قوعام • 24 ناۋرىز، 2021

جاۋاپسىزدىق پەن جالعاندىق جارعا جىعادى

114 رەت كورسەتىلدى

قاي داۋىردە دە ادامدى جارعا جىعاتىن – جاۋاپسىزدىق پەن جال­عاندىق. «وڭكەي جالعان ماق­تانمەن، شىندىق بەتىن بوياي­­­دى»، «شىننان وزگە قۇداي جوق، انىق قۇداي – شىن قۇداي»، دەگەن­ اباي مەن شاكارىم سوزدەرى جادى­مىزدا جاڭعىرىپ تۇر.

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، «ەQ»

ەگەمەن ەل بولعالى بەرى قابىل­دان­عان باعدارلاما، بەرىلگەن ۋادە از ەمەس. بىراق جەرى باي ەلدىڭ ءونىم ءوندىرۋ، ءبىلىم بەرۋ، دەنساۋلىق سالالارىندا «اتتەگەنايلار» اياقتان اياماي شالۋمەن كەلەدى. بۇل ىستە تۋرا جول­دان تايىپ قۇلاپ، شالقاسىنان ءتۇسىپ جاتقاندار دا، ايدالىپ كەتكەندەر دە بارشىلىق. ايتسە دە قىلعىتىپ جى­بە­رەتىندەر، جۇتا سالاتىندار ازايار ءتۇرى جوق. وندايلار حالىقتىڭ ال­عىس­ىن ەمەس، نالاسىنا قالۋدا. اش­كوزدەر مەن قارا باسىنىڭ قامىن كۇيت­تە­گەن­دەردىڭ جات قىلىعى تۋرالى پرە­زيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «ماسقارا جاعداي» دەسە دە، تاس كەرەڭ­دەر مەن كوزى تۇماندانعاندار تىيى­لار ەمەس. ءتىپتى سىبايلاسىپ الىپ، جى­لان كوزدەنىپ جىمقىرۋىن قويار ءتۇرى جوق. سوندا ولاردىڭ ەلدىكتى قارا با­سى­نىڭ قامىنان جوعارى قويۋعا ار-ۇج­دانى جەتپەي مە، الدە نىساپتان ايى­رىلىپ، ۇياتتان ابدەن بەزگەن بە؟ جەرگىلىكتى جەردەن باستاپ، جوعا­رى بيلىككە دەيىنگى ارالىقتا قولعا ءتۇسىپ جاتقاندار جەتىپ ارتىلادى. مۇنداي قىلىق ازاتتىقتىڭ بەتىنە قونعان شىركەي عانا ەمەس، بابالار اماناتى سانالاتىن مەملەكەتتىلىكتى ۇعىنباۋ ەمەس پە ەكەن دەگەن كۇدىكتى ويدى قويۋلاتاتىن ءتارىزدى. بۇلاردى كەيدە قوي دەگەندى ۇقپايتىن «ەركە بالا» ما دەيسىڭ. كىم ءۇشىن بولسا دا تاۋەلسىزدىكتەن ارتىق قانداي قۇن­دى­لىق بولۋى مۇمكىن؟ اسىرەسە قازاق ءۇشىن. جەمقورلىق بۇكىل الەمدە بار دەپ اقتالعانداي بولامىز. قازاققا بىلاي اقتالام دەۋ – ەلدىككە قاۋىپ.

جاۋاپسىزدىق پەن جالعاندىقتان كىم زارداپ شەگەدى؟ حالىق. تاياۋدا سەمەي وڭىرىنەن كەلگەن كەيۋانامەن داستارقانداس بولدىق. «شۇكىر، ەل­دەگى بالالارىم جۇزدەپ جىلقى، سيىر ءوسىرىپ وتىر. الايدا مىڭداپ ساناي­تىن قورا-قورا قويدى قۇرتتى»، دەدى. «نەگە؟» دەيمىز. «ە-ە، ءجۇنى پۇل بولۋ­دان قالدى، تەرىسى كەرەك ەمەس، ۇيىن­دىگە اينالدى. سيىر مەن جىلقى تەرىسى دە ءشىرىپ جاتىر. سودان 20-30 قوي­دان باسقاسىن ساتىپ جىبەردى»، دەپ توق­سانعا تاياعان انا تەرەڭ كۇرسىندى.

كەيۋانا ايتقان ءجۇن مەن تەرى – ءسوز جۇزىندە ايتىلعانىمەن، ورىندالۋى وڭالماي كەلە جاتقان جەڭىل ونەر­كاسىبىمىزدىڭ تاپتىرماس ءونىمى ەكەنى بەلگىلى. ال بازارعا بارساڭ، دۇكەنگە كىرسەڭ، تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءونىمى سامساپ تۇر، جەمىس-جيدەگىڭ دە سولاي. باس­قا­لاردى ايتپاعاندا، قىرعىز بەن وز­بەك باۋىرلار بارىن باعالاپ جاتىر. امالىڭ قايسى، الاسىڭ. سويتە تۇرىپ اقشا شەتكە كەتىپ جاتىر، بۇل قالاي دەيمىز. ودان سوڭ ءتۇرلى سىلتاۋلاردى العا تارتقان بولامىز.

وزەكتى جالعايتىن ءونىمدى بايتا­عىمىزدا وسىرە الماساق، قويدىڭ تەرىسى مەن ءجۇنىن كادەگە جاراتا الماساق، ول ءۇشىن كىمدى كىنالايمىز؟

بۇگىنگى ءبۇتىن گەرمانيا سۇراپىل سوعىستان كەيىن ەكىگە جارىلىپ، حالقى داعدارىپ قالعاندا، زيالى قاۋىمى نەمىستىك پاتريوتيزممەن جۇرتىنا ءۇن قاتىپ: «ەسىڭدە بولسىن، نەمىس ازا­ماتى! بۇل تەك نەمىس ۇلتىنىڭ عانا قولى­­نان كەلەدى!» دەيدى دە، ون تارماق­تان تۇراتىن قاعيدانى العا تارتادى. ءبىرىن­شىسى، الدىمەن ەل مۇددەسىن وي­لاۋ­دى قاداپ ايتىپ، سىرتقا اقشا جىبەر­سەڭ، ەلىڭە زيان كەلتىرگەنىڭ، سون­دىقتان قولىڭداعى بارىڭدى نەمىس ساۋداگەرىنە ۇستات، گەرمان جەرىن قورلاما، قاسيەتىن ۇق، داستارقانىڭا سول جەردىڭ ءونىمىن قوي، ەش ۋاقىتتا شەتەل تاۋارىنا قىزىقپا، گەرمان ازا­ما­تى­نىڭ كەرەگىن گەرمانيا شىعارا الادى دەگەن اتالى سوزدەرىن ايتادى. ءسوي­تىپ ەلدىڭ رۋحىن كوتەرىپ، ىرگەسىن بەكىتەدى. ەكىگە جارىلعان نەمىس جۇرتى سول ۇلتتىق رۋحىن قامشىلاپ ءجۇرىپ، كوز الدىمىزدا بىرىگىپ، مىقتىلىعىن تورتكۇل دۇنيەگە تانىتتى ەمەس پە؟!

بۇگىنگى جوعارى لاۋازىم يەلەرىنىڭ كەيبىرەۋلەرىنىڭ وقىعانى بار بول­عانىمەن، تاجىريبەدەن توقىعانى كەم سوعىپ جاتادى. اسىرەسە شەتەلدىك ءبىلىمدى ەلدىك مەنتاليتەتپەن ۇيلەستىرۋ جاعى جەتىسپەيتىنى بار. بۇل تۋرالى ءوز زامانىندا اقش پرەزيدەنتى توماس دجەففەرسون قاداپ ايتىپ، وقىپ كەلگەندەردىڭ ەۋروپا دەپ ەمىنىپ تۇرا­تى­نىنا وكىنىش ءبىلدىرىپ، ماماندى ءوز ەلىندە دايارلاۋ قاجەت ەكەنىن دايەك­تەگەن. اۋىلدى ءاتۇستى بىلەتىن، قالادا وقىپ، قالادا جەتىلگەن ازامات قا­راپايىم حالىقتىڭ تىرلىگىن تولىق ۇعا بەرمەيدى. ونىڭ ۇستىنە ءبىرازىنىڭ ءتىلى شۇبار. ءبىر تىلەكتى ۇققانمەن، ەكىنشىسىن شالا تۇسىنەدى. بالا كەزىنەن جەر باسىپ وس­پەگەنى، تاس كوشەنىڭ ءوزىمشىل ءتارتىبى جانە بار. كەيدە جوعارىعا جاۋاپ­سىز جال­عان مالىمەتتەردىڭ بەرىلۋىنە وسىنداي جايلار دا سەبەپ بولۋى مۇمكىن عوي.

كورشى قىتاي ەلىندە ءبىر اقتالعان اقيقات بار. ول – تومەنگى بۋىنداعى قىزمەتكەردى جوعارى تۇرعان ورگانعا جىبەرۋ ارقىلى، قاعازبەن جۇمىس ىستەۋگە داعدىلاندىرۋ. بۇل ماماننىڭ ءوزى بىلەتىن شارۋانىڭ ورىندالۋىن قادا­عالاپ، ءتيىستى ورىندارعا جەت­كىز­­گەندە ساقتىق تانىتۋعا سەپتىگى تيە­تىن بولسا، جوعارىداعى كادرلار­دى تومەنگە ءتۇسىرىپ، ناقتى ءومىر اعى­سىندا، ياعني وندىرىستەگى، اۋىل شارۋا­شىلىعىنداعى، ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ءتورت قابىرعانىڭ ورتاسىنداعى جىلى بولمەدە وتىرىپ بيلىك ايتۋ ەمەس، جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىن تۇگەل تانىپ بىلەتىن، كوزبەن كورىپ، قولمەن ۇس­تايتىن دارەجەدەگى ەڭبەككە باۋلۋ. وسى ەكى جاعدايدا جاۋاپسىزدىق، جال­عان­دىق بولمايتىنى انىق. ءار ءسوز، ءار مالىمەت كوكەيدە سوقىرعا تاياق ۇس­تات­­قانداي سايراپ تۇرادى. ول ولاي ەمەس، بىلاي دەپ تۇزەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قىتايداعى سول تاجىريبەنىڭ وڭ ناتي­جەسىن اسپاناستى ەلىنە بارعان ءبىر ساپاردا كوردىك.

وتىرعان ورنىنىڭ ق ۇلى بولىپ، از ساتتىك ابىرويىمدى توگىپ الما­يىن دەپ، ءسوز ەستىپ، بەدەلىمدى تۇ­سىر­­­مەيىن دەپ، ەلدىك ءىستى اتقارۋدا حالىق كۋا بولىپ وتىرعان جۇمىستى ەرتەڭ قاتىرام دەپ، بۇرا تارتىپ، جاۋاپ­سىزدىققا سالىنىپ، جالعان مالى­مەتكە قۇرۋ وسى كۇندەرى از كەز­دەسپەيدى. قاي­تالاپ ايتامىز، بۇل حالىق سەنىمى­نەن ايىرىلۋعا اكەلىپ تىرەۋدە. سەنىم­سىز­دىكتىڭ ارقاۋى وسىندا جاتىر. بۇل كەسەلدەن قۇتىلماي، ەل وركەنى ءوسىپ، قازاق ەلىنىڭ مەرەيى بيىكتەي قوي­ماي­دى. قاي-قايسىمىز دا بۇل تۇر­عى­دا پرەزيدەنتتىڭ اشىق تا، اشىنا دا ايتىپ جۇرگەن سوزدەرىنە ادالدىق تا­نى­تۋعا ءتيىستىمىز. بۇل ادالدىق ەل­دى­گى­مىزدىڭ ىرگەتاسىن بەكىتە تۇسەدى. جاھان­دىق تايتالاستا تامىرىمىزدى تەرەڭدەتۋگە، ۇلت تاريحىنىڭ باياندى بولۋىنا، ارعى-بەرگى الىپتاردىڭ ارمان-تىلەگىنىڭ شايقالماي ورىندالۋىنا، اماناتتىڭ اقتالۋىنا جول اشادى. مۇنداي مەملەكەتشىلدىك قاعيدانى تۋ ەتىپ كوتەرگەندە «بىلەككە سەنگەن زاماندا، ەشكىمگە ەسە بەرمەدىك. بىلىمگە سەنگەن زاماندا، قاپى قالىپ جۇرمەيىك»، دەگەن ابىلاي حان سوزىنە باعىپ، «نيەتىڭدى تۇزە، ول ويىڭا اينالادى; ويىڭدى تۇزە، ول سوزىڭە اينالادى; ءسوزىڭدى تۇزە، ول ادەتىڭە اينالادى; ادەتىڭدى تۇزە، ول مىنەزىڭە اينالادى; مىنەزىڭدى تۇزە، ول تاعدىرىڭا اينالادى»، دەگەن حالىق دانالىعىنا دەن قويىپ، تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتىن قۇرمەتتەۋ جولىندا جالعان­دىقتان ارىلىپ، تىرلىك قامىن سىلتاۋراتۋدان، جالت بەرىپ كەتۋدەن ءار قازاق ساقتانسا، ەل يەسى ەكەنىن ساناسىندا جاڭ­عىرتىپ، ەسكى ادەتتەن ارىلسا، بۇ­گىنگى سارا جولىمىز ۇلتىمىزدىڭ ەر­تەڭگى دارا جولىنا ۇلاسارى حاق. «ون­داي بولماق قايدا دەپ، ايتپا...»، دە­مەپ پە ەدى جاراتىلىسى بولەك دانا اباي؟!

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اقتوبەدە كارانتين جەڭىلدەدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 16:15

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار