كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
ەگەمەن ەل بولعالى بەرى قابىلدانعان باعدارلاما, بەرىلگەن ۋادە از ەمەس. بىراق جەرى باي ەلدىڭ ءونىم ءوندىرۋ, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق سالالارىندا «اتتەگەنايلار» اياقتان اياماي شالۋمەن كەلەدى. بۇل ىستە تۋرا جولدان تايىپ قۇلاپ, شالقاسىنان ءتۇسىپ جاتقاندار دا, ايدالىپ كەتكەندەر دە بارشىلىق. ايتسە دە قىلعىتىپ جىبەرەتىندەر, جۇتا سالاتىندار ازايار ءتۇرى جوق. وندايلار حالىقتىڭ العىسىن ەمەس, نالاسىنا قالۋدا. اشكوزدەر مەن قارا باسىنىڭ قامىن كۇيتتەگەندەردىڭ جات قىلىعى تۋرالى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «ماسقارا جاعداي» دەسە دە, تاس كەرەڭدەر مەن كوزى تۇماندانعاندار تىيىلار ەمەس. ءتىپتى سىبايلاسىپ الىپ, جىلان كوزدەنىپ جىمقىرۋىن قويار ءتۇرى جوق. سوندا ولاردىڭ ەلدىكتى قارا باسىنىڭ قامىنان جوعارى قويۋعا ار-ۇجدانى جەتپەي مە, الدە نىساپتان ايىرىلىپ, ۇياتتان ابدەن بەزگەن بە؟ جەرگىلىكتى جەردەن باستاپ, جوعارى بيلىككە دەيىنگى ارالىقتا قولعا ءتۇسىپ جاتقاندار جەتىپ ارتىلادى. مۇنداي قىلىق ازاتتىقتىڭ بەتىنە قونعان شىركەي عانا ەمەس, بابالار اماناتى سانالاتىن مەملەكەتتىلىكتى ۇعىنباۋ ەمەس پە ەكەن دەگەن كۇدىكتى ويدى قويۋلاتاتىن ءتارىزدى. بۇلاردى كەيدە قوي دەگەندى ۇقپايتىن «ەركە بالا» ما دەيسىڭ. كىم ءۇشىن بولسا دا تاۋەلسىزدىكتەن ارتىق قانداي قۇندىلىق بولۋى مۇمكىن؟ اسىرەسە قازاق ءۇشىن. جەمقورلىق بۇكىل الەمدە بار دەپ اقتالعانداي بولامىز. قازاققا بىلاي اقتالام دەۋ – ەلدىككە قاۋىپ.
جاۋاپسىزدىق پەن جالعاندىقتان كىم زارداپ شەگەدى؟ حالىق. تاياۋدا سەمەي وڭىرىنەن كەلگەن كەيۋانامەن داستارقانداس بولدىق. «شۇكىر, ەلدەگى بالالارىم جۇزدەپ جىلقى, سيىر ءوسىرىپ وتىر. الايدا مىڭداپ سانايتىن قورا-قورا قويدى قۇرتتى», دەدى. «نەگە؟» دەيمىز. «ە-ە, ءجۇنى پۇل بولۋدان قالدى, تەرىسى كەرەك ەمەس, ۇيىندىگە اينالدى. سيىر مەن جىلقى تەرىسى دە ءشىرىپ جاتىر. سودان 20-30 قويدان باسقاسىن ساتىپ جىبەردى», دەپ توقسانعا تاياعان انا تەرەڭ كۇرسىندى.
كەيۋانا ايتقان ءجۇن مەن تەرى – ءسوز جۇزىندە ايتىلعانىمەن, ورىندالۋى وڭالماي كەلە جاتقان جەڭىل ونەركاسىبىمىزدىڭ تاپتىرماس ءونىمى ەكەنى بەلگىلى. ال بازارعا بارساڭ, دۇكەنگە كىرسەڭ, تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءونىمى سامساپ تۇر, جەمىس-جيدەگىڭ دە سولاي. باسقالاردى ايتپاعاندا, قىرعىز بەن وزبەك باۋىرلار بارىن باعالاپ جاتىر. امالىڭ قايسى, الاسىڭ. سويتە تۇرىپ اقشا شەتكە كەتىپ جاتىر, بۇل قالاي دەيمىز. ودان سوڭ ءتۇرلى سىلتاۋلاردى العا تارتقان بولامىز.
وزەكتى جالعايتىن ءونىمدى بايتاعىمىزدا وسىرە الماساق, قويدىڭ تەرىسى مەن ءجۇنىن كادەگە جاراتا الماساق, ول ءۇشىن كىمدى كىنالايمىز؟
بۇگىنگى ءبۇتىن گەرمانيا سۇراپىل سوعىستان كەيىن ەكىگە جارىلىپ, حالقى داعدارىپ قالعاندا, زيالى قاۋىمى نەمىستىك پاتريوتيزممەن جۇرتىنا ءۇن قاتىپ: «ەسىڭدە بولسىن, نەمىس ازاماتى! بۇل تەك نەمىس ۇلتىنىڭ عانا قولىنان كەلەدى!» دەيدى دە, ون تارماقتان تۇراتىن قاعيدانى العا تارتادى. ءبىرىنشىسى, الدىمەن ەل مۇددەسىن ويلاۋدى قاداپ ايتىپ, سىرتقا اقشا جىبەرسەڭ, ەلىڭە زيان كەلتىرگەنىڭ, سوندىقتان قولىڭداعى بارىڭدى نەمىس ساۋداگەرىنە ۇستات, گەرمان جەرىن قورلاما, قاسيەتىن ۇق, داستارقانىڭا سول جەردىڭ ءونىمىن قوي, ەش ۋاقىتتا شەتەل تاۋارىنا قىزىقپا, گەرمان ازاماتىنىڭ كەرەگىن گەرمانيا شىعارا الادى دەگەن اتالى سوزدەرىن ايتادى. ءسويتىپ ەلدىڭ رۋحىن كوتەرىپ, ىرگەسىن بەكىتەدى. ەكىگە جارىلعان نەمىس جۇرتى سول ۇلتتىق رۋحىن قامشىلاپ ءجۇرىپ, كوز الدىمىزدا بىرىگىپ, مىقتىلىعىن تورتكۇل دۇنيەگە تانىتتى ەمەس پە؟!
بۇگىنگى جوعارى لاۋازىم يەلەرىنىڭ كەيبىرەۋلەرىنىڭ وقىعانى بار بولعانىمەن, تاجىريبەدەن توقىعانى كەم سوعىپ جاتادى. اسىرەسە شەتەلدىك ءبىلىمدى ەلدىك مەنتاليتەتپەن ۇيلەستىرۋ جاعى جەتىسپەيتىنى بار. بۇل تۋرالى ءوز زامانىندا اقش پرەزيدەنتى توماس دجەففەرسون قاداپ ايتىپ, وقىپ كەلگەندەردىڭ ەۋروپا دەپ ەمىنىپ تۇراتىنىنا وكىنىش ءبىلدىرىپ, ماماندى ءوز ەلىندە دايارلاۋ قاجەت ەكەنىن دايەكتەگەن. اۋىلدى ءاتۇستى بىلەتىن, قالادا وقىپ, قالادا جەتىلگەن ازامات قاراپايىم حالىقتىڭ تىرلىگىن تولىق ۇعا بەرمەيدى. ونىڭ ۇستىنە ءبىرازىنىڭ ءتىلى شۇبار. ءبىر تىلەكتى ۇققانمەن, ەكىنشىسىن شالا تۇسىنەدى. بالا كەزىنەن جەر باسىپ وسپەگەنى, تاس كوشەنىڭ ءوزىمشىل ءتارتىبى جانە بار. كەيدە جوعارىعا جاۋاپسىز جالعان مالىمەتتەردىڭ بەرىلۋىنە وسىنداي جايلار دا سەبەپ بولۋى مۇمكىن عوي.
كورشى قىتاي ەلىندە ءبىر اقتالعان اقيقات بار. ول – تومەنگى بۋىنداعى قىزمەتكەردى جوعارى تۇرعان ورگانعا جىبەرۋ ارقىلى, قاعازبەن جۇمىس ىستەۋگە داعدىلاندىرۋ. بۇل ماماننىڭ ءوزى بىلەتىن شارۋانىڭ ورىندالۋىن قاداعالاپ, ءتيىستى ورىندارعا جەتكىزگەندە ساقتىق تانىتۋعا سەپتىگى تيەتىن بولسا, جوعارىداعى كادرلاردى تومەنگە ءتۇسىرىپ, ناقتى ءومىر اعىسىندا, ياعني وندىرىستەگى, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءتورت قابىرعانىڭ ورتاسىنداعى جىلى بولمەدە وتىرىپ بيلىك ايتۋ ەمەس, جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىن تۇگەل تانىپ بىلەتىن, كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستايتىن دارەجەدەگى ەڭبەككە باۋلۋ. وسى ەكى جاعدايدا جاۋاپسىزدىق, جالعاندىق بولمايتىنى انىق. ءار ءسوز, ءار مالىمەت كوكەيدە سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي سايراپ تۇرادى. ول ولاي ەمەس, بىلاي دەپ تۇزەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قىتايداعى سول تاجىريبەنىڭ وڭ ناتيجەسىن اسپاناستى ەلىنە بارعان ءبىر ساپاردا كوردىك.
وتىرعان ورنىنىڭ ق ۇلى بولىپ, از ساتتىك ابىرويىمدى توگىپ المايىن دەپ, ءسوز ەستىپ, بەدەلىمدى تۇسىرمەيىن دەپ, ەلدىك ءىستى اتقارۋدا حالىق كۋا بولىپ وتىرعان جۇمىستى ەرتەڭ قاتىرام دەپ, بۇرا تارتىپ, جاۋاپسىزدىققا سالىنىپ, جالعان مالىمەتكە قۇرۋ وسى كۇندەرى از كەزدەسپەيدى. قايتالاپ ايتامىز, بۇل حالىق سەنىمىنەن ايىرىلۋعا اكەلىپ تىرەۋدە. سەنىمسىزدىكتىڭ ارقاۋى وسىندا جاتىر. بۇل كەسەلدەن قۇتىلماي, ەل وركەنى ءوسىپ, قازاق ەلىنىڭ مەرەيى بيىكتەي قويمايدى. قاي-قايسىمىز دا بۇل تۇرعىدا پرەزيدەنتتىڭ اشىق تا, اشىنا دا ايتىپ جۇرگەن سوزدەرىنە ادالدىق تانىتۋعا ءتيىستىمىز. بۇل ادالدىق ەلدىگىمىزدىڭ ىرگەتاسىن بەكىتە تۇسەدى. جاھاندىق تايتالاستا تامىرىمىزدى تەرەڭدەتۋگە, ۇلت تاريحىنىڭ باياندى بولۋىنا, ارعى-بەرگى الىپتاردىڭ ارمان-تىلەگىنىڭ شايقالماي ورىندالۋىنا, اماناتتىڭ اقتالۋىنا جول اشادى. مۇنداي مەملەكەتشىلدىك قاعيدانى تۋ ەتىپ كوتەرگەندە «بىلەككە سەنگەن زاماندا, ەشكىمگە ەسە بەرمەدىك. بىلىمگە سەنگەن زاماندا, قاپى قالىپ جۇرمەيىك», دەگەن ابىلاي حان سوزىنە باعىپ, «نيەتىڭدى تۇزە, ول ويىڭا اينالادى; ويىڭدى تۇزە, ول سوزىڭە اينالادى; ءسوزىڭدى تۇزە, ول ادەتىڭە اينالادى; ادەتىڭدى تۇزە, ول مىنەزىڭە اينالادى; مىنەزىڭدى تۇزە, ول تاعدىرىڭا اينالادى», دەگەن حالىق دانالىعىنا دەن قويىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتىن قۇرمەتتەۋ جولىندا جالعاندىقتان ارىلىپ, تىرلىك قامىن سىلتاۋراتۋدان, جالت بەرىپ كەتۋدەن ءار قازاق ساقتانسا, ەل يەسى ەكەنىن ساناسىندا جاڭعىرتىپ, ەسكى ادەتتەن ارىلسا, بۇگىنگى سارا جولىمىز ۇلتىمىزدىڭ ەرتەڭگى دارا جولىنا ۇلاسارى حاق. «ونداي بولماق قايدا دەپ, ايتپا...», دەمەپ پە ەدى جاراتىلىسى بولەك دانا اباي؟!
