عىلىمنىڭ جاڭا بەلەسى

قازاقستاننىڭ قادامى قانداي؟

اقي­قاتىندا, عىلىمعا سالىنعان ينۆەس­تيتسيا مەن كور­سەتىلگەن قولداۋدىڭ ناتيجەسى 1-2 جىلدا كورىنە قويمايدى. سوڭعى ونجىلدىقتاعى وتاندىق عىلىمنىڭ جاڭا بەلەس­كە شىعۋى – ەل ەگەمەندىگى جىلدارىن­دا سالاداعى ساڭ­لاقتاردىڭ ەتكەن ەڭبەگى مەن جانكەشتى جۇ­مىسىنىڭ جەمىسى. دەگەن­مەن كەز كەلگەن سالانى دامىتۋ ونى ىلگەرى­لەتۋگە بولىنەتىن قارجىعا تىكەلەي تاۋەلدى. مەملەكەتتىڭ قولداۋى دا وسىدان باستالادى.

بۇگىندە عىلىمعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قاراجات ون سالالىق ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانعا ء(بىلىم جانە عىلىم, اۋىل شارۋاشىلىعى, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ, ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ما­دەنيەت جانە سپورت, ەنەرگەتيكا, يندۋس­تريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ, تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى, ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىكتەرى) بولىنەدى. جالپى العاندا, عىلىمدى رەسپۋب­ليكا­لىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ كولەمى جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن, بۇل سوما 2020 جىلى 50,1 ملرد تەڭگەنى; 2021 جىلى 71,6 ملرد تەڭگەنى (بارلىق 10 مەملە­كەتتىك ورگان بويىنشا) قۇرادى. مىنە, قارجى­لان­دىرۋ كولەمى ارتقاندىقتان, ءبىلىم جانە عى­لىم مينيسترلىگىنىڭ گرانتتىق جانە باعدار­لامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋعا ارنال­عان كونكۋرستارى بۇعان دەيىن 3 جىلدا 1 رەت وتكىزىلسە, 2020 جىلى گرانتتىق قارجى­لان­دىرۋ بويىنشا 5 كونكۋرس وتكىزىلدى. كونكۋرس­تار ناتيجەسىندە, ءبىلىم جانە عىلىم مينيستر­لىگى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جالپى سوماسى 56,7 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن قازاق­ستاندىق عالىمداردىڭ 10 (ەكولوگيا, گەولو­گيا, ەنەرگەتيكا, جاراتىلىستانۋ, ءىت, دەنساۋ­لىق, ءبىلىم جانە عىلىم, الەۋمەتتىك جانە گۋما­ني­تارلىق سالا, اۋىل شارۋاشىلىعى, ۇلتتىق قا­ۋىپسىزدىك جانە قورعانىس) باسىم باعىت بويىنشا 1 160 عىلىمي زەرتتەۋىن قارجىلاندىرادى.

زەرتحانالار جايىن زەردەلەگەندە...

ءيا, عالىمداردىڭ زەرتتەۋىن مەملەكەت قارجىلاندىرۋدى جولعا قويدى-اق. بىراق زەرتتەۋ جۇرگىزىلەتىن زەرتحانالاردىڭ جاعدايى ءماز ەمەس ەدى. زەرتحانالار قايدا؟ البەتتە سوناۋ كەڭەس كەزەڭىنەن بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ بازاسىندا. تاۋەلسىزدىك جىلدارىنان بەرى بىلتىر وسى ىستە ناقتى ىلگەرىلەۋ بايقالا باستادى.

