رۋحانيات • 22 ناۋرىز، 2021

بەرەكە باسى – ناۋرىز، قازىنا قۇتى – تايقازان

470 رەت كورسەتىلدى

حالقىمىزعا قايتا ورالعان ءاز-ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ جالپىۇلتتىق دەڭگەيدەگى مەيرام رەتىندەگى رەسمي مارتەبە العانىنا دا مىنە، 30 جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. وسىدان تۋرا 30 جىل بۇرىن، 1991 جىلى ناۋرىزدىڭ 15-ىندە قازاق كسر پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعى شىعىپ، «ناۋرىزدىڭ 22-ءسى – حالىقتىق مەرەكە «ناۋرىز مەيرامى» بولىپ جاريالاندى.

تايقازاننىڭ تۇركىستانعا ورالۋى. 18 قىركۇيەك، 1989 ج.

ناۋرىز قالاي ورالدى؟

جارلىقتا «حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ جەرگىلىكتى سوۆەتتەرىنە كليماتتىق جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ حالىقتىق مەرەكە – ناۋرىز مەيرامىن وتكىزۋ كۇنىن ءوز بەتىمەن بەلگىلەۋ ۇسىنىلسىن; رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنىڭ 1991 جىلى ناۋرىزدىڭ 16-سى مەن ءساۋىردىڭ 16-سى ارالىعىندا «تابيعات جاراسىمى» ايلىعىن وتكىزۋ جونىندەگى ينيتسياتيۆاسى قولداۋ تاپسىن» دەپ كورسەتىلگەن بولاتىن. بۇل جارلىق «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ 15 ناۋرىز كۇنگى سانىندا جاريالانعانى بەلگىلى.

وسى ارادا ءسال شەگىنىس جاساپ، ناۋرىزدىڭ قالاي ورالعانىنا از-كەم توقتالىپ وتسەك. قازاق حالقىنىڭ ءومىر سالتىندا زور ماڭىزى بار ناۋرىز مەيرامىن جۇيەلى اتاپ وتۋگە دەگەن العاشقى رەسمي قادام 1920 جىلى جاسالعان ەكەن. ايتالىق، تۇركىستان رەسپۋبليكاسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى تۇرار رىسقۇلوۆ 1920 جىلى «ناۋرىز» مەرەكەسىن تويلاۋ تۋرالى بۇيرىق شىعارسا، جازۋشى بەيىمبەت مايلين 1926 جىلى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ 22 مارت (ناۋرىز) كۇنگى سانىنا: «بيداي كوجە بۋلانىپ، ءبىر جايا پىسكەن كۇيىندە، قۇتتى بولسىن ناۋرىزىڭ، جاڭا تىلەك، جاڭا جىر، سامارقان تاسى ەرىگەن، ناۋرىزدىڭ تويى بۇل» دەپ جىرمەن شاشۋ جولداعان ەكەن.

1

سول سياقتى، الاش قايراتكەرى سۇلتانبەك قوجانوۆ «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ 1925 جىلعى 22 ناۋرىز كۇنگى سانىنا «ناۋرىز تۋرالى» دەگەن تاقىرىپتا شاعىن ماقالا جاريالاپ، وندا: «22 مارت – ناۋرىز مەيرامى. مۇنى كۇنشىعىس حالقى تەگىس مەيرام قىلىپ وتكىزۋ سالتى بولعان. كوممۋنيست جولداستار ء«دىن مەيرامى» دەپ سوپىسىنىپ جاقتىرمايدى. ولاي ەمەس. ناۋرىز – مۇسىلمانشىلىقتان بۇرىن شىققان. ناۋرىز – ەل شارۋاسىمەن كۇن كورىپ، تابيعات شارتتارىنا تۇرمىسى كوبىرەك بايلانىسقان ەلدىڭ تۇرمىسى تۋدىرىپ وتىرعان مەيرام» دەپ جازادى.

بۇل جازبالاردان ءبىز قازاق وقىعاندارى ناۋرىز مەيرامىن جالپىحالىقتىق مەرەكە ەتۋگە ۇمتىلعانىن اڭعارامىز. بىراق 1926 جىلى بۇل مەيرامعا كوممۋ­نيستىك كوزقاراس تاراپىنان «ەسكىنىڭ سار­قىنشاعى» دەگەن ۇكىم ايتىلىپ، تويلاۋ تىيىلعان بولاتىن.

بىراق حالىقتىڭ ساناسىندا ساقتالعان عۇرىپتىق مەيرام توقىراۋدىڭ توڭى ەرىگەن جىلدارى قايتادان جاڭعىردى. اتالعان مەرەكەنىڭ ۇلى دالا توسىنە قايتا ورالۋىنا ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعانىڭ ءبىرى – قايراتكەر-اقىن مۇحتار شاحانوۆ ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە: «1988 جىلى ۇلىس مەيرامىن مەملەكەتتىك دارەجەدە تويلاۋ ماسەلەسىمەن سول كەزدەگى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى گەنادي كولبينگە كىردىم. ول مەنى مۇقيات تىڭدادى. بۇل ماسەلەنى بيۋرودا قاراماي شەشە المايتىنىن جەتكىزدى. سودان تالقىلاۋ بارىسىندا بيۋرو مۇشەلەرىنىڭ ەكەۋى عانا مەنى قولداپتى. ولاردىڭ ءبىرى – سول كەزدەگى مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ، ەكىنشىسى – وك-نىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى وزبەكالى جانىبەكوۆ ەكەن. ۇسىنىسىم وتپەي قالعان سوڭ ءبىرىنشى حاتشىنىڭ قابىلداۋىنا قايتا باردىم. ءارى-بەرى ىرعاسىپ، اقىرى ونى كوندىردىم. وسى ارادا كولبين اقشانىڭ جوقتىعىن العا تارتىپ تاعى قيسايدى. مىنە، وسى ساتتە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ۇلكەن ازاماتتىق تانىتىپ، ۇكىمەت بيۋدجەتىنەن قاعىستىرىپ، قارجى تاۋىپ بەردى. سونىڭ ارقاسىندا الماتىداعى گوركي اتىنداعى ساياباقتا تولاعاي توي بولدى. ارتىنشا بۇكىل ەلىمىز ءتول مەرەكەسىمەن تابىستى» دەيدى.

ءسويتىپ 1988 جىلى رەسپۋبليكا كولە­مىندە قاداۋ-قاداۋ جەرلەردە ناۋرىز مەيرامى اتاپ وتىلسە، 1989 جىلى جاپپاي حالىقتىق مەرەكەگە اينالىپ، قازاق­ستاننىڭ بارلىق وبلىسىندا تويلاندى. وسىلاي جالپىحالىقتىق مەيرامعا اينالعان قۇتتى مەرەكەگە قاتىستى 1991 جىلى ناۋرىزدىڭ 15-ىندە قازاق كسر پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ارنايى جارلىعى شىعىپ، «ناۋرىزدىڭ 22-ءسى – حالىقتىق مەرەكە «ناۋرىز مەيرامى» بولىپ جاريالاندى.

1

 

تايقازان تۇعىرىنا قونعان كۇن

شىعىس كۇنتىزبەسى بويىنشا 12 جىل­دىڭ ءبىرى – جىلان جايلىلىعىمەن ەرەكشە. مىسالى، توقىراۋدىڭ توڭى ەرىپ، جىلىمىعى جايىلعان 1989 – جىلان جى­لىندا، اۋەلى بەرەكەنىڭ باسى – ناۋرىز ورالسا، وسى جىلدىڭ كۇزىندە، ياعني 18-ءشى قىركۇيەك كۇنى – قازىنامىزدىڭ قۇتى تايقازان ءوزىنىڭ ەجەلگى تۇعىرى تۇر­كىستان شاھارىنداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە جايعاستى.

بۇل شارا اسا ۇلكەن رۋحاني-تاريحي قۇبىلىس رەتىندە ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ، جۇرتتىڭ جۇرەگىن جادىراتتى. وسى وقيعانىڭ باسى-قاسىندا بولىپ، قاسيەتتى قازىنانىڭ تۇعىرىنا قونعان ءساتىن كوزىمەن كورگەن «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «Egemen Qazaqstan») گازەتىنىڭ شىمكەنت وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى ا.جولداسبەكوۆ گازەتتىڭ 1989 جىلعى 30 قىركۇيەك كۇنگى سانىنا «قايتا ورالعان قاستەرلى دۇنيە» اتتى ماقالا جاريالاپتى. وندا: «قاسيەتتى تايقازان اراعا 54 جىل سالىپ قارا جۇرتىنا قايتا ورالدى. قازاندى كورۋ ءۇشىن قوقان، ءان­ديجان، سامارقانت سياقتى قيىرداعى قا­لا­لاردان ات ارىلتىپ كەلگەن اعايىندار مەن تۇركىستان قالاسىنىڭ تۇرعىندارىن بۇل ءىس شاتتىققا بولەدى. حالىق قازاندى لەنينگرادتان الىپ كەلە جاتقان 67-89 ءنومىرلى «كاماز» ماشيناسىن اتشاپتىرىم جەردەن توسىپ الدى. سول ساتتە بۇدان التى عاسىر بۇرىن، ياعني 1399 جىلى ابدەل ازيز شەبەردىڭ باسشىلىعىمەن قۇيىلعان قازاننىڭ ەرنەۋىنەن تاعىلىمى شەكسىز تاريحتىڭ تەرەڭ سىرلارى لىقسىپ توگىلگەندەي بولدى. جەتى ءتۇرلى مەتالل قوسپاسىنان قۇيىلعان، بيىكتىگى 170 سانتيمەترگە جۋىق، ەرنەۋ ديامەترى 2،60 مەتر، سالماعى 2 توننا، قازاننىڭ سىرتى قيال جەتپەس ايشىقتارمەن ورنەكتەلىپ، وعان «ادامدى سىيلا، ادامگەرشىلىكتى ءاز تۇت» دەگەن عيبرات جازىلعان. تايقازان قۋاتتى كران، جۇزدەگەن قولدىڭ قاۋمالاۋىمەن جەرگە تۇسكەندە، قىزىلدى-جاسىلدى كيىنگەن قىز-كەلىنشەكتەر وعان تاعزىم ەتىپ، اق جاۋلىقتى اجەلەر تۇس-تۇستان شا­شۋ شاشتى. ۇزاق جولدى نەبارى ءتورت كۇندە ءجۇرىپ ءوتىپ، قازاندى كەلەر مەرزىمىنەن ەكى كۇن بۇرىن جەتكىزگەن شوپىرلار ش.ەر­كىنباەۆ پەن م.جولىمبەتوۆ جانە ميليتسيا سەرجانتى ب.ساندىباەۆقا ەل ىقىلاسى ەرەكشە» دەپ تاريحي كورىنىستى شىنايى سۋرەتتەپتى.

وسى ورايدا بۇل جادىگەر قالايشا لەنينگراد اسىپ كەتتى، ونى قايتارىپ الۋ ءۇشىن قانداي جۇمىستار جۇرگىزىلدى دەگەن سۇراق تۋارى انىق. بۇعان دەيىن اتال­عان تاقىرىپتى قاۋزاعان ماقالا، سۇحبات، ت.ب. كوپ جازىلدى. سونىڭ ىشىندە 2017 جىلى 24 اقپان كۇنى «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە جاريالانعان، جۋرناليست قورعانبەك امانجولدىڭ تۇركىستان قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى نۇرماحان نازاروۆپەن جۇرگىزگەن سۇحباتىندا جو­عا­رىداعى سۇراققا ناقتى جاۋاپ بار.

گازەتتە جازىلعان دەرەككە ۇڭىلسەك، 1935 جىلى 11-16 قىركۇيەك ارالىعىندا ەرميتاجدا «يران ونەرى مەن ارحەولوگياسى» اتتى ءىىى حالىقارالىق كونگرەسس ءوتىپ، وعان اۋستريا، انگليا، اۋعانستان، گەرمانيا، گوللانديا، دانيا، يران، يسپانيا، پالەستينا، پولشا، سيريا، اقش، تۇركيا، فينليانديا، فرانتسيا، چەحوسلوۆاكيا جانە شۆەتسيا بارلىعى 18 ەلدەن 188 دەلەگات قاتىسقان ەكەن. وسى باسقوسۋ كەزىندە ۇلكەن كورمە ۇيىم­داستىرىلادى. وعان ەرميتاجدا تۇر­عان كەرەمەت جادىگەرلەرمەن قاتار، ازەر­­­بايجان، ارمەنيا، گرۋزيا، قازاق­ستان، تۇرىكمەنستان جانە ۋكراينا مۋ­زەي­لەرىنەن ەكسپوناتتار قويىلدى. وسى شاراعا لەنينگراد مۇراجايى تۇركىستاندا تۇرعان تايقازاندى الىپ كەتەدى. قۇجات بويىنشا قازاندى كورمەگە ۋاقىتشا قويۋ ءۇشىن العانى جايلى قۇجات ساقتالسا دا، قۇندى دۇنيەگە باۋىر باسقان رەسەيلىك اعايىندار قازاندى قايتارعىسى كەلمەي ۇستاپ قالعان. ءسويتىپ ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلعان جىلدارى ىنتالى تۇلعالاردىڭ اتسالىسۋىمەن «تايقازاندى قايتارۋ» ماسەلەسى كوتەرىلەدى. بۇل ىسكە مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، عالىم-ەتنوگراف وزبەكالى جانىبەكوۆ پەن سول تۇستا «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي ديرەكتورى نۇرماحان نازاروۆ باس­تاماشى بولعانى انىق.

1

اعا بۋىننىڭ ەسىندە بولار، كوكپ ورتالىق كوميتەتى 1985 جىلى ءساۋىر ايىن­داعى پلەنۋمىندا وداقتاس رەسپۋب­ليكالار حالىقتارىنىڭ ءتول تاريحىنا، ۇلتتىق مادەنيەتىنە، سالت-داستۇرلەرىنە جول اشقانى بار. وسى شەشىمدى العا ۇستاعان ىنتالى توپ وداق باسشىلارى­نا ەرميتاجداعى قازاندى قايتارۋ جو­نىندە قوعام، ادەبيەت جانە ونەر قايرات­كەرلەرىنىڭ قولدارى قويىلعان حاتتار جونەلتە باستايدى. ول حاتتار كوكپ باس­شىلىعىنا، كسرو جوعارعى كەڭەسىنە ەلىمىزدەن سايلانعان دەلەگاتتار مەن دەپۋتاتتار ارقىلى تاپسىرىلىپ جاتتى.

سونىڭ ءبىرى – 1989 جىلدىڭ 6 شىلدەسى كۇنى قوجا احمەت ياساۋي ماۆزو­­لەيى ۇجىمىنىڭ اتىنان، كسرو حالىق دە­پۋتات­تارىنىڭ سەزىنە جەدەل­حاتتا: «ماسكەۋ. كرەمل. حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ سەزى. كسرو جوعارعى كەڭەسى تور­اعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ا.لۋكيان­وۆ جول­داسقا. ەكى مىڭ جىلدىق تاريحى بار ەجەلگى تۇركىستان قالاسىنىڭ ەڭ­بەك­شى­لەرى ەرميتاجداعى تايقازاندى ءوزى­نىڭ ناعىز يەسىنە، قوجا احمەت ياساۋي مۋزەيىنە قايتارۋدى وتىنەدى» دەلىنسە، قازاق كسر دەپۋتاتتارى ن.نازارباەۆ، و.سۇ­لەيمەنوۆ، م.شاحانوۆتىڭ اتىنا دا اتالعان ماسەلەگە ىقپال ەتۋ جايلى جەدەلحات جولداندى. وسىدان ءدال جيىرما سەگىز كۇن وتكەندە كسرو مادەنيەت ءمينيسترى ۆ.زاحاروۆتىڭ تايقازاندى تۇركىستانعا قايتارۋ تۋرالى بۇيرىعى شىقتى.

قازان قايتارۋ ماسەلەسىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن نۇرماحان سەيسەن ۇلى ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە: «سول كەزدەردە كوپ جىلداردان بەرى ورىندالماي قاپالى ەتكەن حالقىمىزدىڭ امانات-ارمانىن ىسكە اسىرۋعا بولاشاق ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اسا زور جاردەم-شاراپاتى تيگەنىن ايرىقشا اتاپ ايتۋعا ءتيىسپىن» («Egemen Qazaqstan». تايقازان ەلگە تاۋەلسىزدىك قارلىعاشى بولىپ ورالىپ ەدى. 24 اقپان، 2017 ج.) دەپ جازعانىنان قۇندى مۇرانىڭ قايتارىلۋىنا نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىنىڭ زور ىقپالى بولعانىن اڭعارامىز.

وسىلايشا ۇلت تاريحىندا ۇلكەن ورنى بار تايقازاننىڭ ورالۋىمەن، مارقۇم اكادەميك ومىرزاق ايتباەۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا، ەلىمىزدىڭ ىرىسى، داۋلەتى بولىپ قايتا كەلدى. سونىمەن بىرگە قازاقتىڭ بۇكىل قاسيەتى ورالدى دەۋگە بولادى. قاسيەتتى تايقازان تۇرعان تۇركىستان قالا­سى قازىر تۇركى الەمىنىڭ مادەني استانا­سىنا اينالىپ كەلەدى. ەندەشە، ەجەلگى وشاعىنا قونعان قۇتتى قازىنامىزدىڭ ىرگەسى ءبۇتىن، ءتۇتىنى ءتۇزۋ بولعاي!

سوڭعى جاڭالىقتار

ەسىل وزەنىنە جاڭا كوپىر سالىنادى

ايماقتار • بۇگىن، 15:16

شىعىس قازاقستان «جاسىل» ايماقتا

ايماقتار • بۇگىن، 12:15

دوللار ارزانداپ، مۇناي قىمباتتادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:36

قىركۇيەكتە حالىق ساناعى باستالادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:47

بۇگىن ەلىمىزدە قاتتى ىستىق بولادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:05

بەكىرەگە قويىلعان بەلگى

ايماقتار • بۇگىن، 07:45

«COVID-19» سپەكتاكلى قويىلدى

ونەر • بۇگىن، 07:43

ەركىن جۇرگىڭ كەلسە، ەكپە سالدىر

مەديتسينا • بۇگىن، 07:22

شابان قيمىل شاڭ قاپتىرماسىن

تەحنولوگيا • بۇگىن، 07:20

نە ەكسەڭ، سونى ورارسىڭ

قازاقستان • بۇگىن، 07:17

«استانا» ۇزاپ بارادى

فۋتبول • بۇگىن، 07:07

ۇقساس جاڭالىقتار