العاشقى عارىش ايلاعى

كورمەدە بايقوڭىر عارىش ايلاعىنىڭ تاريحىنا قاتىستى 1961-2015 جىلداردى قامتيتىن, قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە 40-تان اسا ەكسپونات جيناقتالعان. كورمە قۇجاتتارىن شارتتى تۇردە ءۇش توپقا ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى: كسرو داۋىرىندەگى قۇجاتتار (1961–1991 جج.), تاۋەلسىز قازاق­ستان كەزەڭىندەگى قۇجاتتار, قا­زاقستاننىڭ مەملەكەت جانە قو­عام قايراتكەرلەرىنىڭ جەكە قور­لارىنان الىنعان قۇجاتتار.

1-توپتامادا 1961 جىلدان باستاپ 1991 جىلدار ارالىعىن قام­تيتىن كسرو داۋىرىندەگى باي­قوڭىر عارىش ايلاعى مەن عارىشكەرلەرگە قاتىستى قۇ­جاتتار: 1963 جىلدىڭ 14 ماۋ­سىمىنداعى «قىزىلوردا وبلىسى, قارماقشى اۋدانى, لەنين كەنتىن (25696 ءا/ب) جابىق لەنين قالاسى ەتىپ قايتا قۇرۋ تۋرالى» قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ جارلىعى; يۋ.ا.گاگاريننىڭ عا­رىشقا ۇشۋىنا 30 جىل تولۋى­نا وراي باي­قوڭىر عارىش اي­لاعىندا ۇيىم­­داستىرىلعان حالىقارالىق فەس­تيۆالدى دايىنداۋ جانە وت­كىزۋ تۋرالى قۇجاتتار; فوتو­قۇ­جاتتار جانە تاعى باسقا تاريحي دەرەك قامتىلعان.

2-توپتاماعا تاۋەلسىز قازاق­ستان كەزەڭىندەگى قۇجاتتار: ت.و.اۋباكىروۆكە «حالىق قا­ھار­مانى» اتاعىن بەرۋ تۋرالى قۇجاتتار; «قىزىلوردا وب­لىسىنداعى لەنينسك قالا­سىنىڭ اتىن وزگەرتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزي­دەنتىنىڭ 1995 جىلعى 20 جەلتوق­سانداعى №2695 جارلىعى; فوتوقۇجاتتار جانە تاعى باسقا قۇجات كىرەدى.

3-توپتامادا بايقوڭىر عارىش ايلاعى مەن عارىشكەرلەرگە قا­تىس­تى قازاقستاننىڭ مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى: ب.ق.تاي­جاننىڭ, د.ە.ءابدىراحي­موۆانىڭ, ز.ك.كاماليدەنوۆتىڭ, و.گ. دىموۆتىڭ, ۇ.ق.قارامانوۆ­تىڭ, ا.ق.دجۋلمۋحامەدوۆتىڭ جە­كە قورلارىنان الىنعان قۇجات­تار توپتاماسى ۇسىنىلادى.

وسىدان ءدال 60 جىل بۇرىن, قىزىلوردا وبلىسى, قارماقشى اۋدانىندا ورنالاسقان بايقوڭىر عارىش ايلاعىنان 1961 جىلدىڭ 12 ساۋىرىندە «ۆوستوك» عارىش كە­مەسى ساپارعا اتتانعان ەدى. ادام­زات تاريحىندا العاش رەت جەر وربيتاسىن اينالىپ ۇشقان بۇل ساپاردىڭ جالپى ۇزاقتىعى نەبارى 108 مينۋتقا سوزىلعان بولاتىن. بۇل وقيعا بۇكىل الەمنىڭ قى­زىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ, يۋري گاگاريننىڭ اتى اڭىزعا اينالدى. ال بايقوڭىر عارىش ايلاعىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى ارتا ءتۇستى.

العاشقى عارىش ساپارىنان كەيىنگى جىلدارى بايقوڭىر عارىش ايلاعىنان 150-دەن اسا عارىشكەر عارىشقا ساپار شەگىپ, عىلىمي-زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى. سولاردىڭ ىشىندە قا­زاق­ستاننىڭ ءۇش وكىلى: توقتار اۋباكىروۆ, تالعات مۇساباەۆ جانە ايدىن ايىمبەتوۆ بار.

«روسكوسموس» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, بۇگىنگە دەيىن كوسموسقا جالپى 568 ادام ۇشقان. ولاردىڭ ىشىندە – 148 كسرو/رەسەيلىك ازاماتتار.

توقتار اۋباكىروۆ 1991 جىل­دىڭ 2 قازانىندا بايقوڭىردان «سويۋز تم-13» كەمەسىمەن عا­رىش­قا اتتاندى. حالىقارالىق كەڭەس­تىك-اۋستريالىق ەكيپاج مۇشە­لەرى: ف.فيبەك (اۋستريا), ا.ا.ۆولكوۆ – ەكيپاج كومانديرى, ت.و.اۋبا­كىروۆ جەر توڭىرەگىندەگى «مير» وربي­تالدىق كەشەنىندە عىلىمي-زەرت­تەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ەدى.

ەكىنشى قازاقستاندىق عارىش­كەر تالعات مۇساباەۆ عارىشقا ءۇش رەت ۇشتى. 1994 جىلى 1 شىلدە 4 قاراشا ارالىعىندا «سويۋز تم-19» كەمەسىنىڭ ەو-16 بورت ينجەنەرى رەتىندە ءبىرىن­شى رەت ۇشتى. 1998 جىلدىڭ 29 قاڭتار – 25 تامىز ارالىعىندا ەو-25 (ناسا-7/ «پەگاس») باعدار­لاماسى بويىنشا «سويۋز تم-27» عارىش كەمەسىنىڭ ەكيپاج كومان­ديرى رەتىندە ەكىنشى رەت ۇشتى. 2001 جىلدىڭ 28 ءساۋىر – 6 مامىر ارالىعىندا «سويۋز تم-32» عارىش كەمەسىنىڭ كومان­ديرى رەتىندە ءۇشىنشى رەت ۇشىپ, جەرگە «سويۋز تم-31» كەمەسىمەن ورالدى. وسى جولعى ساپاردا ەكيپاج قۇرامىندا الەمدەگى ءبىرىن­شى عا­رىش­تىق تۋريست, اقش ازاماتى دەننيس تيتو دا ۇشقان بولاتىن.

ءۇشىنشى قازاق­ستان­دىق عارىشكەر ايدىن ايىمبەتوۆ 2015 جىل­دىڭ 2-12 قىركۇيەك ارا­لىعىندا عارىشقا ۇش­تى. حالىقارالىق ەكيپاج «سويۋز تما-18م» عارىش كەمەسىمەن عا­رىشتا جالپى ۇزاق­تىعى 9 تاۋلىك 20 ساعات 13 مينۋت 51 سەكۋند بولدى.

بايقوڭىر عارىش ايلاعى 1955 جىلدىڭ 2 ماۋسىمىندا رەسمي قۇرىلدى. ءدال وسى كۇنى كسرو قارۋلى كۇشتەرى باس شتابى شەشىمىمەن №11284 اسكەري ءبولىمى مەن زەرتتەۋ ورتالىعى قۇرىلعان. بۇگىنگى تاڭ­دا دۇنيە ءجۇزىنىڭ بىر­قاتار ەلىندە عا­رىش ايلاقتارى بار, ناق­­تى ايتقاندا ۇزىن سانى – 25. دەگەنمەن سولاردىڭ ىشىندەگى ءتورت عارىش ايلاعى عانا باسقارىلاتىن ۇشىرىلىمدارعا ار­نالعان. سولار­دىڭ ىشىندەگى ەڭ العاش­قى عارىش اي­لاعى, ارينە, باي­قوڭىر.

الماتى