەن تىم الشاق بولۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ «بەل­سەندى جۇرگىزىلىپ جاتىر» دەگەن «تازالاۋ جۇمىستارىنىڭ» ناتي­جەسى نەلىكتەن كورىن­بەي­دى؟ جوعارىدا ءسوز ەتكەن ەكى سۋديانىڭ «كورسەتكىشى» وزگە­لەرگە ساباق بولا ما؟ جوعارعى سوت باسشىلىعى وسىنداي وقيعا­لاردان كەيىن سۋديا­لارعا دەگەن قالىپتاسقان تەرىس كوزقاراستى وزگەرتەتىندەي تۇبە­گەيلى شەشىم شىعارۋعا دا­يىن­ با؟

مىنە، وسىنداي جۇرتشى­لىق كوكەيىندە جۇرگەن سۋديا­لاردىڭ ادەپسىزدىگى مەن جەم­قورلىعى ءۇشىن جاۋاپتى­لىقتى كۇشەيتۋگە قا­تىس­تى سۇراق كوپ.  

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • 14 مامىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار