«ابايدىڭ شىققان بيىگى – قۇنانبايدىڭ يىعى» دەگەن ەل اراسىندا جاقسى ءبىر ءسوز بار. الايدا الاشقا ابايداي الىپتى سىيلاعان تاۋتۇلعانىڭ قايراتكەرلىگى ءتۇرلى ساياسي سەبەپتەر استارىندا كومەسكىلەنىپ, ەل ءۇشىن سىڭىرگەن ەرەسەن ەڭبەگى ۇزاق ۋاقىت بويى ءوزىنىڭ تاريحي ادىلەتتى باعاسىن الماي كەلدى. ولاي دەيتىنىمىز, ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىنداعى قۇنانباي بەينەسى بىزگە تۇلعانىڭ شىنايى بەينەسىن بۇركەمەلەپ, ادىلەتسىز, قاتىگەز, زورلىقشىل وزبىردىڭ سىر-سيپاتىن بەرىپ, جالپى قايراتكەر جايلى تۇسىنىگىمىز سول نەگىزدە قالىپتاستى ەمەس پە؟!
اراعا سانداعان جىلدار سالىپ, تۇلعا بەينەسىن جاڭاشا قىرىنان تانۋعا باعىتتالعان سونى تالپىنىستار بۇگىندە قۇنانباي قاجىعا دەگەن بۇرىنعى تۇسىنىك-تانىمدى تۇبەگەيلى وزگەرتتى. ونىڭ ايقىن ايعاعى – جازۋشى تالاسبەك اسەمقۇلوۆ كينوستسەناريى نەگىزىندە قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى دوسحان جولجاقسىنوۆ 2015 جىلى تۇسىرگەن «قۇنانباي» تاريحي دراماسى بولسا, مىنە سول ىزدەنىس ىزدەرى ۇزىلمەي اراعا تۋرا التى جىل ۋاقىت سالىپ تەاتر ساحناسى ارقىلى جانە ءبىر سونى ساراپتاۋلارعا ۇلاسىپ جاتقاندىعى كوڭىلگە ەسەپسىز قۋانىش سىيلاعانى ءسوزسىز.
راس, ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما
تەاترى ۇجىمىنىڭ اباي, ابىلاي حان, كەنەسارى, زەرە, شوقان, امىرە, ساكەن, مۇقاعالي, فاريزا سىندى تۇلعالار تابيعاتىن سويلەتۋدەگى باي تاجىريبەسى قۇنانبايدىڭ كوركەمدىك الەمىن اشۋدا دا سۇرىنبەيتىندىگىنە سەندىك. الايدا ء«بىرتۋار تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ الدەقاشان كينو تىلىندە سويلەپ, كورەرمەنىنە كەڭىنەن تانىلىپ ۇلگەرگەن بەلگىلى كينوستسەناريىن ساحناعا اكەلۋ قانشالىقتى ۇتىمدى بولار ەكەن؟» دەگەن كۇماننىڭ دە كوڭىلدە قىلاڭ بەرە قالعانى جاسىرىن ەمەس. ول كۇدىكتى ءبىز عانا ەمەس, رەجيسسەردىڭ ءوزى دە سەزىنىپ, جاڭا قويىلىمعا ۇلكەن تاۋەكەلمەن كىرىسىپتى.
– بۇل «قۇنانباي» – مەنىڭ كورۋىمدەگى, رەجيسسەرلىك ءتول تانۋىمداعى قۇنانباي. ءاۋ باستا شىعارمانى العاندا البەتتە كۇمان بولدى. ويتكەنى تالاسبەك اسەمقۇلوۆ اعامىزدىڭ كينوستسەناريى بويىنشا وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن فيلم ءتۇسىرىلىپ, كورەرمەننىڭ باعاسىن دا الدەقاشان الىپ ۇلگەردى ەمەس پە؟ ەندى سول دۇنيەنى ساحناعا شىعارىپ قانداي جاڭالىق اكەلە الامىن دەپ ويلادىم. سوندىقتان بولار, اتالعان ماتەريالدى تەاتر اكتەرى ەرلان مالاەۆتىڭ 50 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي ارىپتەستەردىڭ ۇسىنىسىمەن وقۋعا كىرىسكەنىممەن, ستسەناري سپەكتاكلگە اينالىپ كەتەدى-اۋ دەگەن وي-قۇلشىنىس مەندە مۇلدەم بولعان جوق. تەك بەلگىلى تۋىندىنى تاعى ءبىر مارتە وقىپ, جاقىنىراق تانىسىپ, ويلانىپ كورەيىن دەدىم. بىراق شىعارمانى قولعا العاندا قۇنانبايدىڭ اباقتىعا تۇسەتىن ەپيزودى, ونداعى باس كەيىپكەردىڭ ىشكى جان دۇنيەسىندە وتەتىن وزگەرىستەر مەنى قاتتى تولقىتتى. وسى نەگىزدە سپەكتاكل جاساعىم كەلدى. ياعني قاھارىمەن ماڭايىن قالتىراتقان قۇنانبايدىڭ تۇرمەدە وتكەن ءبىر جارىم جىلداعى تۇسىنىگىندەگى تۇبەگەيلى توڭكەرىس, رۋحاني كەمەلدەنۋ جولىنا باستاعان گۋمانيستىك ويى جاڭاشا ءبىر قويىلىمعا سۇرانىپ تۇرعانىن ءتۇسىندىم, – دەيدى سپەكتاكل رەجيسسەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى بولات ۇزاقوۆ.
ءيا, كۇللى توبىقتىعا ءپىر بولعان قۇنانباي قاجىنىڭ ءومىر تاعىلىمى ءھام ۇستانىمى قاي كەزدە دە ءوزىنىڭ تۋراشىلدىعىمەن, ادىلەتتىلىگىمەن قۇندى, باعالى. ونى احات شاكارىم ۇلىنىڭ ەستەلىگىندەگى قۇنانبايدىڭ نەمەرەسى شاكارىمگە ايتاتىن مىنا ءبىر اقىل-وسيەتىنەن دە ايقىن اڭعارۋعا بولادى: «مەن ابىروي, اتاق الۋ ءۇشىن – ەڭ الدىمەن ادالدىق كەرەك, ەشكىمدى الا كورمەي, ادالىنا بولىسۋ, كەمتارعا جاردەمدەسۋ كەرەك دەگەندى ەرتەدەن ويىما بەكىتتىم. مەن جاسىمدا اللادان بىلاي تىلەدىم: «وزىمە باق بەر! باق بەرسەڭ, داۋلەت بەر! اكىمشىلىكتى بەر! بىراق ەلدى وزىمە قاراتىپ العانشا ىستەگەن جامان قىلىقتارىمدى كەش! سول تىلەكتەرىمدى بەرىپ, كەمەلىمە كەلگەننەن كەيىن, ول بەرگەن باعىڭدى, داۋلەتىڭدى, اكىمشىلىگىڭدى ورنىنا جۇمساي المايتىن بولسام, ەكى اياقتىنىڭ ەڭ قورى, ەڭ سورلىسى قىل» – دەدىم. بىراق بالالارىمدى, تۋىسقاندارىمدى تاتۋ-ءتاتتى قىل دەپ تىلەمەدىم. ونى دا تىلەسەم, بەرەتىن ەدى. سول ءۇشىن تىلەگىمدى الدىم. مەن ەلدى قاراتىپ, ەل باسشىسى بولعاننان كەيىن, قاتە كەتپەسە, بىلە تۇرا قيانات جاساپ, ارامدى قولداعان, مومىن, جەتىم-جەسىردى جىلاتقان جەرىم بولعان جوق. مەن ادالدىققا, كوپكە سۇيەندىم. ولار مەنى قيىننان قۇتقاردى. مەنى ەل – ادال, ءادىل دەگەن اتاققا بولەدى. مەنىڭ اياعىمنان, جاعامنان الىپ, مەنىمەن كىم جاۋلاستى؟ تۋىستارىم جاۋلاستى! مەنىڭ باعىمدى, ابىرويىمدى كىم كۇندەدى؟ تۋىستارىم! سىرتتان كەلىپ جاعالاسپادى. ىشىمنەن جاۋ شىعىپ جاعالاستى! سىرتتان ءىش جاۋى جامان. مەنىڭ كورگەنىمدەي جاعدايعا ۇشىراساڭ دا, اقتى جاقتا, جەتىم-جەسىرگە, جىلاعانعا بولىس, جاردەم ەت! – دەپ, قۇلاعىما قۇيا بەرەتىن دەيتىن شاكارىم», دەپ جازادى ەستەلىك اۆتورى.
بۇل ۇزىندىدەن قۇنانباي قاجىنىڭ اۋەل باستان-اق الدىنا ۇلى مۇرات قويىپ, ادىلەتتىڭ جولىنا ەرتە تۇسكەن, الدى-ارتىن, الىس-جاقىنىن ايقىن بولجاي بىلگەن كورگەن ءھام كەمەڭگەر كەلبەتىن, اسا سوقتالى تۇلعالىق بولمىسىن اڭعارۋعا بولادى. دەمەك, قۇنانباي تابيعاتىنا تەك سىرتقى فاكتورلار مەن ماڭايىنداعى ادامداردىڭ, سىرتقى كۇشتەردىڭ ارەكەتى مەن پىكىرى نەگىزىندە باعا بەرۋدەن گورى, تۇلعانىڭ قاتپارعا تولى كۇردەلى بولمىسىن ءوزىنىڭ ىشكى ارپالىسى, تولقىنىستى ويلارى ارقىلى ساراپتاۋ الدەقايدا ۇتىمدى قادام بولار ەدى. وسىنى نەگىزگە العان رەجيسسەر ساحنادا ءساتتى ىزدەنىس كورسەتەدى. بىزدەگى كينو, تەاتر الەمىندەگى كوپ قايتالاناتىن ۇردىستەي – كينو نۇسقانى اينا-قاتەسىز ساحناعا كوشىرىپ الماي, ويلى تۋىندىدان رەجيسسەر ءوزىنىڭ سونى سۇرلەۋىن تابۋعا ۇمتىلادى, تىڭ فورمالىق ساراپتاۋعا بارادى. وسى جاعىنان كەلگەندە قۇنانبايدىڭ ساحناداعى پورترەتى قاراپايىم ادامي ءھام پەندەۋي تۇرعىدا بارىنشا ءساتتى اشىلدى دەۋگە بولادى.
ال ەندى اكتەرلىك ىزدەنىسكە كەلسەك, بۇل جاعىنان تالاستى سۇراق تا, كورەرمەن رەتىندە قابىلداۋعا قيىنداۋ ولقىلىقتار دا كەزدەسكەندىگىن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. باستى رولدەگى ەكى قۇرامدا ويناعان قوس اكتەر – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ەرلان مالاەۆ پەن نارتاي ساۋدانبەك ۇلىنىڭ قۇنانباي بەينەسىن ساراپتاۋداعى ىزدەنىستەرى تۇلعا تابيعاتىن تانۋ تۇرعىسىنان دا, تيپتىك بەينە بوياۋىن بەرۋدەگى ىزدەنىسى جاعىنان دا ءبىر-بىرىنەن ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنگەنىمەن, الايدا قوس ساحناگەر ويىنىنان ەستەلىكتەردەن وقىپ تانىعان قاجى, بولىس, تۇلعا, قايراتكەر قۇنانبايدىڭ مىسى مەن تەرەڭدىگىن, وكىنىشكە قاراي, كورە المادىق. اسىرەسە, بۇل جاعى ەرلان مالاەۆ ويىنىندا ءتىپتى سولعىن. باسقانى ايتپاعاندا, قاراپايىم عانا انتروپولوگيالىق ءھام تيپتىك بەينە ۇقساستىعى جاعىنان دا اكتەر ەرلان مالاەۆ بەينەسى قۇنانباي بولمىسىنان كوپ الشاق. البەتتە, بۇل زاماندا ول ءداۋىردىڭ قۇنانبايىن كورگەن ەشكىم قالعان جوق دەرسىز. ايتسە دە, تەاترعا كەلگەن بەس قازاقتىڭ كەمىندە ۇشەۋى «اباي جولىن» وقىدى ەمەس پە؟! سونداعى قۇنانبايدىڭ كەسكىندەمەسىن, جالپى تۇلعانىڭ بار بولمىسىن ويشا كوز الدىڭىزعا اكەلتكىزەتىن مىنا سۋرەتتەۋدى وقۋدىڭ ءوزى-اق كەيىپكەردىڭ جالپى بەينەسىن ايقىن كورسەتىپ تۇرعان جوق پا؟! ەندەشە, الىسقا بارماي-اق, كوڭىلدە جاتتالىپ قالعان سول ءۇزىندىنى ەسكە ءتۇسىرىپ كورەيىكشى:
«...قىرىن وتىرعان اكەسىنىڭ ۇلكەن, كەسەك ءپىشىنى ابايعا جارتىلاي عانا كورىنەدى. ءتۇسى سۋىق. قارا سۇر جۇزىنە بوزعىلدانىپ تۇگى دە شىعىپ الىپتى. جالعىز ءوزى ۇزاق سويلەپ وتىر. زور داۋىسىندا ىزا مەن ءزىل بار... اكەسىنىڭ ات جاقتى كەلگەن, ۇزىن سوپاق باسىنىڭ قۇلاقتان جوعارعى جەرى قاز جۇمىرتقاسىنداي كورىندى. ونسىز دا ۇزىن, ۇلكەن بەتىنە ۇپ-ۇزىن بوپ دوڭگەلەي بىتكەن ساقالى قوسىلعاندا, باسى مەن بەتى ءبىر وڭىردەي. سوندا قۇنانبايدىڭ جالعىز ساۋ كوزى, ونىڭ كوتەرىڭكى جال-تۇمسىعىنىڭ سول يىعىنا شىعىپ الىپ, قالعىماي, ساقشىداي باعىپ, وسى ءوڭىردى قالت ەتپەي كۇزەتىپ تۇرعان سياقتانادى. جالعىز كوز شۇڭەت ەمەس, تومپاقشا. كىرپىگىن دە سيرەك قاعادى. يىعىنا بوتا ىشىگىن جامىلىپ, شالقيا وتىرىپ سويلەيدى», دەپ سۋرەتتەيدى مۇحتار اۋەزوۆ.
ەندەشە, تەاترعا كەلگەن كورەرمەن ەڭ اۋەلى وسى ۇقساستىقتى ىزدەرى انىق. ءبىز دە سويتتىك. سىرتقى ۇقساستىقتى ايتپاعاندا, جالپى اكتەر ەرلاننىڭ ساحنالىق حاراكتەرىن, اكتەرلىك امپلۋاسىن ءجىتى تانيتىن كوزى قاراقتى كورەرمەن كەسەك ءرول اكتەردىڭ وڭ جامباسىنا كەلمەگەنىن, ياعني قۇنانبايدىڭ ەرلاندى ازداپ «جاتىرقاعانىن» بىردەن بايقايدى. كەرىسىنشە, دايىندىق ۋاقىتىنىڭ تىم قىسقا بولعانىنا قاراماستان نەبارى 15 كۇننىڭ ىشىندە كۇردەلى بەينەنىڭ كىلتىن تابۋعا ۇمتىلعان اكتەر نارتاي ساۋدانبەك ۇلى ويىنىنداعى ءبىردى-ەكىلى كەمشىلىكتى ەسكەرمەگەندە, ساحناگەر ساراپتاۋىنان جالپى تابىستى ىزدەنىس ىزدەرىن كورە الدىق. ۇزاق ۋاقىت ۇزىلىستەن سوڭ ساحنا تورىنە قايتا شىققان ءارتىس ويىنىندا كەيىپكەرىنە دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىكپەن بىرگە قالىڭ كورەرمەنىنە باعىتتالعان ساعىنىشتىڭ ىستىق لەبى دە ايقىن سەزىلىپ تۇردى.
– «قۇلاساڭ – ناردان قۇلا» دەيدى عوي. قۇنانباي رولىندە باعىمدى سىناپ كورسەم دەپ رەجيسسەرگە ۇسىنىستى ءوزىم ايتقانىممەن, ءرولدى العان سوڭ ونىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنىپ, قاتتى قوبالجىدىم. بىراق «شەشىنگەن سۋدان تايىنباس» دەمەكشى, بىردەن دايىندىققا كىرىستىم. تۋرا ماعىناسىندا كۇندىز كۇلكى, تۇندە ۇيقىنى ۇمىتتىم. قۇنانباي – مەن ءۇشىن اسۋ بەرمەس اسقار بولدى. الايدا بۇل قيىندىقتى قالاي دا جەڭۋىم كەرەك ەدى. ويتكەنى بىزدە, قازاق تەاترلارىندا فاكتۋراسى كەلىسكەن, بويى ۇزىن, الىپ اكتەرلەردىڭ ۇلكەن تراگەدياسى بار. ولاردى رەجيسسەرلەر كىلەڭ ۇر دا جىق باتىر, بالۋانداردىڭ, قارا كۇشتىڭ يەسى رەتىندە كورىنەتىن ءبىر پلانداعى رولدەرگە سالادى. مەنىڭ دە وسى ۋاقىتقا دەيىن ويناعان رولدەرىمنىڭ كوپشىلىگى بالۋان شولاق باستاعان الىپ كۇش يەلەرىنىڭ ادۋىن بەينەلەرى ەكەن. وسى قاعيدانى بۇزعىم كەلدى. اكتەر رەتىندە كورەرمەنىمە ءوزىمدى ويلى, ويلانتاتىن بەينەدە كورسەتۋدى كوكسەدىم. كەزىندە دوسحان جولجاقسىنوۆتىڭ «قۇنانباي» فيلمىندە قۇنانبايدىڭ كومەكشىسىنىڭ ءرولىن ويناعانمىن. سوندا ءجۇرىپ قۇنانباي بويى ۇزىن, يىعى كيىز ءۇيدىڭ ۋىعىنا ءتيىپ تۇراتىن الىپ كىسى بولعان دەگەن دەرەك ەستىدىم. كەيىن ءوزىم ءۇشىن ىزدەنىپ, قۇنانباي جايلى قىزىقتى دەرەكتەرگە كەزىكتىم. وسىنىڭ ءبارى ماعان دايىندىق بارىسىندا كومەككە كەلدى, – دەيدى اكتەر نارتاي ساۋدانبەك ۇلى سومداعان كەيىپكەرى تۋرالى تولعانىپ.
ءيا, قۇنانباي – كۇردەلى بەينە. بۇعان تاۋەكەل ەتۋ كەز كەلگەن ساحناگەرگە قول ەمەس. ايتسە دە الدا كەزدەسەر قيىندىقتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنىپ, باتىل ىسكە كىرىسكەن ترۋپپا ەڭبەگى شىن مانىندە قۇرمەتكە لايىق. وسى تۇرعىدا قويىلىمدى مۋزىكامەن كوركەمدەگەن ولجاس جاقىپبەك, ستسەنوگراف – قانات ماقسۇتوۆ, كوستيۋمدەر بويىنشا سۋرەتشى شىنار ەلەمباەۆانىڭ جۇمىستارىن ايرىقشا اتاپ وتكىمىز كەلەدى. تەك ءبىر عانا ماسەلە – جارىق قويۋشى ماماندار جارىق قويۋدا ءالى دە جان-جاقتى ىزدەنسە دەگەن تىلەگىمىز بار. ويتكەنى قويىلىم بويى بىرىڭعاي كۇڭگىرت بوياۋعا ارقا سۇيەۋ – سپەكتاكل ديناميكاسىن تەجەپ, قويىلىمنىڭ بىرسىدىرعى سيپات الۋىنا اسەر ەتكەنى انىق. وسىنداي ازدى-كوپتى كەمشىلىكتەردى ەسكەرمەگەندە, جالپى جان-جاعى تەپ-تەگىس, وقيعاسى شيرىققان, مازمۇنى جۇمىر شىققان جاقسى قويىلىمنىڭ كۋاسى بولدىق. اقىش ومار, جانات شايكينا, جانقالدىبەك تولەنباەۆ, كەڭەس نۇرلانوۆ, سىرىم قاشقاباەۆ, جانىبەك مۇساەۆ, قۋاندىق قىستىقباەۆ, نۇركەن وتەۋىلوۆ, اسحات سۇلتان, جانات وسپانوۆ, ولجاس جاقىپبەك, شاح-مۇرات ورداباەۆ, جاسۇلان ەربولات, نۇرسۇلتان ەسەن باستاعان اكتەرلەر ىزدەنىسىنە ريزا كوڭىلمەن كورەرمەنگە قوسىلىپ ءبىز دە تولاسسىز قول سوقتىق, ونەرلى ۇجىمعا شەكسىز ىقىلاسىمىزدى ارنادىق. «قۇنانباي» – قازاق تەاتر قورجىنىنا قوسىلعان كەسەك تۋىندى.
