دەربەس دەرەكتى قولدانا ءبىلۋ دە ونەر

ليتسەنزيالىق كەلىسىمدى وقىمايدى

سوندا ميف پەن شىندىقتىڭ ارا جىگى قانداي؟ قولعا شام ۇس­تاپ, ۇڭگىرگە ورالۋدى ەشكىم قا­لا­مايتىنى انىق. وركەنيەتتى ەلدەر عىلىمي پروگرەستىڭ دامۋىنا بارىنشا جاعداي جاساپ, ءتۇرلى سالالارداعى جاڭاشىلدىقتاردى قوعامنىڭ يگىلىگىنە جۇمساپ كە­لەدى. دەسەك تە Big Data, تارگەتينگ, سونداي-اق باسقا دا تەحنولوگيالار مەگا-كورپوراتسيالاردىڭ نارىقتا ۇستەمدىك قۇرۋىنا ىقپال ەتىپ وتىرعانىن مويىنداۋعا تۋ­را كەلەدى. ايتالىق, كۇندەلىكتى ومىردە كومپيۋتەر, سمارتفوندى پايدالانۋ ارقىلى الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن ەلەكتروندى پوش­تانى تەكسەرگەندە, كوزىمىزگە ءتۇر­لى جارنامالار تۇسەتىنى بەل­گىلى. وزىمىزگە ۇناعانىنا «لايك» باسساق بولعانى, سول سات­تە ۇق­ساس جارنامانىڭ ساپ تۇزەپ, قاپتاپ كەتەتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. دەمەك, جەكە الەۋ­مەتتىك پا­راق­­شا­لارداعى مالى­مەت­­تەر مەن جاريالانعان جازبا­لار­­دىڭ نەگى­زىندە, سونداي-اق جازىل­­عان كوممەنتاريگە ساي­كەس, data انا­ليتيكتەرى نەنى قالايتى­نى­ڭىزدى ءبىلىپ وتىرادى.

كيبەرشابۋىلداردى تالداۋ جانە تەرگەۋ ورتالىعىنىڭ اق­پاراتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ساراپشىسى يۆان فيلكونىڭ ايتۋىنشا, مالىمەتتەردىڭ تارالۋى كوپ جاعدايدا ونى پايدالانۋ مادەنيەتىنىڭ جوقتىعىنان ورىن الادى. ويتكەنى كەز كەلگەن الەۋمەتتىك جەلى نەمەسە سايتقا تىركەلمەس بۇرىن ازاماتتاردان جەكە دەرەكتەردىڭ وڭدەلۋىنە قولدانۋشىلىق كەلىسىمگە رۇقسات سۇرالادى. مىنە, وسىعان كەلگەندە ينتەرنەت قولدانۋشىلارى بەلگىلەنگەن تالاپتى وقىماستان كەلىسىمدەرىن بەرىپ جاتادى.

«بىردەن ايتا كەتۋ كەرەك, كوم­­پانيالار اراسىندا ءوزارا دەرەك­تەر الماسۋ ارزان ەمەس. بۇل قوماقتى قاراجاتتى تالاپ ەتەدى. ماسەلەن, ءبىر كومپانيانىڭ باسقا ۇيىمعا قولدانۋشىلاردىڭ قالاۋلارى جايلى مالىمەتتەردى جارنامالىق ماقساتتا بەرۋى قىمباتقا شىعىپ جاتادى. بۇل رەتتە ماسەلە باسقادا بولىپ تۇر. دالىرەك ايتساق, كوبىنەسە قول­­دانۋشىلار ليتسەنزيالىق كە­لىسىمدى وقىمايدى. ايتالىق, Facebook, «ۆكونتاكتە» سىندى الەۋمەتتىك جەلىلەرگە تىركە­لەر­دە اتى-ءجونىڭىز بەن باسقا مالى­مەتتەردى تولتىرىپ بولعان سوڭ, استىندا قولدانۋشىلىق كەلىسىمگە رۇقسات سۇرالادى. وسى كەلىسىمدى مۇقيات وقىساڭىز, ون­دا جەلى قولدانۋشىلارىنىڭ قا­لاۋلارىنا قاتىستى ستاتيستيكانى وڭدەۋگە, سونداي-اق ونى پايدالانۋعا رۇقسات بەرەتىن تەتىك قاراستىرىلعان. بۇل جوعارىداعى كەلىسىمدە كورسەتىلگەن. كوپ جاع­دايدا ادامدار «قانات» بەلگىسىن, ياعني كەلىسىمدى ەلەكتروندى تۇردە راس­تاۋدىڭ قولتاڭباعا پارا-پار ەكەنىن تۇسىنبەي جاتادى. سوندىقتان دا ءموبيلدى قوسىمشا­لاردى جۇكتەگەندە نەمەسە الەۋ­مەتتىك جەلىلەر, سايتتاردىڭ قىز­مەتىن پايدالانعاندا ازاماتتار بۇعان ءمان بەرمەيدى. ايتسە دە ودان قورقۋدىڭ قاجەتى جوق. نەگە دەسەڭىز, Facebook سەكىلدى كومپانيالاردىڭ قورعاۋ جۇيەسى جاقسى دامىعان», دەدى ي.فيلكو.

جەكە مالىمەتتى قولدانۋ مادەنيەتى قالىپتاسپاعان

مامانداردىڭ پىكىرىنە سۇيەن­سەك, بۇل ماسەلەدە حالىقتىڭ جەكە دەرەكتەردى پايدالانۋعا بايلانىستى ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ قاجەت. ويتكەنى, ازاماتتار قانداي مالىمەتتى جاريالاۋعا بولاتىنىن جانە قايسىسىن قۇپيادا ۇستاۋ كەرەك­تىگىن اجىراتا بىلمەيدى. سول سەبەپتى جەكە مالىمەتتى قول­دانۋ­دىڭ مادەنيەتىن كوتەرۋ كەرەك دەيدى ساراپشى.

«تەحنولوگيالار تەز دامىپ جاتقاندىقتان ادامدار وزدە­رىنە تيەسىلى دەرەكتەردى دۇرىس پايدالانۋدى مەڭگەرىپ, ۇلگەر­مەي جاتىر. قاراپايىم مىسال, مەكتەپتە وقۋشىلاردى جول قوزعا­لىسىنىڭ ەرەجەلەرىنە ۇيرە­تەتىنى بەلگىلى. دەگەنمەن بالالار­عا جە­كە قۇجاتتىڭ فوتولارىن نەمەسە باسقا دا جەكەباستى كۋا­لان­دىراتىن مالىمەتتەردى بەي­مالىم سايتتاردا جاريالاۋعا بول­­مايتىنى تۋرالى ەسكەرتىلىپ, ۇيرەتىلمەيدى. سونداي-اق بۇل ماسە­لەدە اعا بۋىن وكىلدەرى دە قي­نالاتىنى جاسىرىن ەمەس. سەبەبى تىڭ تەحنولوگيالاردى د­ۇ­رىس قولدانۋدىڭ جولدارىن ۇلكەن­دەرىمىز ءوز بەتىنشە مەڭگەرىپ كەلەدى. دەمەك, دەربەس دەرەكتەردى قولدانۋ­دىڭ ساۋاتتىلىعىن جاس­تايىنان قالىپتاستىرىپ, بۇل باعىتتا حالىقتىڭ مادەنيەتىن كوتەرۋىمىز قاجەت دەپ سانايمىن», دەدى ي.فيلكو.

كيبەرشابۋىلداردى تالداۋ جانە تەرگەۋ ورتالىعىنىڭ اق­پاراتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ساراپشىسى ايتقانداي, ەلىمىزدە دەربەس دەرەكتەر قورعاۋ ماسەلەسى زاڭمەن قاراستىرىلعانىمەن بۇل تەك رەسپۋبليكا اۋماعىندا كۇشكە يە. Facebook, Google سىندى الەمدىك كومپانيالار قازاقستاندا ورنالاسپاعاندىقتان اتالعان زاڭ ولارعا قولدانىلمايتىنىن ەسكەرۋ قاجەت.  

مالىمەت وڭدەۋدىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى كوپ

ەگەر سۇرانىس بار جەردە ۇسىنىس تا بولاتىنىن ەسكەرسەك, data تەحنولوگيالارىنىڭ ارتىقشىلىعى سول, قالاعا­نى­ڭىزدى ارتىعىمەن تاۋىپ بەرەدى. مۇنىڭ اسىرەسە تاۋارلار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى ۇسى­نۋدا پايداسى وراسان. ەكونوميست ماقسات حالىقتىڭ ايتۋىنشا, دەرەكتەردى وڭدەۋدە بەلگىلەنگەن ءتارتىپتى ۇستانىپ, قاۋىپسىزدىك ماسە­لەسىنە دە كوڭىل بولۋگە بولادى. ياعني «وگىزدى دە ولتىرمەي, اربانى دا سىندىرماي» تەپە-تەڭدىكتى بارىنشا ساقتاعان ابزال. نەگە دەسەڭىز, قالاساق تا, قالا­ماساق تا تسيفرلى تەحنولوگيالار ومىرىمىزگە مىقتاپ ەنىپ وتىر.  

«داۆوستاعى دۇنيەجۇزىلىك ەكو­نوميكالىق فورۋمنىڭ پرەزي­دەنتى كلاۋس شۆابتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, 2012 جىلى الەمدە ءتور­تىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا باستالعان بولاتىن. ونىڭ اي­عاعى رەتىندە Big Data, جاساندى ينتەللەكت, سول سەكىلدى 3D پرينتەردىڭ قارقىن الۋىمەن بىرگە ءوندىرىستىڭ روبوتتاندىرىلىپ جاتقانى كەلتىرىلەدى. دەمەك, جاھاندىق ەكونوميكادا, شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ ىسىندە تسيفرلى تەحنولوگيالاردىڭ ال­دىڭ­عى ورىنعا شىققانىن باي­قاۋعا بولادى. قازىر ءار ادام­نىڭ جەكە تسيفرلى كودى بار. مىسالى, ينتەرنەتكە كىرسەك تە, YouTube ارقىلى ۆيدەو قاراساق تا جاساندى ينتەللەكت سوعان ساي­كەس, كوڭىلىمىزدەن شىعاتىن ونىم­دەر­دى ۇسىنادى. سول سەكىلدى بيزنەس تە ءوز تۇتىنۋشىلارىن جاڭا تەح­نولوگيالاردىڭ كومەگى­مەن ىز­دەپ, سۇرانىستارىن قاناعاتتان­دىرۋعا تىرىسادى. بۇل اسىرەسە پاندەميا كەزىندە ايقىن سەزىلدى. اتاپ ايتقاندا, الەۋمەتتىك جە­لى­نى جەتىك مەڭگەرىپ, تارگەتينگ ارقىلى حالىققا قالاعان ءونى­مىن ۇسىنۋعا داعدىلانعان ىسكەر ازاماتتار كاسىپتەرىن ونلاين فورماتقا ۇتىمدى اۋىستىردى. الايدا سوڭعى ۋاقىتتا جەكە مالىمەتتەردىڭ قولدى بولعانى جايلى اقپاراتتار ءجيى ايتىلا باستادى. Facebook-كە قاتىستى بىرنەشە سوت پروتسەسى بولعانى ءمالىم. قاۋىپسىزدىك ماسە­لەسى دە قازىر وزەكتى بولىپ تۇر­عا­­نىن جوققا شىعارۋعا بول­ماي­­دى. ماسەلەن, نەسيەسى بار ازامات­تاردىڭ مالى­مەتتەرى تارا­عانى جايلى, سون­داي-اق كەيبىر ادام­داردىڭ جەكە ەسەپشوتىنان قارا­جاتتارى جوعا­لىپ كەتكەنى تۋرالى فاكتىلەر انىقتالىپ وتىر. سون­دىقتان قارجى-ەكونوميكالىق قاۋىپ­سىزدىك ماسەلەسىن دە ەستەن شىعار­ماۋ قاجەت», دەدى م.حالىق.

 وسى ورايدا تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋدى كۇشەيتۋگە بايلانىستى زاڭ جوباسىنا ۇسى­نىستاردى قابىلداۋعا دايىن ەكەندەرىن حابارلادى. ۆەدوم­ستۆو جەكە مالىمەتتەردى وڭدەۋ­دى جەتىلدىرىپ, ونى قورعاۋعا باعىت­تالعان زاڭناماعا تۇزەتۋلەر ازىر­لەۋدى قولعا الدى.

«تسيفرلى قىزمەتتەر قازاق­ستان­دىقتاردىڭ ومىرىندە ەداۋىر ورىن الىپ, دەربەس دەرەكتەردىڭ تارالىپ كەتۋ تاۋەكەلى دە ارتا ءتۇستى. دەربەس دەرەكتەردىڭ قاۋىپ­سىزدىگى ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى ماسە­لەلەردىڭ ءبىرى», دەلىنگەن مينيستر­لىك تاراتقان اقپاراتتا. جاۋاپتى ورگان ءار قازاقستاندىق جەكە مالى­مەتتەردى قورعاۋ بويىنشا ءوز ۇسى­نىستارىن ەنگىزۋگە قۇقىلى ەكەنىن جەتكىزدى.