ونداعى پەرىلەر مەن ديۋلار, سامۇرىق پەن سان الۋان الىپتار, اراسان بۇلاقتار مەن ماڭگى سارعايمايتىن بالعىن قۇراقتار تالاي ەرتەگىگە جۇك بولعان. وسىناۋ قاپ تاۋىنان دا يىعى اسقاق, قازىنالى جۇمباعى قاتپارلى, ار-نامىسى ايبىندى, بەكزات تا تاكاپپار داڭقىمەن, ىزگىلىكتى يىرىمىمەن الەمدىك ادەبيەتتە تۇركى حالىقتارىنىڭ مارتەبەسىن اسپانداتقان باۋىرلاس ازەربايجان حالقىنىڭ سۇيىكتى پەرزەنتى, الەم ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلى, دانىشپان اقىن نيزامي گانجاۋيدىڭ ومىرگە كەلگەنىنە بيىل 880 جىل تولىپ وتىر. سوعان وراي ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ 2021 جىلدى «نيزامي گانجاۋي جىلى» دەپ جاريالادى.
نيزامي گانجاۋي (1141-1209) – ازەربايجان حالقىنىڭ كلاسسيك اقىنى, تۇركى الەمىنىڭ ۇلى ويشىلى. ول 1141 جىلى قازىرگى ازەربايجاننىڭ گانجا قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. «گانجاۋي» – ونىڭ لاقاپ اتى, شىن ەسىمى ءىلياس يبن ءجۇسىپ نيزامي. گانجاشاي وزەنىنىڭ القابىندا ورنالاسقان كورىكتى گانجا شاھارى ورتا عاسىردا مادەنيەت پەن ءبىلىمنىڭ, ساۋدا مەن قولونەردىڭ گۇلدەنگەن ورتالىعىنا اينالادى. كاۆكاز, تاياۋ شىعىس, ورتا ازيا ەلدەرىمەن تىعىز قاتىناستا بولعان گانجادا سول زاماندا ۇزدىك ونەرگە يە بولعان اتاقتى شايىرلار مەن ويشىلدار, قىلقالام, قۇسنيحات شەبەرلەرى, زەرگەرلەر مەن ساۋلەتشىلەر باس قوسادى. اقىننىڭ اكەسى اۋەلى يراندا, كەيىننەن گانجا شاھارىندا ءومىر سۇرەدى. نيزامي جاستايىنان عىلىم-بىلىمگە قۇشتار زەرەكتىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ, ماتەماتيكا, مەديتسينا, مۋزىكا, بەينەلەۋ ونەرى, يسلام فيلوسوفياسى, فيكح, استرونوميا, جۇلدىزناما, الحيميا, بوتانيكا, تەولوگيا, يسلام, حريستيان, يۋدايزم, زورواستريزم, ماني ءىلىمى, ميفولوگيا, ءۇندى مەن انتيكالىق مادەنيەت ميراستارى جانە باسقا دا سالالاردى تەرەڭ مەڭگەرىپ وسەدى. ونىڭ سول داۋىردەگى عىلىمدى جان-جاقتى مەڭگەرگەن عۇلاما ەكەندىگى ولەڭدەرى مەن داستاندارىنان ايقىن كورىنىپ تۇرادى:
وقىدىم ارابشانى, داريدى دا,
ءۇڭىلدىم بۇحاري مەن تاباريعا.
جىرلارىم اعات, قاتە بولماسىن دەپ,
اشتىم مەن, كىتاپتاردىڭ قويماسىن كوپ.
پەحلەۆي قويماسىنان بۋما تاپتىم,
ىزەتپەن ءار پاراققا شىراق جاقتىم.
كونەنىڭ كوپ كىتابىن تاۋىسقاندا,
قالامىم قانات قاقتى الىستارعا.
(اۋدارعان ق.بەكقوجين)
ول ولەڭدەرىن تۇرك تىلىمەن قاتار, اراب, پارسى تىلدەرىندە جازعان. X-XII عاسىرلاردا ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي ومىرىنە داعدارىس پەن قيىنشىلىق اكەلگەن يران, كاۆكاز, تۇران بيلەۋشىلەرىنىڭ تاق تالاسىن وتكىر سىناپ, ەلدىڭ ارمان-مۇڭىن, ىزگىلىك پەن ماحابباتتى پاراسات شۋاعىنا ورنەكتەپ شەبەر جىرلاعان ءنيزاميدىڭ الەمگە ايگىلى «حامسا» توپتاماسىنا ەنەتىن بەس داستانى جانە ليريكالىق ولەڭدەر ديۆانىنىڭ جەكە بولىمدەرى, 6 قاسيدا, 116 عازەل, 2 قىتا, 30 رۋباي جانە باسقاداي تۋىندىلارى بۇگىنگە جەتكەن.
اقىننىڭ جاۋھار تۋىندىلارى شىعىس پەن باتىس پوەزياسىنىڭ دامۋىنا وراسان زور ىقپالىن تيگىزدى. اسىرەسە حافيز شيرازي, جالال-اددين رۋمي, ساعدي سىندى اقىندار ونىڭ ءنارلى پوەزياسىنان سۋسىندادى. مىسالى, ءامىر حۇسراۋ دەحلەۋي, الىشەر ناۋاي, اباي, گيوتە تاعى باسقا اقىنداردىڭ داستاندارى ءنيزاميدىڭ اسەم الەمىنەن تامىر تارتىپ ءوربىدى. شىعىس شايىرلارىنىڭ بارشاسى ءنازيرا ۇلگىسىندە ءنيزاميدى جاڭعىرتىپ قايتالايدى. «حۇسراۋ – شىرىندى» 1383 جىلى ساراي بەركەدەگى قىپشاق قۇتىپ تا جىرعا قوسادى. بۇل مەكتەپتەن باتىس كلاسسيكتەرى دە قۇر الاقان قالماعان. ايتالىق, «جەتى ارۋ» داستانىنىڭ «تۋراندوت حانشايىم» اتتى ءبولىمىن نەمىس اقىنى گيوتە دە جىرلاعان.
پارسى ءتىلدى ادەبيەتتە ساعدي, فيرداۋسي, ءانۆاريدى اقىنداردىڭ پايعامبارى دەسە, فيرداۋسي جازعان «شاحنامادان» اسىرىپ «حامسا» جازىپ, بەس داستاننان قۇرالاتىن جاڭا جانردى الەمدىك ادەبيەتكە ەندىرىپ, سونى باعىت قالىپتاستىرعان ءنيزاميدى «اقىنداردىڭ ءتاڭىرىسى» دەپ زامانا دانىشپاندارى اسپانداتىپ باعا بەرگەن, ال ونىڭ الدىندا دۇنيەگە تەڭدەسسىز تۋىندى «شاحناماسى» ارقىلى ءماشھۇر بولعان ءفيرداۋسيدى «شايىرلاردىڭ پايعامبارى» دەپ ۇلىقتاسا كەرەك.
شىعىس ادەبي داستۇرىنە جاڭا ورنەك اكەلگەن عۇلاما شايىر نيزامي وزىنەن بۇرىنعى فيرداۋسي, ساناي سەكىلدى اقىنداردىڭ ادەبي ميراستارىن جالاڭ جالعاستىرۋشى عانا ەمەس, شىعارماشىلىقپەن ىلگەرى دامىتۋشى, سىني كوزقاراسپەن شيراتىپ, سونى بەلەسكە كوتەرۋشى تۇلعا رەتىندە دارالانادى. ول ءمولدىر ماحابباتتى, ىزگىلىك پەن ادال ەڭبەكتى, قاراپايىمدىلىق پەن نازىكتىكتى, قيساپسىز بايلىق, شەكسىز بيلىك, توعىشارلىق پەن قاتىگەزدىككە قاراما-قارسى قويىپ جىرلاپ, ادام رۋحىنىڭ بارىنەن اسقاق ەكەنىن ۇلىقتايدى.
شايىردىڭ نەگىزگى ىرگەلى شىعارماسى – «حامسا» («بەس داستان توپتاماسى»), وعان «سىرلار قازىناسى» (1173 – 1179), «حۇسراۋ-شىرىن» (1181), ء«لايلى-ءماجنۇن» (1188), «جەتى ارۋ» (1197) جانە «ەسكەندىرناما» (1203) اتتى بەس داستانى كىرگەن. ءنيزاميدىڭ ەستەتيكالىق-فيلوسوفيالىق سونى دا كۇردەلى پايىممەن ۇيلەستىرىپ, ەنتسيكلوپەديالىق ۇشان-تەڭىز ءىلىم-بىلىممەن نارلەندىرىپ, قايتالانباس اسەمدىكپەن ورنەكتەگەن «حامسا» («بەس داستان توپتاماسى») ەپوپەياسى الەم ادەبيەتىنىڭ التىن قورىنىڭ تورىنەن ورىن الادى. نيزامي گانجاۋيدىڭ «حامسا» توپتاماسى شامامەن الپىس مىڭ جول ولەڭنەن قۇرالادى, اقىن بۇل بەس داستاندى ءومىرىنىڭ سوڭعى وتىز جىلىندا جازىپ بىتىرەدى.
«ۋا, قۇدىرەت, كوتەر مەنى قۇزىرىڭنىڭ قاقپاسىنا, تاكاپپار جۇرت ەسىگىندە دەنەم شاڭ بوپ جاتپاسىن دا!», دەپ جىرلاعان شايىر پاتشا سارايىنىڭ بۇلب ۇلى بولۋدى قالاماي, شابىتتى شىعارماشىلىق ازات رۋحتى تاڭداپ, سەرىلىك پەن رۋحاني كەمەلدەنۋ جولىن ومىرىنە سەرىك ەتكەن. ونىڭ ولەڭدەرىنەن سوپىلىق باعىتتىڭ ىزدەرى ايقىن بايقالادى. ابجاد ەسەپتەرىمەن نيزامي اتى 1001 دەگەن سانعا پارا-پار, ونى دا ولەڭدەرىندە سيپاتتايدى.
نيزامي «حامسانى» قۇرايتىن «سىرلار قازىناسى (ماعزام ۋل-اسرار)» داستانىن ەرزينجان اكىمى باحرام شاح يبن داۋىتكە, «حۇسراۋ مەن شىرىندى» سەلجۇق سۇلتانى اتابەك ماحاممەد يبن جاھان پەحلەۆانعا, ء«لايلى مەن ءماجنۇندى» شيرۆان شاح ءى احسيتانعا, «جەتى ارۋدى» ماراعا بيلەۋشىسى الاددين كورپە-ارسلانعا ارنايدى. «ەسكەندىرناما» داستانى «شارافناما» جانە «يكبالناما» اتتى ەكى بولىمنەن تۇرادى. «شارافناما» كىتابىن ازەربايجان اتابەگى ءنۇسراتاددين ابۋباكىر يبن مۇحاممەدكە, «يكبالنامە» كىتابىن موسۋل اكىمى مالىك يزاددينگە ارنايدى.
ونىڭ ديداكتيكالىق-فيلوسوفيالىق وي-پىكىرلەرگە تولى «سىرلار قازىناسى» داستانىندا اقىن ادام بالاسىنىڭ وتكىنشى ءفاني جالعانعا كەلۋى, ەرجەتىپ, عۇمىر كەشۋى, اقىرى سول ومىرمەن ءبىرجولا قوشتاسۋى جايىندا تولعاسا, «حۇسراۋ مەن شىرىن» داستانىندا ادام بويىنداعى ەڭ اسىل قاسيەت – ماحابباتتى جىرلاي وتىرىپ, سول ارقىلى ول مەملەكەتتى باسقاراتىن ادام قاشاندا قارا قىلدى قاق جاراتىنداي ءادىل, اق نيەتتى, مەيىرىمدى جان بولۋى كەرەك دەگەن پىكىر ايتادى. ال عۇمىر بويى ادال ماحابباتىنان اينىماعان شىرىن سۇلۋدى نيزامي ىزگىلىكتىڭ ۇلگىسى ەتىپ ماداقتاسا, «ەسكەندىرناما» شىعارماسىندا ەجەلگى اڭىز-لاقاپقا اينالعان پاتشا ەسكەندىر زۇلقارنايىن تۋرالى تاريحي باي دەرەكتەردى كوركەمدىكپەن ارلەپ, جىرعا ارقاۋ ەتەدى. قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ابايدىڭ «ەسكەندىر» داستانىن نيزامي ۇلگىسىنە جاقىن جىرلاعانىن كەمەڭگەر مۇحتار اۋەزوۆ انىقتاعان.
«حۇسراۋ-شىرىن» داستانىنىڭ كەيىپكەرلەر جۇيەسىنىڭ وزىندە ەجەلگى زامان پوەزياسىنىڭ داستۇرىندە كەزدەسپەيتىن وزگەشە جاڭا لەپ, توسىن مۇسىندەۋ بايقالادى. ايتالىق, داستاننىڭ باس كەيىپكەرى ايەل, ول – سۇلۋلىعى مەن دانالىعى جاراسىم تاپقان شىرىن. ونىڭ دانالىعى ەل بيلەگەن پاتشالاردان دا ارتىق, نازىك سەزىم, تەرەڭ پاراسات, ادال ماحابباتتىڭ يەسى. مۇنداي ارۋ بەينەسى سول داۋىردە الەمدىك ادەبيەتتە كەزدەسپەيتىن سيرەك قۇبىلىس. بايلىعى مەن بيلىگى شەكسىز, بىراق كوركەم مىنەزدى جومارت پاتشا حۇسراۋعا قارسى قويىلعان كەيىپكەر دە سونى, ول – قاراپايىم ەڭبەك ادامى, تاس قاشاۋشى فارحاد. ونىڭ الىپ دەنەسى مەن ىزگى كوڭىلى ادال ەڭبەك يەسىنىڭ مارتەبەسى پاتشا تاعىنان دا, قيساپسىز قازىنادان دا اسقاق ەكەندىگىن تانىتىپ, دانىشپان نيزامي گۋمانيستىك رۋحتى, ادالدىق پەن ەڭبەكقۇمارلىقتى, ءمولدىر ماحابباتتى بارشا قۇندىلىقتان ارتىق باعالاپ, ادامزاتقا ۇلگى ەتكەندىگىن دايەكتەيدى.
«حامساداعى» وقيعالار شىتىرمان حيكايا, قىزىقتى اڭىز-ءاپسانا, شيرىققان سيۋجەتتىك جەلىگە ءورىلىپ, وقىرماندى بەيجاي قالدىرماي تارتىمدىلىعىمەن ارباپ الادى. شايىردىڭ شەبەرلىگى سول, ونىڭ ءاربىر كەيىپكەرى ءبىر-بىرىنە مۇلدە ۇقساماي, جاڭا قىرىمەن,تىلسىم سىرىمەن, قىزۋ تارتىس-تالاسپەن, ءار داستاندا وقيعالار بۋىرقانىپ دامۋمەن سۋرەتتەلەدى. مىسالى, حۇسراۋ پاتشا مەن فارحاد شەبەردىڭ كەزدەسۋىندەگى مىناۋ ديالوگ ەجەلگى تۇركى داستۇرىندەگى ايتىس ۇلگىسىندە, ناقتىراق ايتقاندا, شەشەندىك داۋ مازمۇنىندا بەرىلگەن دەسەك بولادى:
حۇسراۋ: – ۋا, كىمسىڭ سەن, قالاي بىلمەي كەلگەنمىن.
فارحاد: – مەنىڭ ولكەم الىستا, دوستىق دەگەن ەلدەنمىن.
حۇسراۋ: – نەمەن ساۋدا جاسايدى, قياننان كەلىپ قايداعى؟
فارحاد: – جۇرەكتەرىن ايىرباستاپ, قايعى ارقالاپ قايتادى.
حۇسراۋ: – جۇرەكتەردى تاستاپ كەتۋ وڭاي ەمەس ەكەن عوي.
فارحاد: – بۇل ماحاببات اركىمگە ولجا بەرمەس مەكەن عوي.
(اۋدارعان ءو.كۇمىسباەۆ)
دانىشپان اقىننىڭ ادامنىڭ كەمەلدەنۋى مەن جۇرەكتى اسپەتتەۋى, ىزگىلىك پەن ماحابباتتى, ادامنىڭ ار-نامىسىن, مۇقالماس جىگەرىن دارىپتەۋى, ادىلەتتى قوعامدى, قايىرىمدى مەكەندى ارمان-اڭسار ەتۋى باعزى تۇركىلىك «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالايتىن» جەرۇيىق – وتۇكەن اپساناسىمەن, سونىمەن بىرگە كەيىنگى ءابۋ ناسىر ءال-فارابي مۇراتىمەن تەرەڭ ۇيلەسىپ قابىسادى. البەتتە, انتيكالىق ساناتكەرلەر مەن ءۇندى دانالارىنىڭ وي ۇشقىندارى دا نيزامي گانجاۋي ونەرناماسىندا ايرىقشا ءىز قالدىرعانى اڭدالادى. ادامزاتتىڭ اقىل-وي قازىناسىنىڭ تۇنىعىمەن سۋارىلعان ونىڭ وزىق تۋىندىلارىنىڭ ماڭگىلىك جاساۋ سىرى دا وسىندا بولسا كەرەك. ماسەلەن, اقىننىڭ سۋرەتتەۋىندە ەسكەندىر ەل قامىن جەگەن, قارا قىلدى قاق جارعان ادىلەتتى, ءمىنسىز پاتشا, زامانىنان وزعان ويشىل, ونىڭ قاسىندا ەرىپ جۇرگەن نوكەرلەرى اريستوتەل, ۆاليس (فالەس ميلەتسكي), سوكرات, پۋليناس (اپوللوني تيانسكي), فۋرفۋريۋس (پورفيري تيرسكي), حەرميس (گەرمەس تريسمەگيست) جانە پلاتون.
ول جاھاندى شارلاپ ءجۇرىپ ازەربايجاننىڭ باردا ولكەسىنەن ارۋ پاتشايىم نۋشابە ەلىنە كەلەدى. اقىن ازەربايجان جەرىنىڭ سۇلۋلىعىن, باردا قالاسىنىڭ اسەمدىگىن, ادامدارىنىڭ جومارت پەيىلىن قۇلپىرتىپ ايشىقتايدى. جيھانكەز ول ەلدە تەك قانا ايەلدەر ءومىر سۇرەتىنىن, عاجايىپ ادىلەت ورناعانىنا كۋا بولادى. ەلشى بولىپ ءپىشىنىن وزگەرتىپ جاسىرىنىپ كەلگەن ەسكەندىر پاتشانى نۋشابە حانىم ءبىلىپ قويادى, سەبەبى زۇلقارنايىننىڭ سۋرەتى ساراي قورىندا بار بولاتىن. ول ۇلىق مەيماننىڭ قۇرمەتىنە ۇلان-اسىر توي جاساپ, داستارقان تارتادى. مۇنداعى اس ءمازىرى پاتشا مەن ونىڭ ساربازدارىن تاڭعالدىرادى. سەبەبى نۋشابە حانىم تاعامنىڭ ورنىنا, داستارقانعا ءۇيىپ-توگىپ نەبىر اسىل تاس, جاۋھارلاردى جايناتىپ قويادى. بۇعان پاتشا قايران قالىپ, سەبەبىن سۇراعاندا حانشايىم بىلاي دەپ جاۋاپ بەرەدى:
سىزگە تاماق بولماسا گاۋھار مارجان,
ەل تونايسىڭ نەلىكتەن سالىپ مايدان.
جىلتىراعان مەرۋەرت, جاقۇت, لاعىل,
اشىققانعا بيدايداي بولسىن قايدان؟
كوزدىڭ قۇرتىن الاتىن اسىل تاسقا,
الدانىپ اشكوز جاندار جولدان تايعان.
تالاي ادام اشتىقتان بۇرالىپ ءجۇر,
سونىڭ قامىن كىم ويلار, پاتشام, ويلان؟!
(اۋدارعان ا.تويشان ۇلى)
«ەسكەندىرناما» داستانى «شارافناما» (داڭق كىتابى) جانە «يكبالنامە» (باقىت كىتابى) اتتى ەكى بولىمنەن تۇراتىنى بەلگىلى. سوڭعى بولىمدە ەسكەندىر پاتشا الەمدى شارلاپ ءجۇرىپ سولتۇستىك قيىردان «ىزگى قالاعا» تاپ بولادى. بۇل عاجايىپ مەكەننىڭ سيپاتى دا ءابۋ ناسىر ءال-فارابي تراكتاتىندا باياندالعان ادىلەتتى قالا-مەملەكەتكە ۇقساس بولۋى تۇركى ۇلىلارىنىڭ اراسىنداعى ءداستۇر ساباقتاستىعى بەرىك بولعاندىعىنىڭ ءبىر دالەلى-سىندى. بۇل قالادا ءاربىر ادامنىڭ قۇقى تەڭ, بيلەۋشى مەن باعىنۋشىدا ايىرما جوق, باي مەن كەدەي دەگەن تۇسىنىك جويىلعان, زورلىق-زومبىلىق اتىمەن جوق, قوجايىن مەن قۇل دەگەن بولمايدى, اۋرۋ, اشتىق پەن جالاڭاشتىق جوق, ادامدار قارتايعانشا باقىتتى ءومىر سۇرە بەرەدى, سەبەبى ادىلەت سالتانات قۇرىپ, تۇرعىندار ەركىندىكپەن تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن. ەگەر قاپەلىمدە بىرەۋ ادىلەت زاڭىن بۇزسا, ونى ادامدار بۇل ولكەدەن قۋىپ جىبەرەدى ەكەن. ەجەلگى تۇركىنىڭ «ماڭگى ەل» ءاپساناسىنان باستاۋ الىپ باۋىرلاس حالىقتاردىڭ ەپيكالىق ساناسىنا ارقاۋ بولعان وسى ىزگى مەكەندى نيزامي اسقاقتاتا جىرلايدى. ونىڭ تۇرعىندارى جيھانكەزگە بىلاي دەيدى:
ءبىزدىڭ ەلدە بولمايدى ۇرلىق-قارلىق,
قاجەتسىز بوپ ەسىكتەن ق ۇلىپتى الدىق.
مۇندا جوق الداپ-ارباۋ, وتىرىك ايتۋ,
قورقىنىش, زورلىق, قورلىق, كىرىپتارلىق.
سيىرلار ەن جايلاۋدى ارالايدى,
بىرەۋ باعىپ, ونى ەشكىم قامامايدى.
سەنسەڭىز, جىرتقىشقا دا زيىن بىتكەن,
ارىستان-قاسقىر تابىنعا جولامايدى.
(اۋدارعان ا.تويشان ۇلى)
گانجاۋيدىڭ الەۋمەتتىك-ۋتوپيالىق كوزقاراستارى, اسىل مۇراتتارى كونە تۇركى, ورتا عاسىرلىق تۇركى جازبا ادەبي مۇراسى, حالىق قازىناسىمەن تىعىز استاسىپ جاتۋى قايران قالدىرادى. ول جىرىنا ارقاۋ ەتكەن تاقىرىپتاردى شىعىس كلاسسيكتەرىنىڭ بارشاسى ءنازيرا ۇلگىسى بويىنشا قايتادان جاڭعىرتىپ جىرلاپ, ونەگەلى مەكتەپ قالىپتاستىرعان. البەتتە, نيزامي پوەزياسىنىڭ ءداستۇرلى ورنەگى قازاق پوەزياسىندا شورتانباي, دۋلات, اباي, شاكارىم, شاڭگەرەي, ءشادى, ءماشھۇر ءجۇسىپ, اقان سەرى, تۇرماعامبەت سەكىلدى ءسوز زەرگەرلەرىنىڭ شىعارمالارىندا ايقىن بايقالىپ تۇرادى.
ۇلى اباي ۇستازى نيزامي گانجاۋيدەن كوپ ۇلگى ۇيرەنگەنى ونىڭ ولەڭدەرىنىڭ وي قۇنارى مەن كوركەمدىك كەستەسىنەن اڭدالادى. اقىن اباي نازيراشىلدىق داستۇرىندە «ەسكەندىر» پوەماسىن جىرلاعانى انىق. بىراق ول ۇلى ۇستازىنا قۇر ەلىكتەمەي ونىڭ مۇراسىن شىعارماشىلىقپەن ەركىن مەڭگەرىپ, ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ءداۋىرىنىڭ شىندىعى تۇرعىسىنان باعامداعانى بايقالادى. نيزامي «حامساسىندا» كەيىپكەر بولعان بارشا پاتشالاردى سىناپ-مىنەپ, تەك قانا ەسكەندىردى ءمىنسىز پاتشا, ادىلەتتى بيلەۋشى, ەرەكشە اسىلزادا ەتىپ بەينەلەيدى. ناۋاي دا وسى سۇرلەۋدى ۇستانادى. اباي بولسا, كەرىسىنشە ەسكەندىردى جويقىن شاپقىنشىلىق جاساپ ەل جاۋلاعان اشكوز جەمىت پاتشا رەتىندە اشكەرەلەپ, «باقپەن اسقان پاتشادان, ميمەن اسقان قارا ارتىق» دەپ ءوز ولەڭىندە ايتقانىنداي دانا اريستوتەلدى اسقاقتاتادى. پەندەنىڭ تويىمسىز كوزى ءبىر شىمشىم توپىراققا تويادى دەگەن ەسكى اڭىزدى ءتامسىل ەتىپ, اينالاسىنداعى زامانداستارعا, وقىرماندارعا سىنشىل وي تاستاپ, عيبرات بەرۋدى, دۇنيەقوڭىزدىقتان ساقتاندىرۋدى ماقسۇت تۇتادى.
نيزامي مەن ابايدا ۇندەس ۇلگى, ورامداس وي سارىنى مول كەزدەسەدى:
نيزامي:
جازمىشتى ۇق, – فانيلىك بۇل ءىس پەن اتاق,
ءبارى دە بولار ءبىر كۇن كور-توپىراق.
(اۋدارعان ق.بەكقوجين)
اباي:
ادامزات – بۇگىن ادام, ەرتەڭ توپىراق,
بۇگىنگى ءومىر جارقىلداپ الدار بىراق.
ۇلى اباي ءداستۇرىن كەيىنگى تولقىن قازاق اقىندارى جاسامپازدىقپەن جاڭعىرتتى. دانىشپان نيزامي گانجاۋيدىڭ ء«لايلى-ءماجنۇن» داستانىن ت.جاروكوۆ, ت.الىمقۇلوۆ, ع.ورمانوۆ, ق.امانجولوۆ, ج.سىزدىقوۆ, د.ءابىلوۆ, ا.جۇماعاليەۆ باستاعان ءبىر توپ ايگىلى اقىندار اۋدارىپ, 1947 جىلى نيزامي گانجاۋيدىڭ 800 جىلدىق مەرەيتويىنا تارتۋ ەتتى. 1980 جىلى «جەتى ارۋ» پوەماسىن كورنەكتى اقىن ق.بەكقوجين اۋدارىپ جاريالادى.
نيزامي گانجاۋي وتىزدان اسقان شاعىندا قىپشاق قىزى اپپاققا ۇيلەنىپ, وعان كوپتەگەن ولەڭىن ارناپ, اسىل جارىنىڭ بەينەسىن, ءمولدىر ماحابباتىن جىر-داستاندارىندا شەبەرلىكپەن مۇسىندەگەن. وسى شەجىرەلىك تاريحتان شابىتىنا الاۋ جاققان اقيىق اقىن ق.بەكقوجين 1974 جىلى «اپپاقناما» داستانىن جازادى. ق.قۋانىشباەۆ تەاترى نيزامي گانجاۋيدىڭ ء«لايلى-ءماجنۇن» داستانى جەلىسى بويىنشا سپەكتاكل ازىرلەپ, 2019 جىلى تابىستى ساحنالاپ, كورەرمەنگە كونە عاسىر كۇمبىرىن جەتكىزدى.
ءسوز اسىل تالاي عايىپ سىر اشاتىن,
الەممەن سىرى جۇمباق سىرلاساتىن.
بۇگىن باردىڭ ەرتەڭ-اق ءبارى وشەر,
ءسوز عانا ماڭگى جاساپ, مايدان كەشەر!
باق سولار, جىبەك ءشىرىپ, كۇمبەز قۇلار,
ءبارى-ءبارى جەلگە كەتەر, تەك ءسوز قالار.
(اۋدارعان ق.بەكقوجين)
– دەپ تۇركى حالقىنىڭ دانىشپان اقىنى نيزامي گانجاۋي جىرلاعانداي شايىردىڭ ونەر الەمىندەگى شۇعىلاسى ادامزات بالاسىنىڭ جۇرەگىنە نۇرلى شۋاعىن ماڭگى شاشا بەرەدى.