بۇل تۋرالى عىلىم كوميتەتىنىڭ باسشىسى جاننا قۇرمانعاليەۆا:

«مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا 2020 جىلى العاش رەت ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ 23 عىلىمي ۇيى­مىن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعىنان جاراق­تاندىرۋعا 2,8 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ناتيجەسىندە, عىلىمي ۇيىمدار زاماناۋي جابدىقتاردىڭ 469 اتالىمىن ساتىپ الدى. عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن ودان ءارى جاڭعىرتۋ ماقساتىندا 2021-2022 جىلدارعا 7,7 ملرد تەڭگە سوماسىندا شىعىندار جوسپارلانىپ وتىر. عيماراتتاردى (جانۋ پروبلەمالارى ينستيتۋتى 1987 جىلى سالىنعان; زوولوگيا ينستيتۋتى – 1986; ماڭعىشلاق بوتانيكالىق باعى – 1987 جىلى) كۇردەلى جوندەۋ ءۇشىن جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىرلەندى», دەپ ءتۇسىندىردى. 

بۇرىنعى ينستيتۋتتاردىڭ بازاسىن­ جا­ڭارتىپ قانا قويماي, جاڭا ينستيتۋت قۇرۋ دا – زامان تالابى. وسى تالاپ ەسكەرىلدى مە, ەل ۇكىمەتى مەن ءبىلىم, عىلىم جانە ما­دەنيەت ماسەلەلەرى جونىندەگى بۇۇ-مەن (يۋنەسكو) اراداعى راتيفيكاتسيالانعان كەلىسىمدى ورىنداۋ ماقساتىندا ورتالىق ازيا وڭىرلىك گلياتسيولوگيالىق ورتالىعى قۇرىلدى. (گلياتسيولوگيا – قاتتى كۇيدەگى اتموسفەرالىق جاۋىن-شاشىننىڭ جينالۋى مەن تۇرلەنۋى ناتيجەسىندە قۇرلىقتا پايدا بولعان جىلجىمالى تابيعي مۇزداردى زەرتتەيتىن عىلىم. عىلىمنىڭ بۇل سالاسىنداعى عالىمدار مۇزدىقتاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن, دامۋ زاڭدىلىقتارىن, قۇرامىن, فيزيكالىق قاسيەتتەرىن, كەڭىستىككە تارالۋىن زەرتتەيدى. عالامدىق جىلىنۋ پروبلەماسى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي تۇرعان ۋاقىتتا گلياتسيولوگيا سالاسىندا زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن عالىمدار كەرەك-اق. – ا.ش.)

«بۇدان بولەك «گەوگرافيا جانە سۋ قاۋىپ­سىزدىگى ينستيتۋتى» اق قۇرىلدى. جال­پى, گەنەتيكا جانە تسيتولوگيا ينستيتۋتى, بيوباقىلاۋ, سەرتيفيكاتتاۋ جانە كلينيكاعا دەيىنگى سى­ناقتار ورتالىق زەرتحاناسى جانە ادام مەن جانۋارلار فيزيولوگياسى ينستيتۋتى بازاسىندا قايتا ۇيىمداستىرۋ جولىمەن گەنەتيكا جانە فيزيولوگيا ينستيتۋتى قۇرىلدى. الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق بەيىندەگى 7 عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك-قازىنالىق كاسىپورىننان شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ قۇقىعى مەن رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورىنعا قايتا ۇيىمداستىرىلدى. بۇل جالاقىنى ارتتىرۋعا جانە باسقا دا بىرقاتار پروبلەمانى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزۋ اياسىندا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنان اباي اكادەمياسى اشىلدى», دەدى كوميتەت توراعاسى ج.قۇرمانعاليەۆا.

وتاندىق عىلىمنىڭ الەۋەتى قازاقستاندىق زەرتتەۋشىلەردىڭ حالىقارالىق عىلىمي جۋرنالداردا جاريالاعان ماقالالارى جانە كورسەتكىشتەرىمەن ولشەنەدى. مىنە, وسى ەرەكشەلىك ەسكەرىلىپ, مەملەكەت ۇلتتىق جازى­لۋ اياسىندا قازاقستاننىڭ عىلىمي ۇيىم­دارىن حالىقارالىق دەرەكتەر بازاسىنا تەگىن قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. ماسەلەن, 2020 جىلى 259 عىلىمي ۇيىم مەن جوعارى وقۋ ورنى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن Web of Science, Scopus جانە Science Direct دەرەكقورلارىن پايدالاندى. عالىمداردىڭ اتالعان دەرەكقورلارىن قاراۋى ورتاشا ەسەپپەن 100 مىڭنان اسادى. بۇل كورسەتكىشتەر ۇنەمى ارتىپ كەلەدى. 2020 جىلى عىلىمي جۋرنالدارداعى قازاقستاندىق عالىمداردىڭ ماقالالارى مەن شولۋلارىنىڭ سانى Scopus بازاسى بويىنشا توپ 10%-دان 37%-عا ارتتى. قازاقستاندىق اۆتورلاردىڭ دايەكسوزدىلىگى 2011 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە ءوستى. «جالعان جۋرنالدارداعى» ماقالالاردىڭ ۇلەسى 2,5 ەسە ازايدى.

تاباندىلىق پەن تاۋەكەل كەرەك

عىلىمدى تاڭداۋعا ۇلكەن جۇرەك پەن تاۋەكەل كەرەك. عىلىمنان ناتيجە شىعارۋ ادام­نان تاباندىلىقتى تالاپ ەتەدى. ال اشىل­عان جاڭالىقتى, جالپى عىلىمدى كوممەر­تسيالاندىرۋعا ءسوزسىز ەرلىك قاجەت. ويت­كەنى جەمىسىن بىردەن بەرە قويمايتىن جانە بولا­شاعى بەلگىسىز عىلىمي جوبالاردى كاسىپكە اينال­دىرۋعا قارجى تارتۋ – عىلىمعا دەگەن ءۇمىتى مەن كۇدىگى ارالاس كوزقاراسى بار قوعامدا ەرلىكپەن پارا-پار ءىس. مەملەكەت زور تاۋەكەلمەن عىلىممەن اينالىسىپ جۇرگەن عالىمدارعا قولداۋ ءبىلدىرۋدى تاڭداپ, ودان ءارى كومەكتىڭ تۇراقتى تۇردە كورسەتىلىپ وتىرۋىن قولعا الىپ, ءوز حالقى تولىق سەنىم ارتا قويمايتىن وتاندىق عىلىمدى كوممەرتسيالاندىرۋعا بەت الدى. بۇل – باتىرلىق ەدى.

2006 جىلى عىلىمدى قولداۋ ماقساتىندا عىلىم قورى قۇرىلدى. مويىنداۋ كەرەك, قور باسىندا ءوزىنىڭ فۋنكتسيونالدىق مىندەتتەرىن, نەگىزگى جۇمىس باعىتىن ايقىنداي الماي اۋىتقىعانىمەن, كەيىن ءبىر ىزگە ءتۇستى. قوردىڭ نەگىزگى باعىتى – وتاندىق عالىمداردىڭ جوبالارىن وندىرىسكە ەنگىزىپ, نارىققا شىعارۋ, سوعان مۇرىندىق بولۋ. ياعني مۇندا جوبانى ازىرلەۋگە ەمەس, «سوزدەن – ىسكە» دەگەن ۇستانىممەن يدەيانى جۇزەگە اسىرىپ, ونىڭ پايداسىن ادامزات يگىلىگىنە جاراتۋ ماقساتىندا كوممەرتسيالاندىرۋعا باسىمدىق بەرىلەدى. قوردىڭ سوڭعى ۋاقىتتاعى جۇمىستارىنا زەر سالساق, 2016 جىلدان باستاپ بۇگىنگە دەيىن مەملەكەتتەن عىلىمدى قولداۋعا بولىنگەن 25 ملرد تەڭگەگە كونكۋرستىڭ ناتيجەسىندە جەڭگەن 157 جوبا كوممەرتسيالاندى.

ء«بىز جوبالارعا مەملەكەتتەن عانا ەمەس, جەكە ينۆەستورلاردان دا قارجى تارتۋعا دانەكەر بولۋدى كوزدەيمىز. ماسەلەن, جوعارىدا اتالعان جوبالاردى كوممەرتسيالاندىرۋعا جەكە سەكتوردان 4,3 ملرد تەڭگە تارتىلدى. وسى كەزەڭدە عىلىمي ناتيجەلەرگە نەگىزدەلگەن 100-دەن اسا ءوندىرىس ىسكە قوسىلدى, ونىڭ تاۋار ساتۋ نەمەسە قىزمەت كورسەتۋ بويىنشا جالپى كىرىسى 9,2 ملرد تەنگەدەن استى. وسى وندىرىستەر تابىسىنىڭ 183 ملن تەڭگەسى ەكسپورتتان ءتۇستى. جالپى, عىلىمي ناتيجەلەرگە نەگىزدەلگەن ءونىمدى ساتۋدان سالىق تولەمدەرى تۇرىندە بيۋدجەتكە شامامەن 3,6 ملرد تەڭگە قارجى قۇيىلدى. عالىمداردىڭ جالپى تابىسى 3,3 ملرد تەڭگە كولەمىندە بولدى, ونىڭ ىشىندە رويالتي (عالىمداردىڭ اۆتورلىق سىياقىسى) 182 ملن تەڭگەگە جۋىقتادى. وندىرىستەردىڭ نەگىزگى قۇرال-جابدىقتارىنا 14 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيالاندى. سونىمەن قاتار 1400-گە جۋىق جۇمىس ورنى قۇرىلدى», دەدى «عىلىم قورى» اق توراعاسىنىڭ ورىنباسارى باقىتجان ساركەەۆ.

قور وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, جوعارىدا كورسە­تىلگەن كوممەرتسيالاندىرۋ جوبالارى نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعى, بيوتەحنولوگيا, IT-تەح­نو­لوگيالار, مەديتسينا, تاماق ونىمدەرىن ءون­دىرۋ, حيميا ونەركاسىبى, ەنەرگەتيكا, ماشينا­لار مەن جابدىقتار ءوندىرىسى, مەتاللۋرگيا جانە ەكولوگيا باعىتتارى بويىنشا ىسكە اسىرىلادى.

كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»

نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى – عىلىمنىڭ ورداسى

نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى – ەلورداداعى عىلىم ورداسى ما دەرسىز. بۇلاي بولۋى دا زاڭ­دى, سەبەبى اتالعان ۋنيۆەرسيتەت زەرتتەۋ باعىتىن ۇستانادى. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (نۋ) جانىنداعى عىلىمي اكىمشىلىك كەڭسەسىنىڭ ديرەك­تورى اسانباي قۇدايبەرگەن ۇلى مۇنىڭ ءمانىسى وقۋ ورنىنداعى عىلىمدى دامىتۋعا باعىت­تالعان جۇيەلى جۇمىستاردا جاتقانىن جەتكىزدى.

«2018 جىلى ۋنيۆەرسيتەت بازاسىندا جاڭا زەرتحانا كەشەنى اشىلدى. اتالعان كەشەن نۋ-دىڭ عىلىمي ينفراقۇرىلىمىنىڭ ءبىر بولىگى سانالادى جانە بۇل 18 مىڭ شارشى مەترلىك اۋماقتى قۇرايدى. قازىرگى تاڭدا كەشەننىڭ قۇرامىنا 117 زەرتحانا كىرەدى. مۇندا ءارتۇرلى پانارالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋمەن اينالىساتىن عىلىمي قىزمەتكەرلەر مەن وقىتۋشى-پروفەسسورلىق قۇرامنان جاساقتالعان 9 ءتۇرلى عىلىمي كلاستەر بار. 2016-2020 جىلدار ارا­لىعىندا نۋ قىزمەتكەرلەرى 3 790 عىلىمي ما­قالا جاريالادى. ونىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى CiteScore كورسەتكىشى بويىنشا ءبىرىنشى كۆارتيلگە كىرەتىن بەدەلدى جۋرنالدارعا شىقتى. وسىعان دەيىن ۋنيۆەرسيتەت مەكتەپتەرىنىڭ وقىتۋشى-پروفەسسورلىق قۇرامى اراسىندا زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە 7 كونكۋرس ۇيىمداستىرىلدى. كونكۋرستىڭ ناتيجەسىندە 32 جوبا جۇزەگە استى جانە تاعى 210 جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر», دەيدى ا.قۇدايبەرگەن ۇلى.

دەگەنمەن نۋ-دىڭ وقىتۋشى-پروفەسسورلىق قۇرامى ۋنيۆەرسيتەت ىشىندەگى جانە وتاندىق كونكۋرستارعا قاتىسۋمەن شەكتەلمەيتىن كو­رىنەدى. ولار 2017 جىلدان بەرى تۇراقتى تۇردە حالىقارالىق گرانتتارعا قول جەتكىزىپ وتىر­عان. Erasmus, Russian Foundation for Basic Research, European Union Horizon 2020 Framework Program, Academy of Korean Studies, Economic and Social Research Council, Bill & Melinda Gates Foundation, Arts & Humanities Research Council (AHRC) UK, Engineering and Physical Sciences Research Council (EPSRC) UK, World Bank, Science for Peace and Security (SPS) Program of NATO, Global Challenges Research Fund سەكىلدى شەتەلدىك قور قۇرايتىن اگەنت­تىك­تەر مەن ۇيىمداردىڭ قارجىلاي قول­داۋى­­نىڭ ناتيجەسىندە 14 عىلىمي جوبا ىسكە اسى­رىلعان.

«زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىن قۇرۋدا «ەڭ جاقسى اقىل-ويدىڭ», ياعني دارىندى ستۋدەنتتەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەگى پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامنىڭ, عىلىمي جانە مىقتى اكىمشىلىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىر ۋاقىتتا ءبىر جەرگە شو­عىرلانۋى – ۇلكەن ماڭىزعا يە. بىرنەشە جىلدان بەرى ۋنيۆەرسيتەت ۇزدىك اقىل-وي يەلەرى مەن پەرسپەكتيۆالى وقىتۋشى-پروفەسسورلاردى, عىلىم سالاسىنىڭ جۇلدىزدارىن وقۋ ورنىنا تارتۋ بويىنشا جۇمىس ىستەپ كەلەدى», دەيدى عىلىمي اكىمشىلىك كەڭسەسىنىڭ ديرەكتورى.

تەحنيكا مەن تەحنولوگيانىڭ زامانىندا كومپيۋتەرلىك ينجەنەريانىڭ ورنى وراسان. وسىنى انىق ۇعىنعان ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعى وقۋ ورنىنىڭ بازاسىندا اقىلدى جۇيەلەر جانە جاساندى ينتەللەكت ينستيتۋتىن قۇردى. بۇل ينستيتۋت يندۋس­تريا مەن قوعامنىڭ, اتاپ ايتقاندا اقىلدى يندۋستريانىڭ (يندۋستريا 4.0) پروبلەمالارىنا پراكتيكالىق شەشىمدەر تابۋ ءۇشىن ماشينالىق ينتەللەكت سالاسىندا, مەديتسينا جانە دەنساۋلىق ساقتاۋدا, سونداي-اق ۇلكەن مالىمەتتەر, ماشينالىق وقىتۋ بويىنشا پانارالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدى كوزدەيدى.

P.S. ءبىر ەلدىڭ عىلىمي الەۋەتى سونداعى سان قيلى سالانىڭ عىلىمي قاۋقارىنا, ونداعان مينيسترلىك پەن جۇزدەگەن عىلىمي-زەرتتەۋ نەمەسە عىلىمدى باسقارۋ مەن قولداۋعا باعىتتالعان مەكەمەگە, ونداعى مامانداردىڭ جۇمىسىنا – دەمەك تۇتاس ەڭبەككە بايلانىستى. عىلىمعا قاتىستى كەز كەلگەن ۇيىم مەن عىلىمدى جاسايمىن دەپ جۇرگەن عالىمدار كۇش بىرىكتىرگەندە عانا كۇردەلى جولداعى وتاندىق عىلىم تاعى ءبىر جاڭا بەلەسكە شىعادى. ويتكەنى جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل.