تاريح • 31 ناۋرىز، 2021

حالقىمىزدىڭ جانى ءسىرى-اۋ...

1080 رەت كورسەتىلدى

بولشەۆيكتەر وكىمەت باسىنا كەلگەن جىلداردان باستاپ، «سۇمىراي كەلسە، سۋ قۇريدى» دەگەندەي، ەلدى جاپپاي اشتىق جايلاعان.

1920-1922 جىلدارى قۇرعاقشىلىق بولىپ استىق، ءشوپ شىقپاعان، قىس قاتتى بولىپ مال قىرىلعان. جۇتتىڭ كولەمى وسى كۇنگە دەيىن تولىق انىقتالعان جوق.

ونىڭ ۇستىنە بارلىق مال-مۇلكىن، دۇنيەسىن ەشقانداي اقىسىز-پۇلسىز، وتەمسىز تەك تارتىپ الۋدى عانا بىلگەن توناۋشى وكىمەتكە بەرۋگە قيماعان ادامداردىڭ ءبارى وكىمەتكە قارسى شىعىپ، بارىنشا قارسىلىق بىلدىرگەن. مالدارىن سىرتقا ايداپ كەتۋ نەمەسە جاپپاي سويىپ تاستاپ، ەتىنىڭ كوزىن قۇرتۋعا تىرىسۋ، استىقتارىن تىعىپ، ءشىرىپ كەتسە دە وكىمەتكە بەرمەۋ سياقتى سابوتاجدىق ارەكەتتەرمەن قاتار، قارۋلى كوتەرىلىستەر دە كوپ بولعان. ءبىر باتىس-ءسىبىر ولكەسىندە عانا ءتورت جۇزدەن ارتىق وسىنداي شارۋا­لار كوتەرىلىسى بولعان. تاريحشى ۆ.ءشميدتىڭ «قازاقستان تراگەدياسى: اشتىق جانە ونىڭ سالدارى» دەگەن ەڭبەگىندە بۇل تۋرالى بىلاي جازىلعان: «مەملەكەتتىڭ بيلىكتىڭ زورلىقشىل ساياساتى اۋىلدار مەن دەرەۆنيالاردىڭ بارعان سايىن نارازىلىعىن تۋدىردى. كەڭەس وكىمەتى جۇرگىزگەن اكىمشىلىكتىك تەررور مەن وزبىرلىققا بىرقاتار جاعدايلاردا شارۋالار اشىق قارسى شىعىپ، ولاردىڭ تاراپىنان قارۋلى قارسىلىقتار بولدى. ماسەلەن، 1921 جىلدىڭ اقپان-ناۋرىز ايلارىندا شيەلەنىس وشاق­تارى اقمولا، كوكشەتاۋ جانە پەتروپاۆل جانە ايماقتىڭ باس­قا دا وڭىرلەرىندە پايدا بولدى».

ول كەزدەگى ورتالىق وكىمەت كيرتسيك (قىرعىز ورتالىق اتقا­رۋ كوميتەتى) اش حالىققا كو­مەك ۇيىمداستىرۋ ماقساتىندا كوميسسيا قۇرعانىمەن، ونىڭ قا­رىمى شامالى بولىپ، اشتىقتى ەڭسەرۋگە قاۋقارى تولىق جەتپەگەن. «پومگول» دەگەن اتپەن بەل­گىلى بولعان بۇل كوميسسيانى س.مەڭ­دەشەۆ باسقارعان.

جۋىردا سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ارحيۆىندە سول كەزدەگى گۋبەرنيالىق وكىمەتتىڭ ورگانى «مير ترۋدا» گازەتىن قاراپ وتىرىپ، اشتىق تۋرالى كوپ دەرەكتەر­گە جولىقتىق. ول كەزدەگى گازەت وداقتىق تەلەگراف اگەنتتىگىنەن (روستا) دەرەكتەردى ءجيى بەرىپ تۇ­رادى ەكەن. سونىڭ ىشىندە 1922 جىلدىڭ 24 قاڭتارىنداعى وسى گازەت روستا-عا سىلتەمە جا­ساي وتىرىپ، «گولودايۋششايا كيررەس­پۋبليكا» دەگەن تاقىرىپپەن مى­ناداي شاعىن دەرەك كەلتىرگەن ەكەن: «جاڭا جىلعا دەيىن قىرعىز (قازاق) رەسپۋبليكاسىندا 2 000 000 اش ادام تىركەلدى. حالىقتىڭ 70 پايىزى اشتىققا ۇشىراۋدا».

ارينە، قاعازعا ءتۇسىپ، تىركەۋدە تۇرعاندارى وسىنشا بولعاندا، بۇكىل قازاق دالاسىن سول كەزدە جاپپاي اشتىق جايلاپ، قى­رىلىپ جاتقانىن كوزگە ەلەستەتۋ قيىن ەمەس. وسى گازەت تاعى ءبىر نومىرىندە ەندى قازاقستاندىق تە­لەگراف اگەنتتىگىنە (كيرروستا) سىل­تەمە جاساي وتىرىپ، قوس­تاناي گۋبەرنياسىنداعى اش­تىق­قا ۇشىراۋشىلار سانى اي سايىن 50 پايىزعا ارتاتىنىن ايتىپتى. «حالىق مۇك­پەن، قى­­مىزدىقپەن، الابوتامەن، تارى جانە توپىراقپەن قو­­رەك­­تەنۋدە» دەلىنگەن وندا. دە­مەك رەسپۋبليكانى جايلاعان اشتىقتىڭ ۇشى-قيىرى جوق دەگەن ءسوز.

اشتىق اۋقىمى وسىلاي جاي­­لاپ جاتقان قازاقستاننان استىق سالىعى جينالىپتى. اتال­­عان گازەتتىڭ «پرودنالوگ ۆ كير­رەس­پۋبليكە» ماقالاسىندا وسى تۋرالى ايتىلىپ، بىلاي دەلىنگەن: «15 جەلتوقساندا سالىقتى زات­تاي الۋ ءۇشىن ەكى اپتالىق ناۋ­قان ۇيىمداستىرىلىپ، وعان بار­لىق تاڭداۋلى كۇشتەر جۇمىل­دىرىلدى. گۋبەرنيا اۋداندارعا بولىنەدى، ولاردىڭ باسىندا ارنايى شتاتتار، سونداي-اق گۋ­برەۆتريبۋنالدىڭ توتەنشە دا­لالىق سەسسيالارى بولدى. گۋ­بەرنيا 5 813 818 پۇت زاتتاي سا­لىق بەرۋگە ءتيىس بولاتىن; ال 10 جەل­توقسانعا دەيىن ونىڭ 38 پايىز­ى ورىندالدى. زاتتاي سالىق جيناۋ ءبىرىنشى پاۆلودار ۋەزىندە جۇرگىزىلۋدە، ەكىنشى زايسان – 42، قارعالى – 12، بۇقتىرما – 10، سەمەي 8 پايىز. جەتىسپەۋشىلىك سالماعى بار ەلەمەنتكە تۇسەدى. كە­دەيلەنگەن حالىق بەرىلگەن تاپ­سىرمانى اسىرا ورىندادى (كيرروستا)».

مىنە، بۇل رەسمي ورگاننىڭ دەرەگى. ءوزى اشتىقتان قىرىلىپ جاتقان ەلگە قوسىمشا ازىق-ت ۇلىك سالىعىن كۇشەيتكەن جانە ونى جيناۋعا ايرىقشا شتات، گۋبرەۆتريبۋنال دەگەندەردى تارتقان. بۇلار ارينە، «شاش ال دەسە باس الاتىندار» ەكەنى بەلگىلى. اش­تىقتان قىرىلىپ جاتقان حالىققا سالىقپەن ەكىنشى جاقتان قىسىم كورسەتۋ – ارينە، حالىقتى وزبىرلىق ساياسات ەمەس پە؟!

كەڭەس وداعىنداعى اشتىقتان قىرىلىپ جاتقان حالىققا شەت­ەلدىك قوعامدىق ۇيىمدار ءبىر­شاما كومەكتەسكەن. سونىڭ ىشىن­دە امەريكانىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى ۆۋدرو ۆيلسوننىڭ ۇي­ىم­داستىرۋىمەن ەۋروپادا 1919 جىلى اشتىققا ۇشىراعان ەلدەرگە كومەك جاساۋ ءۇشىن قۇرىلعان «امە­ريكانىڭ كومەك اكىمشىلىگى» ۇيىمىنىڭ جاردەمى كوپ بولعان. بۇل ۇيىمعا جازۋشى م.گوركي كومەك سۇراپ حات جازعان ەكەن. وسى ۇيىم قازاقستانعا 125 ۆاگون ۇن، كۇرىش، قانت جانە ت.ب. جى­بەرگەنى ۋيكيپەديا ەنتسيكلوپەدياسىندا جازىلعان. ال ەندى قازاقستانعا جاسالعان سونداي ءبىر كومەكتى س.روماشكينا ەسىمدى جۋرناليست «ۆلاست» سايتىنداعى «پەرۆىي گولود. 1921-1922 گود» اتتى ما­قالاسىندا ەشقايدا سىلتەمە جاساماي-اق ورىس پراۆوسلا­ۆيە شىركەۋلەرىنىڭ اسىل زاتتارىن سات­­قان اقشاعا الىنعان اس­تىق دەپ جازىپتى. وسىنداي جا­ريا­لا­نىم­دارعا كۇدىكپەن قاراعان دۇ­رىس سياقتى.

قالاي دەسەك تە، العاشقى اش­تىق­تىڭ اۋقىمى دا ادام ايت­پاستاي زور بولعان. كەڭەس وكى­مەتى جىلدارىندا ونىڭ تولىق اۋقىمى ەشقايدا كورسەتىلمەي، «جاۋىردى جابا توقىپ»، ءىشىنارا حالىقتىڭ وزىنە كىنا تاعۋعا دەيىن بارعان. مىسالى، تۇركىستاندا كەڭەس بيلىگىن ورناتۋعا بەلسەنە قاتىسقان كورسوقىر باسشىلاردىڭ ءبىرى – ي.توبولين دەگەن بولشەۆيك «قازاقتار ماركسشىلدەردىڭ كوزقاراسىمەن باعالاعاندا، ەكو­نو­ميكالىق تۇرعىدان ءالسىز ۇلت بولعاندىقتان، ءبارىبىر قى­رى­لادى» دەپ سوققان ەكەن... ال بي­لىك­تىڭ قولىمەن جاسالعان 30- جىلدارداعى ەكىنشى اشتىقتا حال­قىمىز تاعى قىناداي قى­رىلعانى بەلگىلى. وسىنداي وكى­مەتى، وسىنداي باسشىلارى بولعان ەلدەن تۇگەل قىرىلىپ قالماي، امان شىق­­قان قازاق حالقىنىڭ دا جانى ءسىرى-اۋ...

سوڭعى جاڭالىقتار

شىعىس قازاقستان «جاسىل» ايماقتا

ايماقتار • بۇگىن، 12:15

دوللار ارزانداپ، مۇناي قىمباتتادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:36

قىركۇيەكتە حالىق ساناعى باستالادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:47

بۇگىن ەلىمىزدە قاتتى ىستىق بولادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:05

بەكىرەگە قويىلعان بەلگى

ايماقتار • بۇگىن، 07:45

«COVID-19» سپەكتاكلى قويىلدى

ونەر • بۇگىن، 07:43

ەركىن جۇرگىڭ كەلسە، ەكپە سالدىر

مەديتسينا • بۇگىن، 07:22

شابان قيمىل شاڭ قاپتىرماسىن

تەحنولوگيا • بۇگىن، 07:20

نە ەكسەڭ، سونى ورارسىڭ

قازاقستان • بۇگىن، 07:17

«استانا» ۇزاپ بارادى

فۋتبول • بۇگىن، 07:07

كوك تۇركىنىڭ كوزى

تاريح • كەشە

تولگە تولى تايكەتكەن

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار