قازاقستان • 11 ءساۋىر، 2021

كەسەنەدەن كەشەنگە دەيىن: جوشى حان تاريحي-مادەني نىسانىنىڭ قۇرىلىسى بيىل اياقتالادى

72 رەت كورسەتىلدى

قاراعاندى وبلىسى بويىنشا «رۋحاني جاڭعىرۋ» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان باستى جوبانىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى – جوشى حان كەسەنەسى ماڭىنداعى تاريحي-مادەني كەشەننىڭ قۇرىلىسى. 

ەسكە سالا كەتسەك، مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2019 جىلى ۇلىتاۋعا ار­نايى كەلىپ، حالىقارالىق « ۇلى­تاۋ-2019» تۋريستىك فورۋمىندا ءسوز سويلەگەنىندە بىلاي دەگەن ەدى: «اتا-بابالاردىڭ اماناتىنا ادال بولۋ – بىزگە سىن. سوندىقتان ءبىز التىن وردانىڭ نەگىزىن قالا­عان جوشى حاننىڭ ەسىمىن ۇلىق­تاۋدى مىندەتتى تۇردە قولعا الۋى­مىز قاجەت. ونىڭ تاريحي تۇل­عاسىنا الەمنىڭ نازارىن اۋدارىپ، كەسەنەسىن مادەني تۋريزم نىسانىنا اينالدىرۋ – وتە ماڭىز­­دى مىندەت. ۇلىتاۋ – حالىقارالىق دەڭ­گەيدەگى ەتنوگرافيالىق ءتۋ­ريزم­نىڭ ورتالىعى بولۋى ءتيىس. بۇل جۇمىستار التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ اياسىن­دا باستالۋى قاجەت». مىنە، پرەزي­دەنتتىڭ وسىنداي پاراساتتى پىكى­رىنەن كەيىن، ۇلكەن ىسكە قوزعاۋ سا­لى­نىپ، سونىڭ ناتيجەسىندە جو­عا­رىدا ايتىلعان ءىرى جوبانىڭ تۇساۋى كەسىلگەن بولاتىن.

ناقتىراق ايتقاندا، جوشى حان تاريحي-مادەني كەشەنى­نىڭ قۇرى­لىسى مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلى­عى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» ات­تى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن­دا ايتىلعان مىندەتتەردى جۇزە­گە اسىرۋ بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2019 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىنداعى №1059 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن « ۇلىق ۇلىس» – التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن دايىنداۋ جانە مەرەكەلەۋ جونىندەگى ءىس-شارالار» جوسپارىنا ەندى.

1

تاريحي-مادەني كەشەننىڭ قۇرىلىسى 2020 جىلدىڭ شىلدە ايىندا باستالدى. قارقىندى تۇردە جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە قۇرىلىستىڭ 90%-عا جۋىعى اياقتالعان. قازىرگى ۋاقىتتا ىشكى ارلەۋ، اۋلانى اباتتاندىرۋ، كوگالداندىرۋ جانە ينجەنەرلىك سىرتقى جەلىلەردى قوسۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.

كەشەن قۇرىلىسىمەن مەر­دى­گەر كومپانيا – «سامعا» جشس-ءى اينالىسىپ ءجۇر. قۇرى­لىس جۇ­مىستارى ءجۇرىپ جات­قان كەشەننىڭ اۋماعى وتە اۋقىم­دى: ول 2،5 مىڭ شارشى مەتردى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە، 1،8 مىڭ شارشى مەتر اۋماقتا كورمە زالى، اسحانا، 20 ورىندىق قوناقۇي مەن نامازحانا سياقتى بولىمدەر ورنالاسقان.

جوسپار بويىنشا كەشەننىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى كەلەر جىلى اياقتالۋى ءتيىس بولاتىن. الايدا، قۇرىلىسشىلار كەشەندى بيىل سالىپ بىتىرەمىز دەگەن نيەتتە.

مەردىگەر كومپانيا «سامعا» جشس-ءنىڭ وكىلى ۇلان ناۋرىزباەۆ قۇ­رىلىس ماتەريالدارىنىڭ جەت­كى­زىلۋى، جۇمىس كەستەسىنىڭ قا­تاڭ ساق­تالىنۋى جانە جۇمىس­كەر­­لەر­دىڭ ەڭبەكاقىلارىن دەر كەزىن­دە الۋى بويىنشا الاڭدا­تارلىق ەش­قان­داي ماسەلە جوقتى­عىن ايتادى.

– قۇرىلىس جۇمىستارىنا «جۇمىسپەن قامتۋ جول كارتاسى» بو­يىنشا وسى كۇنگە دەيىن 100 ادام تارتىلدى. مۇنداعى ورتاشا جالاقى كولەمى 140-150 مىڭ تەڭ­گە كولەمىندە. قازىر عيماراتتىڭ سىرت­قى قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ 75-80 پايىزى ورىندالدى، – دەيدى ول.

كەشەندەگى جىلىتۋ جۇيەسى ەلەكتر قۋاتى ارقىلى جۇمىس ىس­تەي­تىن بولادى. قازىرگى ۋاقىتتا نى­ساندى ەلەكتر جەلىسىنە قوسۋ ما­سە­لەسى تولىعىمەن شەشىلگەن. تا­عى­ ءبىر ايتا كەتەتىن جاعىمدى جا­ڭا­لىق – بۇگىندە مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرىسىمەن جوشى حان كەسەنەسىنە رەستاۆراتسيا جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.

تاريحي-مادەني كەشەننىڭ قۇرىلىسى تولىعىمەن اياقتالىپ، ول پايدالانۋعا بەرىلگەندە ءبىزدىڭ الدىمىزدان مىناداي كورىنىس شىعاتىن بولادى: ۇلكەن ءدالى­ز­دىڭ كىرەبەرىسىنە مونيتور قويىلادى، ونىڭ كومەگىمەن كەسەنەگە كەلۋشىلەر كەشەننىڭ ىشكى مازمۇنىمەن جانە جوشى حان كەسەنەسىنىڭ تاريحىمەن تانىسا الادى. بارلىق مالىمەت ءۇش تىلدە – قازاق، اعىلشىن جانە ورىس تىلدەرىندە ۇسىنىلاتىن بولادى. حولدىڭ ورتاسىندا «بايتەرەك» اعاشى ورنالاستىرىلادى. 3D فورماتىنداعى جەكە بولمەدە ەجەلگى قالا جوباسى كورىنىس تاپ­پاقشى.

تاريحي-مادەني كەشەننىڭ اۋلاسىندا تاقتا وتىرعان جوشى حان ەسكەرتكىشى ورناتىلعان. بيىك­تىگى بەس مەتر بولاتىن بۇل ءمۇ­سىن­نىڭ اۆتورى – قازاق­ستان سۋرەت­شىلەر وداعىنىڭ مۇشە­سى عازيز ەشكەنوۆ. ەسكەرت­كىش ما­ڭىن­دا تاقىرىپ­تىق تۇر­­عى­دا بەزەندىرىلگەن شاتىر بولادى. شاتىر كىلەمدەر­مەن جانە اشەكەيلەرمەن كوم­كەرىلەدى، سونىمەن قاتار سۋ­رەتكە تۇسۋ­شىلەرگە ارنالىپ سيم­ۆوليكا­لىق تاق ورناتۋ دا جوس­پارلانعان. تاقتىڭ الدى­نا كەتبۇقانىڭ بالاۋىز ءمۇسىنى مەن كەشەن اۋماعىندا «اقساق قۇلان» شاعىن ساۋلەت نىساندارى مەن كۇيمەلەر، تۋلار، تۋتۇعىرلار قويىلادى.

كەشەن عيماراتىنىڭ تەحني­كالىق جاعىنا دا تولىق­قان­دى كوڭىل بولىنگەن. اتاپ ايت­ساق، ەكسپوزيتسيالار مەن دەمون­سترا­تسيالارعا ارنالعان زالدار، نامازحانا، تاماق ىشەتىن بۋفەت-شايحانا، قىزمەتكەرلەردىڭ تۇرۋىنا ارنالعان بولمەلەر، كەشەنگە كەلۋشى ساياحاتشى قاۋىم مەن قوناقتارعا ارنالعان دەمالىس بولمەلەرى بولادى.

جەزقازعان قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى زينا اقىلبەكوۆا اتالعان كەشەننىڭ نەگىزگى ماق­ساتى مەن مىندەتى – قازاق حالقى­نىڭ قالىپتاسۋ تاريحىنىڭ ماڭىز­دى كەزەڭدەرىنىڭ بىرىنە تۇرعىن­داردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن كەلۋشىلەردى تارتۋ ەكەندىگىن ايتادى.

– جوبانى جۇزەگە اسىرۋ بارى­سىندا قازاقستان حالقى جەز­قازعان قالاسىنىڭ عانا ەمەس، ۇلى­تاۋ اۋدانىنىڭ دا تاريحي نىساندارىن ارالاۋعا مۇمكىندىك الادى. سونىمەن قاتار، بۇل نىسان جەزقازعان ءوڭىرى مەن ەلىمىزدىڭ باعا جەتپەس مادەني مۇراسىن نا­سي­حاتتاۋعا دا يگى ىقپالىن تي­گىزە­دى دەگەن سەنىمدەمىز، – دەيدى ز.اقىلبەكوۆا.

تاريحي نىساندارعا بارار جولدا كەلۋشىلەر ءۇشىن نەگىزگى دەمالىس ورنى – جوشى حان كەشەنى مەن ونىڭ اۋماعىندا ورنالاساتىن ەتنواۋىل بولادى. سونىمەن قاتار، قولونەرشىلەرگە ۇلتتىق ناقىشتا كادەسىيلار ساتاتىن ورىندار اشۋ جوسپارلانعان. عالىمدارمەن بىرلەسە وتىرىپ، « ۇلىق ۇلىس» ەكسپوزيتسياسى ازىرلەنۋ ۇستىندە.

ەكسكۋرسيادان باسقا، كەلۋ­شى قاۋىمنىڭ بوس ۋاقى­تىن ما­دەني ءىس-شارالار ارقىلى ءتيىم­دى، ءارى بەلسەندى وتكىزۋ جوس­پار­دا بار. دەمالىس ورىندارى رەتىن­دە جەزقازعان قالا­سىن­­داعى قو­ناق ۇيلەر مەن ما­دەني نىساندار ۇسىنىلادى. سونىمەن قاتار، مار­شرۋتقا جەزقازعان قالاسىن­داعى تاريحي-ارحەولوگيالىق جانە قانىش ساتباەۆ اتىنداعى تاريحي-وندىرىستىك مۋزەيلەردى قوسۋ، قالانىڭ كورىكتى جەرلەرىمەن تانىسۋ ۇيىمداستىرىلادى.

سونداي-اق، قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى تۋريستىك كلاستەردى دامىتۋ اياسىندا كەلۋشىلەردى قىزىقتىرۋ ءۇشىن تۋريستىك فيرمالارمەن بىرلەسكەن جۇمىس ۇيىمداستىرىلاتىنىن دا اتاپ ءوتتى. جوسپار بويىنشا تۋريستەر اعىنى جىلىنا ءۇش مىڭنان استام ادام بولادى دەگەن بولجام بار.

قورىتا ايتقاندا، جوشى حان­نىڭ تاريحي-مادەني كەشە­نىن جاقىن ماڭداعى ءارتۇرلى داۋىرلەرگە جاتاتىن ەسكەرتكىش­تەردى، ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە التىن وردا تاريحىن زەرتتەۋ ءۇشىن، سونداي-اق وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن تاريحي تاقىرىپ بويىنشا عىلىمي كونفەرەنتسيالار وتكىزۋ ءۇشىن عىلىمي بازا رەتىندە پايدالانۋعا بولادى. بۇدان بولەك، ستۋدەنتتەر مەن وقۋشىلاردىڭ تاريح پاندەرىن جانە وقۋ پراكتيكالارىن وسى كەرەمەت تاريحي-مادەني كەشەندە ۇيىمداستىرۋ دا جوسپاردا بار. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، بۇل يگى باس­تاما تەك قانا جەزقازعان- ۇلىتاۋ ايماعى ءۇشىن عانا ماڭىزدى ەمەس، ول قازاقستاندى كۇللى الەمگە تانىتاتىن بىرەگەي جوبا بولادى دەگەن سەنىم بار.

ءسوز سوڭىندا ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر جاعىمدى جاڭالىق – جوشى حان تاريحي-مادەني كەشەنىنىڭ قۇ­رىلىسى بيىل اياقتالىپ، ونىڭ سالتاناتتى اشىلۋى الداعى ايلاردىڭ بىرىندە وتەدى دەپ جوسپارلانعان.

 

قاراعاندى وبلىسى،

جەزقازعان قالاسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • 14 مامىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار