ادەبيەتتە كەڭىنەن قامتىلعانىمەن, كينو سالاسىندا رەجيسسەرلەردىڭ شىعارماشىلىعىن كوپ شيراتا قويماعان تاقىرىپتىڭ ءبىرى وسى اشارشىلىق ەكەنىمەن كينوگەرلەردىڭ ءوزى دە كەلىسەتىن بولار. ورتا داۋلەتتىنىڭ ءوزىن بايدىڭ قاتارىنا قوسىپ, ءبىر تۇندە تىگەرگە تۇياق قالدىرماي بار مالىن تاركىلەپ الۋ, وزدەرىن كوز كورمەس, قۇلاق ەستىمەس جاققا يتجەككەنگە ايداپ, بالا-شاعاسىن بوسقىن ەتىپ جىبەرگەن ارەكەت اسا قىتىمىر جاعدايدا ىسكە اسىرىلعانىن, اۋىل بايلارىن اۋىزدىقتاۋدىڭ ءجونى وسى دەپ اسىرا سىلتەۋدىڭ اششى شىندىعىن كورسەتكەن ەكرانداعى ەڭ العاشقى فيلم «سۇراپىل سۇرجەكەي» ەدى. قازاق حالقىنىڭ باسىنان كەشكەن اشارشىلىق ناۋبەتى مەن زوبالاڭ كەزەڭنىڭ زارداپتارى بەينەلەنگەن وتاندىق تۇڭعىش كينوتۋىندىنى بەلگىلى جازۋشى سماعۇل ەلۋبايدىڭ «اق بوز ءۇي» شىعارماسىن ارقاۋ ەتە وتىرىپ رەجيسسەر دامير ماناباەۆ ءتۇسىردى. دامير ماناباەۆتىڭ بۇل ءفيلمى 1990-جىلداردىڭ باسىندا وزىنە دەيىنگى سالىنعان سۇرلەۋدەن سۋىرىلىپ شىعىپ, قازاق كينوسىنا وزگەشە سيپات اكەلگەن سونى دۇنيەلەردىڭ ءبىرى بولدى. اڭداعان ادامعا «اق بوز ءۇيدىڭ» جەلىسىمەن ەكراندالعان «سۇراپىل سۇرجەكەيدە» شىعارماعا قاراعاندا, اجەپتاۋىر ايىرماشىلىق بارى بىردەن بايقالادى. جازۋشى مەن رەجيسسەر اقىلداسا وتىرىپ, قازاقتىڭ ءبىرىنىڭ ەتىن ءبىرى جەۋگە بەيىم كەلەتىن كۇنشىلدىگىن, ىشىنە قىل اينالمايتىن قىزعانشاقتىعىن ءبولىپ الىپ, «باسقاسىن ايتىپ قايتەمىز, قازاقتىڭ تۇبىنە جەتكەن, مىنە, وسى مىنەز» دەگەندى كورسەتۋدى ماقسات تۇتقان سياقتى. كامپەسكەنىڭ ءوزى نەدەن باستالدى – ءبىرىن-ءبىرى كورەالماۋشىلىق, ءبىرىنىڭ ءىشىن قىزدىرعان ەكىنشىسىنىڭ بايلىعى, «ول نەگە باي, مەن نەگە كەدەيمىن؟». ونەردىڭ الەۋمەتتىك اسپەكتىسىندە جارلى مەن بايدىڭ قاقتىعىسى – ماحاببات سەكىلدى ماڭگى سارىننىڭ ءبىرى.
فيلم قالاي باستالادى؟ ماجان بايدىڭ اۋىلىنىڭ بالاسى ويناپ, قازانى قايناپ جاتقان مامىراجاي تىرلىگى. مىنە, اۋىل ورتاسىنداعى قىزىل جالاۋى جەلبىرەگەن قازاق ۇيدەن اۋىلناي جورعا كۇرەڭ شىقتى. كەرىلىپ-سوزىلىپ, بويىنىڭ قۇرىس-تىرىسىن جازىپ, ەسىنەپ ەسىك الدىندا تۇر. انە, قۇس اتىپ قايتقان ب ۇلىشتىڭ كوزى ماجان بايدىڭ توقالى بالقياعا ءتۇستى. وسىلايشا باياۋ عانا باستالاتىن فيلم بالقيا مەن حانسۇلۋدىڭ بىرىنە ءبىرى بىزدەي ءتىلىن سۇعىپ الىپ, بۇكىل اۋىلدى باسىنا كوتەرىپ كوكايىلدانا شاپتىعاتىن شايپاۋ مىنەزدەرىنىڭ كورىنىستەرىنەن كەيىن كەنەت جىلدام قارقىن الا باستايدى. ەكى ايەلدىڭ ۇرىسى – ەرتەڭگى بولاتىن سويقاننىڭ العاشقى بەلگىسى. وسى ارادا جاڭا وكىمەتتىڭ وكىلى سۇرجەكەي دە جەتەدى, جار استىنان جاۋ ىزدەپ تابۋ – وعان جۇكتەلگەن مىندەت.
فيلم رومانداعى وقيعا ورنىن وزگەرتپەي ماڭعىستاۋدا تۇسىرىلەدى. سەبەبى ماڭعىستاۋدا ءبىر جەردە قونىس تاۋىپ, ءومىر ءسۇرۋ قيىنداۋ. تۇمسىعىمەن ءتۇرتىپ, تۇياعىمەن تەۋىپ جەيتىن قارايعان ءشوپ وقتا-تەكتە قىلاڭ بەرمەسە, قۇمداۋىت دالا مالدى ءولتىرىپ الماس ءۇشىن كوشتى قاجەت ەتەدى. ال مال ولسە, قازاقتىڭ تىرشىلىگى دە توقتايدى. جاڭا وكىمەتتىڭ جالاۋىن كوتەرگەن سۇرجەكەيلەر ماجان اۋىلىن «وسى كوشىپ-قونعاندارىڭ دا جەتەدى» دەپ ءبىر جەردە قونىستانىپ, تاپجىلماي تىرشىلىك ەتۋىن تالاپ ەتەدى. مال جەپ قويعان جەردىڭ وتى جوق بولعان سوڭ تورتاياقتى تەگىس قىرىلىپ, ەندى سونداعى جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ ءوزى شەتىنەن جان تاپسىرا باستايدى. وسىلايشا بۇكىل اۋىل تەگىس قىرىلىپ قالادى.
«سۇرجەكەي رولىنە تەك كومەديالىق رولدەرىمەن تانىلعان مەيىرمان نۇرەكەەۆ قالاي كەلدى؟» دەگەن سۇراق تۋادى. رەجيسسەر د.ماناباەۆ كوپ ارتىستەردى سىناپ كورەدى. بىراق بۇل وبراز ءارى كۇلكى شاقىراتىن, ءارى وي سالاتىن ادامعا تيەسىلى ەدى. ۇر دا جىق, اپەرباقان ادامنىڭ مىنەزىندەگى اپەندىلىكتە ەزۋگە اششى كۇلكى ۇيىرەتىن, يا جىلارىڭدى, يا كۇلەرىڭدى بىلمەي, دال قىلاتىن زاماننىڭ تۇلكى بەينەسى تانىلۋعا ءتيىس. وسى تۇرعىدا ماناباەۆ سۇرجەكەي بەينەسىنە ءدال مەيىرمان نۇرەكەەۆتى تاڭداپ العانىنا ءبىر ءسات تە وكىنگەن ەمەس, كەرىسىنشە, ونى ءفيلمنىڭ جەڭىسى دەپ بىلەدى. ءفيلمدى تۇسىرمەك بولىپ اقتاۋعا بارعاندا, رەجيسسەر باستى ءرولدىڭ بەينەسى ءۇشىن مەيىرماننىڭ شاشىن ۇستارامەن تاقىرلاپ الىپ تاستاۋدى تاپسىرادى. «قاراساق,– دەيدى رەجيسسەر, – وڭ جاق شەكەسىنەن ءدال توبەسىنىڭ ورايىنا قاراي تارتىلعان قالىڭ قاتپارلى تەرەڭ تىرتىق بار ەكەن. شوشىپ كەتتىك. ء«وي, مىناۋىڭ نە؟». سويتسەك, مەيىرمان بالا كۇنىندە باقشا ىشىندە دەمالىپ جاتقاندا, كەتپەن شاۋىپ كەلە جاتقان اكەسى بالاسىنىڭ باسىنا بايقاۋسىزدا كەتپەنىن سىلتەپ الادى. كەتپەننىڭ ءجۇزى وڭدىرماي وسىپ تۇسەدى. مەيىرمان عاجايىپتىڭ كۇشىمەن ءتىرى قالادى. وسىدان كەيىن اكەسى ءومىر بويى بىرەۋ بالاسىنىڭ بەتىنە قاراپ, ءبىر اۋىز ءسوز ايتپاق تۇگىلى, ءبىر تال شاشى تۇسپەۋىن قاتاڭ بۇيىرادى. مەيىرمان ەركە بولىپ, ەلدىڭ بارىمەن تەڭ قۇربىسى سياقتى ازىلدەسە بەرەتىن ەركىن ادام بولىپ قالىپتاسا باستايدى...
رەجيسسەردىڭ ايتۋىنشا, مەيىرمان وزگە تۇگىلى, وزىنە دە تۇسىنىكسىز ەدى, قايدان كەلگەنىن, نەگە كەلگەنىن بىلمەي, وزىنە-ءوزى سىيماي الاسۇرعان ادامنىڭ مىنەزى بولىپتى بويىندا, قالاي ەرتە كەتىپ قالعانىن دا بىلمەي قالدى مەيىرمان...
سۇرجەكەيدە مەيىرمان وزگەدەن ەشنارسە العان جوق, ءوزىن ويناپ شىققان. سۇرجەكەيدىڭ بەينەسىنىڭ شىنايى شىعۋى دا سوندىقتان. مەيىرماننىڭ ءوزى دە ولە-ولگەنىنشە وسى رولىنە ريزا بولىپ كەتىپتى. «مەن قانشاما فيلمگە ءتۇستىم, بىراق جارىق الەمدە جاساعان جالعىز جۇمىسىم وسى – سۇرجەكەي. سۇرجەكەي – مەنىڭ ەڭ تاڭداۋلى ءرولىم» دەگەن ەكەن.
فيلم ەكى جىل تۇسىرىلەدى. وسى ەكى ارالىقتا فيلمدەگى نەگىزگى كەيىپكەرلەردىڭ ءبىرى ءپاحرادديندى وينايتىن تالانتتى اكتەر نۇرمۇحان ءجانتورين قايتىس بولىپ كەتەدى. پاحراددين – ءجانتوريننىڭ سوڭعى ءرولى بولاتىن. فيلم 1992 جىلى اشعاباد, 1996 جىلى انكارادا وتكەن كينوفەستيۆالداردىڭ باس جۇلدەسىن يەلەندى.
ەكى ميلليوننان استام قازاق قىرىلعان ۇلتتىڭ قاسىرەتى – قازاق كينوسى مەن دەرەكتى فيلمدەرىندە وتە از قوزعالعان تاقىرىپ بولىپ ۇلتتىق كينونى تۇقىرتىپ تۇر. تاپ وسى «سۇراپىل سۇرجەكەي» مەن بولات ءشارىپتىڭ «اماناي مەن زاماناي» فيلمدەرىنىڭ دەڭگەيىندە قازاق تاريحىنا قارا تاڭباسىن سالىپ كەتكەن زوبالاڭ تۋرالى تۋىندىلاردىڭ دۇنيەگە كەلمەۋى كينوساياساتتىڭ ولقىلىعىنان با, الدە رەجيسسەرلەردىڭ وسالدىعىنان با, مىڭ رەت سۇراۋ سالىنعانىمەن, ءبىر رەت جاۋابى بەرىلمەگەن جۇمباققا اينالدى. سلامبەك تاۋەكەلدىڭ «جەرۇيىق», امانگەلدى تاجىباەۆتىڭ «كەيكى» فيلمدەرى مەن سەرىك ابىكەننىڭ ستسەناريى بويىنشا «جەتىسۋ» ارناسى تۇسىرگەن ء«بىر ۋىس بيداي», ەركىن راقىشەۆتىڭ «اشارشىلىق» جانە قاليلا وماروۆتىڭ بىرەر دەرەكتى تۋىندىلارىنان باسقا بۇل تاراپتا اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن تۇششىمدى دۇنيە جوق. بىراق بۇل فيلمدەر دە اتاۋلى 31 مامىر قۋعىن-سۇرگىن كۇنىندە ءبىر جىلت ەتكەنى بولماسا, كوگىلدىر ەكراننان كوپ كورىنە بەرمەيدى. سوڭعى تۇسىرىلگەن فيلم – « ۇلى دالا زارى». ءجۇز جىلدا باس-اياعى ون شاقتى عانا تۋىندىنىڭ جارىققا شىعۋى كينوونەرى ءۇشىن عانا ەمەس, ەلدىككە سىن. ورتالىق ازياداعى سان جاعىنان ەڭ كوپ ەتنوس سانالعان قازاقتاردىڭ قاتارىن جويقىن ز ۇلىمدىقپەن سيرەتكەن اشارشىلىق تۋرالى تولىمدى دۇنيە تۋدىرۋدا كينوگەرلەردىڭ نە سەبەپتى كەرەناۋلىق تانىتىپ كەلە جاتقانى تۇسىنىكسىز.
