1920-1922 جىلدارى قۇرعاقشىلىق بولىپ استىق, ءشوپ شىقپاعان, قىس قاتتى بولىپ مال قىرىلعان. جۇتتىڭ كولەمى وسى كۇنگە دەيىن تولىق انىقتالعان جوق.
ونىڭ ۇستىنە بارلىق مال-مۇلكىن, دۇنيەسىن ەشقانداي اقىسىز-پۇلسىز, وتەمسىز تەك تارتىپ الۋدى عانا بىلگەن توناۋشى وكىمەتكە بەرۋگە قيماعان ادامداردىڭ ءبارى وكىمەتكە قارسى شىعىپ, بارىنشا قارسىلىق بىلدىرگەن. مالدارىن سىرتقا ايداپ كەتۋ نەمەسە جاپپاي سويىپ تاستاپ, ەتىنىڭ كوزىن قۇرتۋعا تىرىسۋ, استىقتارىن تىعىپ, ءشىرىپ كەتسە دە وكىمەتكە بەرمەۋ سياقتى سابوتاجدىق ارەكەتتەرمەن قاتار, قارۋلى كوتەرىلىستەر دە كوپ بولعان. ءبىر باتىس-ءسىبىر ولكەسىندە عانا ءتورت جۇزدەن ارتىق وسىنداي شارۋالار كوتەرىلىسى بولعان. تاريحشى ۆ.ءشميدتىڭ «قازاقستان تراگەدياسى: اشتىق جانە ونىڭ سالدارى» دەگەن ەڭبەگىندە بۇل تۋرالى بىلاي جازىلعان: «مەملەكەتتىڭ بيلىكتىڭ زورلىقشىل ساياساتى اۋىلدار مەن دەرەۆنيالاردىڭ بارعان سايىن نارازىلىعىن تۋدىردى. كەڭەس وكىمەتى جۇرگىزگەن اكىمشىلىكتىك تەررور مەن وزبىرلىققا بىرقاتار جاعدايلاردا شارۋالار اشىق قارسى شىعىپ, ولاردىڭ تاراپىنان قارۋلى قارسىلىقتار بولدى. ماسەلەن, 1921 جىلدىڭ اقپان-ناۋرىز ايلارىندا شيەلەنىس وشاقتارى اقمولا, كوكشەتاۋ جانە پەتروپاۆل جانە ايماقتىڭ باسقا دا وڭىرلەرىندە پايدا بولدى».
ول كەزدەگى ورتالىق وكىمەت كيرتسيك (قىرعىز ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى) اش حالىققا كومەك ۇيىمداستىرۋ ماقساتىندا كوميسسيا قۇرعانىمەن, ونىڭ قارىمى شامالى بولىپ, اشتىقتى ەڭسەرۋگە قاۋقارى تولىق جەتپەگەن. «پومگول» دەگەن اتپەن بەلگىلى بولعان بۇل كوميسسيانى س.مەڭدەشەۆ باسقارعان.
جۋىردا سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ارحيۆىندە سول كەزدەگى گۋبەرنيالىق وكىمەتتىڭ ورگانى «مير ترۋدا» گازەتىن قاراپ وتىرىپ, اشتىق تۋرالى كوپ دەرەكتەرگە جولىقتىق. ول كەزدەگى گازەت وداقتىق تەلەگراف اگەنتتىگىنەن (روستا) دەرەكتەردى ءجيى بەرىپ تۇرادى ەكەن. سونىڭ ىشىندە 1922 جىلدىڭ 24 قاڭتارىنداعى وسى گازەت روستا-عا سىلتەمە جاساي وتىرىپ, «گولودايۋششايا كيررەسپۋبليكا» دەگەن تاقىرىپپەن مىناداي شاعىن دەرەك كەلتىرگەن ەكەن: «جاڭا جىلعا دەيىن قىرعىز (قازاق) رەسپۋبليكاسىندا 2 000 000 اش ادام تىركەلدى. حالىقتىڭ 70 پايىزى اشتىققا ۇشىراۋدا».
ارينە, قاعازعا ءتۇسىپ, تىركەۋدە تۇرعاندارى وسىنشا بولعاندا, بۇكىل قازاق دالاسىن سول كەزدە جاپپاي اشتىق جايلاپ, قىرىلىپ جاتقانىن كوزگە ەلەستەتۋ قيىن ەمەس. وسى گازەت تاعى ءبىر نومىرىندە ەندى قازاقستاندىق تەلەگراف اگەنتتىگىنە (كيرروستا) سىلتەمە جاساي وتىرىپ, قوستاناي گۋبەرنياسىنداعى اشتىققا ۇشىراۋشىلار سانى اي سايىن 50 پايىزعا ارتاتىنىن ايتىپتى. «حالىق مۇكپەن, قىمىزدىقپەن, الابوتامەن, تارى جانە توپىراقپەن قورەكتەنۋدە» دەلىنگەن وندا. دەمەك رەسپۋبليكانى جايلاعان اشتىقتىڭ ۇشى-قيىرى جوق دەگەن ءسوز.
اشتىق اۋقىمى وسىلاي جايلاپ جاتقان قازاقستاننان استىق سالىعى جينالىپتى. اتالعان گازەتتىڭ «پرودنالوگ ۆ كيررەسپۋبليكە» ماقالاسىندا وسى تۋرالى ايتىلىپ, بىلاي دەلىنگەن: «15 جەلتوقساندا سالىقتى زاتتاي الۋ ءۇشىن ەكى اپتالىق ناۋقان ۇيىمداستىرىلىپ, وعان بارلىق تاڭداۋلى كۇشتەر جۇمىلدىرىلدى. گۋبەرنيا اۋداندارعا بولىنەدى, ولاردىڭ باسىندا ارنايى شتاتتار, سونداي-اق گۋبرەۆتريبۋنالدىڭ توتەنشە دالالىق سەسسيالارى بولدى. گۋبەرنيا 5 813 818 پۇت زاتتاي سالىق بەرۋگە ءتيىس بولاتىن; ال 10 جەلتوقسانعا دەيىن ونىڭ 38 پايىزى ورىندالدى. زاتتاي سالىق جيناۋ ءبىرىنشى پاۆلودار ۋەزىندە جۇرگىزىلۋدە, ەكىنشى زايسان – 42, قارعالى – 12, بۇقتىرما – 10, سەمەي 8 پايىز. جەتىسپەۋشىلىك سالماعى بار ەلەمەنتكە تۇسەدى. كەدەيلەنگەن حالىق بەرىلگەن تاپسىرمانى اسىرا ورىندادى (كيرروستا)».
مىنە, بۇل رەسمي ورگاننىڭ دەرەگى. ءوزى اشتىقتان قىرىلىپ جاتقان ەلگە قوسىمشا ازىق-ت ۇلىك سالىعىن كۇشەيتكەن جانە ونى جيناۋعا ايرىقشا شتات, گۋبرەۆتريبۋنال دەگەندەردى تارتقان. بۇلار ارينە, «شاش ال دەسە باس الاتىندار» ەكەنى بەلگىلى. اشتىقتان قىرىلىپ جاتقان حالىققا سالىقپەن ەكىنشى جاقتان قىسىم كورسەتۋ – ارينە, حالىقتى وزبىرلىق ساياسات ەمەس پە؟!
كەڭەس وداعىنداعى اشتىقتان قىرىلىپ جاتقان حالىققا شەتەلدىك قوعامدىق ۇيىمدار ءبىرشاما كومەكتەسكەن. سونىڭ ىشىندە امەريكانىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى ۆۋدرو ۆيلسوننىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ەۋروپادا 1919 جىلى اشتىققا ۇشىراعان ەلدەرگە كومەك جاساۋ ءۇشىن قۇرىلعان «امەريكانىڭ كومەك اكىمشىلىگى» ۇيىمىنىڭ جاردەمى كوپ بولعان. بۇل ۇيىمعا جازۋشى م.گوركي كومەك سۇراپ حات جازعان ەكەن. وسى ۇيىم قازاقستانعا 125 ۆاگون ۇن, كۇرىش, قانت جانە ت.ب. جىبەرگەنى ۋيكيپەديا ەنتسيكلوپەدياسىندا جازىلعان. ال ەندى قازاقستانعا جاسالعان سونداي ءبىر كومەكتى س.روماشكينا ەسىمدى جۋرناليست «ۆلاست» سايتىنداعى «پەرۆىي گولود. 1921-1922 گود» اتتى ماقالاسىندا ەشقايدا سىلتەمە جاساماي-اق ورىس پراۆوسلاۆيە شىركەۋلەرىنىڭ اسىل زاتتارىن ساتقان اقشاعا الىنعان استىق دەپ جازىپتى. وسىنداي جاريالانىمدارعا كۇدىكپەن قاراعان دۇرىس سياقتى.
قالاي دەسەك تە, العاشقى اشتىقتىڭ اۋقىمى دا ادام ايتپاستاي زور بولعان. كەڭەس وكىمەتى جىلدارىندا ونىڭ تولىق اۋقىمى ەشقايدا كورسەتىلمەي, «جاۋىردى جابا توقىپ», ءىشىنارا حالىقتىڭ وزىنە كىنا تاعۋعا دەيىن بارعان. مىسالى, تۇركىستاندا كەڭەس بيلىگىن ورناتۋعا بەلسەنە قاتىسقان كورسوقىر باسشىلاردىڭ ءبىرى – ي.توبولين دەگەن بولشەۆيك «قازاقتار ماركسشىلدەردىڭ كوزقاراسىمەن باعالاعاندا, ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءالسىز ۇلت بولعاندىقتان, ءبارىبىر قىرىلادى» دەپ سوققان ەكەن... ال بيلىكتىڭ قولىمەن جاسالعان 30- جىلدارداعى ەكىنشى اشتىقتا حالقىمىز تاعى قىناداي قىرىلعانى بەلگىلى. وسىنداي وكىمەتى, وسىنداي باسشىلارى بولعان ەلدەن تۇگەل قىرىلىپ قالماي, امان شىققان قازاق حالقىنىڭ دا جانى ءسىرى-اۋ...
