ونىڭ ۇستىنە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى جىلدارى مۇعالىم ماماندىعىنىڭ قادىرى دە ارتىپ تۇرعان كەز-تۇعىن. مەكتەپ قابىرعاسىندا وقۋ باعدارلاماسى بويىنشا وزدەرى جاتتاپ وسكەن ۇلى ابايدىڭ «اسەمپاز بولما ارنەگە» اتتى ولەڭىندەگى: «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باس, ەڭبەگىڭ كەتپەس دالاعا, ۇستازدىق ەتكەن جالىقپاس, ۇيرەتۋدەن بالاعا» دەگەن جولدارى دا ۇنەمى جادىندا جاڭعىرىپ تۇراتىن.
سودان ورتا مەكتەپتەن كەيىن ارمان قۋىپ, سول كەزدەگى اسەم استانا الماتىعا كەلىپ, 1948 جىلى قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ تابالدىرىعىن اتتادى. ونى 1952 جىلى تابىستى اياقتاعان سوڭ, ۇستازدىق ەڭبەگىن الماتى وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىنداعى «وكتيابر» ورتا مەكتەبىندە ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى رەتىندە باستادى.
مىنە, وسىلايشا بۇگىندە توقسان دەگەن تولاعاي جاستىڭ تورىنە شىعىپ وتىرعان, ءوزىنىڭ بۇكىل سانالى عۇمىرىن ەلىمىزدىڭ رۋحاني-مادەني ءومىرىن وركەندەتۋگە, ءبىلىم بەرۋ ءىسى مەن عىلىمىن دامىتۋعا, قوعامنىڭ ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارىن نىعايتۋعا ارناعان قادىرمەندى ۇستاز, قارىمدى قايراتكەر, سۇيەگى اسىل, جانى ىزگى ساناۋلى ءىرى تۇلعانىڭ ءبىرى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور كۇلاش قۇنانتايقىزى قۇنانتاەۆا اپامىزدىڭ ومىردەگى ۇلكەن دە ۇلگىلى ەڭبەك جولى باستالعان ەدى.
ءسويتىپ جاڭالىققا جانى قۇمار جاس مامان ءوزىنىڭ ىزدەنىمپازدىعى مەن ىسكەرلىگى ارقاسىندا مەكتەپتەگى ءبىلىم بەرۋ ءىسى مەن جاس جەتكىنشەكتەردى تاربيەلەۋدىڭ قىر-سىرىن تەز مەڭگەرىپ الدى. ونىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى مەن جوعارى بىلىكتىلىگىن بايقاعان ءتيىستى باسشى ورىندار كۇلاش قۇنانتايقىزىن الماتى قالاسىنا شاقىرىپ, وسىنداعى لەنين اۋداندىق جاستار كوميتەتى مەكتەپ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەتىپ تاعايىندايدى. ول وسى قىزمەتتە ەكى جىلداي – 1954-1956 جىلدارى ىستەدى. ودان كەيىنگى جىلداردىڭ ءبارىن كۇلاش قۇنانتايقىزىنىڭ قايراتكەرلىك ءوسۋ جولى دەسە دە بولعانداي. اتاپ ايتقاندا, الماتى وبلىستىق جاستار كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, قازاقستان كومسومولى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, قازاق كسر جوعارى جانە ورتا ارناۋلى ءبىلىم ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, الماتى شەتەل تىلدەرى ينستيتۋتىنىڭ وقۋ ءىسى جونىندەگى پرورەكتورى, ودان كەيىن قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى بولىپ ابىرويلى قىزمەتتەر اتقاردى. سونداي-اق ەكى رەت ءىح-ح شاقىرىلىمداعى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى.
نيزامي اتىنداعى تاشكەنت پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى مەن ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قارا شاڭىراعى – اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋ كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولدى. كەڭەستىك كەزەڭدە الدىمەن كسرو پەداگوگيكا عىلىمدارى اكادەمياسىنا, كەيىننەن رەسەي جانە گرۋزيا ءبىلىم اكادەميالارىنا قازاق ايەلدەرى اراسىنان تۇڭعىش رەت اكادەميك بولىپ سايلاندى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى اتتەستاتتاۋ كوميتەتىندە پەداگوگيكا جانە پسيحولوگيا عىلىمدارى سالاسى بويىنشا ساراپتاۋ كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى رەتىندە دە قىرۋار ءىس اتقاردى.
كۇلاش قۇنانتايقىزىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق, ىسكەرلىك, قايراتكەرلىك قابىلەتىنىڭ جارقىراي كورىنگەن كەزى قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى بولىپ قىزمەت اتقارعان ۋاقىتىنا تۋرا كەلەدى. ەلىمىزدە ورنى بولەك وسى ءبىر وقۋ ورنىن تاپجىلماي, تابانى كۇرەكتەي ون التى جىل بويى باسقارعان مەرزىم ىشىندە ينستيتۋت ءوز سالاسىندا ەلەۋلى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. جاڭا باعدارلامالار, وقۋ-ادىستەمەلىك جۇمىستار, وقۋدان تىس تاربيەلىك ءمانى بار قوعامدىق ۇيىمدار كوپتەپ ىسكە قوسىلدى. ول كىسىنىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن قۇرىلعان «ايگۇل» ءانسامبلى الەمگە ايگىلى بولدى. وسى كەزدە شىعارماشىلىقپەن جۇمىس ىستەۋگە بەيىمى بار وزات ۇستازدار مەن تاجىريبەلى, ءوز ىسىنە جان-تانىمەن بەرىلگەن ىسكەر وقىتۋشى-پروفەسسورلار قاۋىمى ءوسىپ جەتىلدى. ايگىلى ادەبيەتتانۋشى عالىم, اكادەميك زاكي احمەتوۆ, بەلگىلى كومپوزيتورلار باقىتجان بايقاداموۆ, ومىربەك بايدىلداەۆ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى قۇدايبەرگەن سۇراعانوۆ, ءتىلشى عالىم-پروفەسسورلار ءابجان قۇرىشجانوۆ, سەيىلبەك يساەۆ, التاي امانجولوۆ, فيزيك-ماتەماتيك عالىمدار داۋلەت ۇمبەتجانوۆ, ءاجىمۇحان جامالوۆ, ونەرتانۋشىلار – مارات بالتاباەۆ, گالينا قارامولداەۆا, اعايشا يساعۇلوۆا سىندى ت.ب. بىلىكتى ۇستازدار ەڭبەك ەتتى.
بۇل ورايدا قاداپ ايتا كەتەتىن نارسە, سول كەزدەگى «قازاقستاندا پەداگوگ-عالىمدار شامادان تىس كوبەيىپ كەتتى, جالپى قازاق مەملەكەتتىك قىزدار ينستيتۋتى كەرەك پە, الدە كەرەك ەمەس پە؟ ەندىگى جەردە قازاق قىزدارى ءۇشىن ارنايى دەربەس جوعارى وقۋ ورنىنىڭ قاجەتى جوق شىعار...» دەگەن سىڭايداعى سىڭارجاق اڭگىمەلەر شىعىپ, اتالعان ينستيتۋتتىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرعانى بەلگىلى. وسىنداي ءبىر شەشۋشى كەزەڭدە كۇلاش قۇنانتايقىزى ءوزىنىڭ دالەلدى پىكىرلەرىمەن, ورىندى ويلارىمەن ءتيىستى ورىندارعا شىعىپ, ولاردىڭ كوزقاراسىنىڭ دۇرىس ەمەس ەكەنىنە كوزدەرىن جەتكىزىپ, ينستيتۋتتى اراشالاپ الىپ قالۋعا ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن بولاتىن.
كۇلاش قۇنانتايقىزى وقۋ ورنىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋعا, ستۋدەنتتەردىڭ ءبىلىم ساپاسىن جاقسارتۋ مەن وقىتۋشى-پروفەسسورلار قۇرامىنىڭ عىلىمي الەۋەتىن ارتتىرۋعا, ءبىلىم ورداسىن كەڭەس وداعى كولەمىندەگى الدىڭعى قاتارلى وقۋ ورنىنا اينالدىرۋعا بار ىنتا-ىقىلاسىمەن, ەرەكشە كۇش-جىگەرىمەن ايانباي ارەكەت ەتتى. بۇل ىسكە رەسپۋبليكانىڭ سول كەزدەگى ءبىرىنشى باسشىسى, حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆ ەرەكشە قولداۋ كورسەتتى. ءتورت قاباتتى زاماناۋي جاڭا وقۋ عيماراتى, ستۋدەنتتەرگە ارنالعان ءتورت بىردەي ارقايسىسى 300-400 ورىندىق تيپتىك ۇلگىدەگى جاتاقحانا سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. ۇلان-بايتاق ەلىمىزدىڭ, قالا بەردى كورشى رەسپۋبليكالاردىڭ ءار قيىرىنان كەلگەن قازاق قىزدارى جاتاقحانا عانا الىپ قويماي, سول كەزدەگى اسەم استانا الماتىعا رەسمي تۇردە تىركەلدى. سونىمەن بىرگە ستۋدەنت قىزدار ءۇشىن مىڭ ادام ءبىر مەزگىلدە تاماقتاناتىن اسحانا مەن سپورتتىق-ساۋىقتىرۋ كەشەنى, ءۇي-كۇيسىز جۇرگەن ۇستازدارعا ارنالعان سەكسەن پاتەرلىك تۇرعىن ءۇي بەرىلدى.
اكادەميك ق.قۇنانتايقىزى وسى ۋاقىتقا دەيىن مونوگرافيالىق زەرتتەۋلەر, وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدار, جەكەلەگەن ماقالالار جازىپ, بارلىعى 360-تان استام عىلىمي ەڭبەكتىڭ اۆتورى اتانىپتى. ونىڭ ءاربىر زەرتتەۋ جۇمىسى جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋ مەن وقىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن كەڭىنەن قاراستىرۋعا ارنالعان. اسىرەسە, ول كىسىنى مەكتەپ وقۋشىلارىن تاربيەلەۋدى ۇيىمداستىرۋدىڭ كەڭ تاراعان ءتۇرى – ساباقتان تىس جۇرگىزىلەتىن جۇمىستار ەرەكشە قىزىقتىراتىن. بۇل ماسەلەنى ءوزىنىڭ عىلىمي-پەداگوگيكالىق زەرتتەۋ باعىتىنا اينالدىرعان كۇلاش قۇنانتايقىزى 1966 جىلى «قازاقستانداعى وقۋشىلاردىڭ وقۋدان تىس ەڭبەك جانە ءبىلىم بەرۋ بىرلەستىكتەرى» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعادى. جاس پەداگوگ عالىم بۇل ەڭبەگىنە جاسوسپىرىمدەر مەن جەتكىنشەك بالالارعا ءبىلىم بەرىپ, تاربيەلەۋ ارقىلى ولارعا ىقپال ەتۋدىڭ اسا ماڭىزدى قۇرالى رەتىندە تاماشا ادامداردىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن ۇلگى ەتە, سولارعا ۇقساپ باعۋعا تالپىندىرۋ قاجەت ەكەندىگىن جەتە سارالايدى.
الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ۇدە-
ءرىس جاعدايىندا ەلدەگى رۋحاني-مادەني دامۋدىڭ اسا ماڭىزدى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى – قوعامداعى ايەلدەردىڭ ورنى مەن ءبىلىم دارەجەسىنە, جالپى حال-جاعدايىنا بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى. كۇلاش قۇنانتايقىزى وسى ماسەلەنى دەر كەزىندە اڭعارىپ, ونى ءوزىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدىرا ءبىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 1981 جىلى «قازاقستانداعى ايەلدەرگە ءبىلىم بەرۋدىڭ دامۋى» (1920-1975 جج.) تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. كەلەسى 1982 جىلى وسى ديسسەرتاتسيا نەگىزىندە عالىمنىڭ ء«بىلىم زاڭعارىنا جول» اتتى كولەمدى مونوگرافياسى جارىق كوردى. وندا عالىم 1920-1975 جىلدارداعى قازاقستانداعى قازاق ايەلدەرىنىڭ تۇرمىسى مەن الەۋمەتتىك ورنىن, ولاردىڭ تەڭدىگى مەن باسقا دا گەندەرلىك ماسەلەلەردى جۇيەلى ءارى كەشەندى تۇردە زەرتتەپ, ولارعا ءبىلىم بەرۋ, باسقارۋ ىسىنە تارتۋ, قوعامدىق ومىرگە ارالاستىرۋ سياقتى سول كەزەڭدەگى ۇلت مادەنيەتىنىڭ جالپى جاعدايىنا بايىپتى بارلاۋ جاسايدى.
عالىم كۇلاش قۇنانتايقىزىنىڭ ۇزاق جىلدار بويى مۇقيات زەرتتەپ كەلە جاتقان جانە ءبىر سالاسى – جوعارى مەكتەپتەردە پەداگوگ-كادرلار دايارلاۋ, ولاردىڭ ۇستازدىق شەبەرلىكتەرىن دامىتىپ, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن نىعايتۋ, بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ماسەلەلەرى. بۇل رەتتە عالىمنىڭ ءارتۇرلى جيناقتار مەن جۋرنالداردا جاريالانعان ماقالالارى عىلىمي تۇرعىدان قاراعاندا اسا قۇندى.
ول كىسىنىڭ عىلىم-ءبىلىم سالاسىنداعى اتقارعان قىزمەتى ءادىل باعالانىپ, «حالىقتار دوستىعى», «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرى جانە بىرنەشە مەدالمەن ماراپاتتالۋى, ەلىمىزدىڭ قۇرمەتتى اتاقتارىن يەلەنۋى عالىمنىڭ ەسەلى ەڭبەگىنىڭ ايعاعىنداي.
ۇلى ابايدىڭ وتىز جەتىنشى سوزىندەگى: ء«وزىڭ ءۇشىن ەڭبەك قىلساڭ, ءوزى ءۇشىن وتتاعان حايۋاننىڭ ءبىرى بولاسىڭ, ادامدىقتىڭ قارىزى ءۇشىن ەڭبەك قىلساڭ, اللانىڭ سۇيگەن ق ۇلىنىڭ ءبىرى بولاسىڭ», دەگەن ۇلاعاتتى ويىن ۇستانىم ەتكەن كورنەكتى پەداگوگ-عالىم, ۇلاعاتتى ۇستاز, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, اكادەميك كۇلاش قۇنانتايقىزى تۋرالى ايتىلار جىلى ءسوز از ەمەس. ول – 30-عا تارتا شاكىرتىنە عىلىمي جەتەكشىلىك جاساپ, دوكتورلىق جانە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالار قورعاتىپ, ۇلكەن عىلىمي مەكتەپ قالىپتاستىرعان عالىم. ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى, پروفەسسورلار ي.حاليتوۆا, س.ۇزاقباەۆا, ءا.ءامىروۆا, پ.سەيىتقازى سىندى ت.ب. تالانتتى دا تالاپتى شاكىرتتەرىن كۇلاش اپاي ءاردايىم ماقتانىشپەن ەسكە الىپ وتىرادى.
تورقالى توقسان جاسقا كەلسە دە كۇلاش اپاي ءالى تىڭ. ءجۇرىسى شيراق, ءسوزى تياناقتى, اڭگىمەسى ورنىقتى, ەڭسەسى بيىك. ويى سەرگەك, جانى سۇلۋ, جۇرەگى تازا. وسىنىڭ ءبارى – تۋا بىتكەن سابىرلى مىنەزبەن ۇيلەسىم تاپقانداي.
جانى جومارت, پەيىلى دارحان, ەرەن ەڭبەكسۇيگىش, شاكىرتتەرىنىڭ ارداقتىسىنا اينالعان كۇلاش قۇنانتايقىزىنىڭ ءومىر تاريحى مەن ەڭبەك جولىنا قاراپ وتىرىپ, ول كىسىنىڭ وسى جاسقا دەيىن قاتاردان قالماي, شارشاماي-تالماي حالقىنا قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقانى بارشامىزعا ۇلگى بولارلىق-اۋ دەگەن ويعا كەلەسىز.
باقتيار سمانوۆ,
ۇعا اكادەميگى
