قوعام • 03 ناۋرىز، 2021

ۇلاننان شىققان ۇلاعات يەسى

69 رەت كورسەتىلدى

ەلىمىزدىڭ شۇرايلى شىعىس ولكەسىنىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى قالبا تاۋىنىڭ بوكتەرىندە ورىن تەپكەن ۇلان اۋدانىنىڭ شالعاي اۋىلىندا ورتا مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزدەن باستاپ ول مۇعالىم بولۋدى ارماندايدى. وعان ومىردەن كورگەن-بىلگەنى مەن كوكەيگە تۇيگەنى مول، سىرلى ءسوزدىڭ قادىرىن بىلەتىن، سۋىرىپ سالما اقىندىعى ەلگە تانىمال اناسى زيادا جاربولقىزىنىڭ دا ىقپالى مەن اقىل-كەڭەسى ەرەكشە بولدى.

ونىڭ ۇستىنە ەكىنشى دۇنيەجۇ­زى­لىك سوعىستان كەيىنگى جىلدارى مۇ­عا­لىم ماماندىعىنىڭ قادىرى دە ارتىپ تۇرعان كەز-تۇعىن. مەكتەپ قابىرعاسىندا وقۋ باعدارلاماسى بويىنشا وزدەرى جاتتاپ وسكەن ۇلى ابايدىڭ «اسەمپاز بولما ارنەگە» اتتى ولەڭىندەگى: «اقى­رىن ءجۇرىپ، انىق باس، ەڭبەگىڭ كەتپەس دالاعا، ۇستازدىق ەتكەن جا­لىقپاس، ۇيرەتۋدەن بالاعا» دە­گەن جولدارى دا ۇنەمى جادىندا جاڭ­عىرىپ تۇراتىن.

سودان ورتا مەكتەپتەن كەيىن ارمان قۋىپ، سول كەزدەگى اسەم استانا الماتىعا كەلىپ، 1948 جى­لى قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەدا­گوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ تابال­دىرىعىن اتتادى. ونى 1952 جىلى تابىستى اياقتاعان سوڭ، ۇستازدىق ەڭبەگىن الماتى وبلىسىنىڭ جام­بىل اۋدانىنداعى «وكتيابر» ورتا مەكتەبىندە ورىس ءتىلى مەن ادە­بيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى رەتىندە باس­تادى. 

مىنە، وسىلايشا بۇگىندە توق­­­سان دەگەن تولاعاي جاستىڭ تو­رى­نە شىعىپ وتىرعان، ءوزىنىڭ بۇ­كىل سا­نالى عۇمىرىن ەلى­­مىزدىڭ رۋ­حا­ني-مادەني ءومىرىن ور­­كەن­دە­تۋ­­گە، ءبىلىم بەرۋ ءىسى مەن عى­­­لى­مىن دامىتۋعا، قوعامنىڭ ادام­­گەر­­شىلىك قۇندىلىقتارىن نى­­­عاي­­تۋعا ارناعان قادىرمەندى ۇس­­تاز، قارىمدى قايراتكەر، سۇ­يە­گى اسىل، جانى ىزگى ساناۋلى ءىرى تۇل­­­­عا­نىڭ ءبىرى – قازاقستان رەس­پۋب­­­لي­كاسى ۇلتتىق عىلىم اكادە­ميا­­­سى­نىڭ اكادەميگى، پەداگوگيكا عى­لىم­دا­رىنىڭ دوكتورى، پروفەس­سور كۇلاش قۇنانتايقىزى قۇ­نانتاە­ۆا اپامىزدىڭ ومىردەگى ۇل­كەن دە ۇل­گىلى ەڭبەك جولى باس­تالعان ەدى.

ءسويتىپ جاڭالىققا جانى قۇ­مار جاس مامان ءوزىنىڭ ىزدەنىم­پاز­­دىعى مەن ىسكەرلىگى ار­قاسىندا مەكتەپتەگى ءبىلىم بە­رۋ ءىسى مەن جاس جەتكىنشەكتەر­دى تار­بيەلەۋدىڭ قىر-سىرىن تەز مەڭ­گەرىپ الدى. ونىڭ ۇيىم­داس­تىرۋشىلىق قابى­لەتى مەن جوعارى بىلىكتىلىگىن باي­­قاعان ءتيىستى باسشى ورىندار كۇلاش قۇنانتايقى­زىن ال­ماتى قا­لاسىنا شاقىرىپ، وسىن­داعى لەنين اۋداندىق جاس­تار كو­ميتەتى مەكتەپ ءبولىمىنىڭ مەڭ­گەرۋشىسى ەتىپ تاعايىندايدى. ول وسى قىزمەتتە ەكى جىلداي – 1954-1956 جىلدارى ىستەدى. ودان كەيىنگى جىلداردىڭ ءبارىن كۇلاش قۇنانتايقىزىنىڭ قايراتكەر­لىك ءوسۋ جولى دەسە دە بولعانداي. اتاپ ايتقاندا، الماتى وبلىس­تىق جاستار كوميتەتىنىڭ حات­شى­سى، قازاقستان كومسومولى ور­تا­لىق كوميتەتىنىڭ حاتشى­سى، قا­زاق كسر جوعارى جانە ورتا ار­ناۋلى ءبىلىم ءمينيسترىنىڭ ورىن­­­باسارى، الماتى شەتەل تىل­­دەرى ينستيتۋتىنىڭ وقۋ ءىسى جو­­نىن­­دەگى پرورەكتورى، ودان كە­يىن قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پە­دا­گو­گيكالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى بولىپ ابىرويلى قىزمەت­تەر ات­قاردى. سونداي-اق ەكى رەت ءىح-ح شا­قىرىلىمداعى قازاق كسر جو­عارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى.

نيزامي اتىنداعى تاشكەنت پە­­­داگوگيكالىق ينستيتۋتى مەن ەلىمىزدىڭ جو­­عارى وقۋ ورىن­دا­رىنىڭ قارا شا­ڭىراعى – اباي اتىن­داعى قا­زاق ۇلتتىق پەداگو­گيكالىق ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ دوكتور­لىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋ كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بول­دى. كەڭەستىك كەزەڭدە الدىمەن كسرو پەداگوگيكا عى­لىمدارى اكادەمياسىنا، كەيىن­نەن رەسەي جانە گرۋزيا ءبىلىم اكا­­دە­ميالا­رىنا قازاق ايەل­دەرى ارا­­سىنان تۇڭعىش رەت اكادەميك بولىپ سايلاندى. قازاقستان رەس­پۋب­­ليكاسىنىڭ جوعارى ات­­تەس­­تاتتاۋ كوميتەتىندە پە­داگوگيكا جانە پسيحولوگيا عى­لىمدارى سالاسى بويىنشا ساراپتاۋ كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى رەتىندە دە قىرۋار ءىس اتقاردى.

كۇلاش قۇنانتايقىزىنىڭ ۇيىم­­­داستىرۋشىلىق، ىسكەرلىك، قاي­­راتكەرلىك قابىلەتىنىڭ جار­قى­راي كورىنگەن كەزى قازاق مەم­لە­كەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ينس­تيتۋتىنىڭ رەكتورى بولىپ قىز­­مەت اتقارعان ۋاقىتىنا تۋرا ك­ەلەدى. ەلىمىزدە ورنى بولەك وسى ءبىر وقۋ ورنىن تاپجىلماي، تا­­بانى كۇرەكتەي ون التى جىل بويى باس­قارعان مەرزىم ىشىندە ينستيتۋت ءوز سا­لاسىندا ەلەۋلى جە­تىس­تىكتەرگە قول جەتكىزدى. جاڭا باع­دارلامالار، وقۋ-ادىستەمەلىك جۇمىستار، وقۋ­دان تىس تاربيەلىك ءمانى بار قوعام­­­دىق ۇيىمدار كوپتەپ ىسكە قوسىلدى. ول كىسى­نىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن قۇ­رىلعان «ايگۇل» ءانسامبلى الەم­گە ايگىلى بولدى. وسى كەزدە شى­عار­ماشىلىقپەن جۇمىس ىستەۋگە بەيىمى بار وزات ۇستازدار مەن تا­جىريبەلى، ءوز ىسىنە جان-تانى­مەن بەرىلگەن ىسكەر وقىتۋشى-پرو­فەس­سورلار قاۋىمى ءوسىپ جە­تىل­دى. ايگىلى ادەبيەتتانۋشى عا­لىم، اكا­دەميك زاكي احمەتوۆ، بەل­گىلى كومپوزيتورلار باقىتجان باي­قاداموۆ، ومىربەك بايدىل­داەۆ، كە­ڭەس وداعىنىڭ باتىرى قۇ­داي­بەرگەن سۇراعانوۆ، ءتىلشى عا­لىم-پروفەسسورلار ءابجان قۇ­رىش­جانوۆ، سەيىلبەك يساەۆ، ال­تاي امانجولوۆ، فيزيك-ماتە­ما­تيك عا­لىم­دار داۋلەت ۇمبەت­جا­نوۆ، ءاجى­م­ۇحان جامالوۆ، ونەر­تانۋ­شى­لار – مارات بالتاباەۆ، گالينا قارا­مولداەۆا، اعايشا يساعۇلوۆا سىندى ت.ب. بىلىكتى ۇس­تاز­دار ەڭبەك ەتتى.

بۇل ورايدا قاداپ ايتا كەتە­تىن نارسە، سول كەزدەگى «قازاقستان­دا پەداگوگ-عالىمدار شامادان تىس كوبەيىپ كەتتى، جالپى قا­زاق مەم­لەكەتتىك قىزدار ينستي­تۋ­تى كەرەك پە، الدە كەرەك ەمەس پە؟ ەندىگى جەردە قازاق قىز­دا­رى ءۇشىن ارنايى دەربەس جو­عا­رى وقۋ ورنىنىڭ قاجەتى جوق شى­عار...» دەگەن سىڭايداعى سى­ڭار­جاق اڭگىمەلەر شىعىپ، اتال­عان ينستيتۋتتىڭ تاعدىرى قىل ۇس­تىندە تۇرعانى بەلگىلى. وسىن­داي ءبىر شەشۋشى كەزەڭدە كۇ­لاش قۇ­نانتايقىزى ءوزىنىڭ دا­­لەلدى پىكىر­لەرىمەن، ورىندى وي­­لارىمەن ءتيىستى ورىندارعا شى­­عىپ، ولاردىڭ كوزقاراسىنىڭ دۇ­­رىس ەمەس ەكەنىنە كوزدەرىن جەت­­كىزىپ، ينستيتۋتتى ارا­شالاپ الىپ قالۋعا ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن بولاتىن.

كۇلاش قۇنانتايقىزى وقۋ ور­­نىنىڭ ماتەريالدىق-تەحني­كا­­لىق بازاسىن نىعايتۋعا، ستۋ­دەنت­تەردىڭ ءبىلىم ساپاسىن جاق­سار­تۋ مەن وقىتۋشى-پروفەس­سور­­لار قۇ­رامىنىڭ عىلىمي الە­­ۋە­تىن ارتتىرۋعا، ءبىلىم ورداسىن كەڭەس وداعى كولەمىندەگى ال­دىڭ­عى قاتارلى وقۋ ورنىنا اينال­دىرۋعا بار ىن­تا-ىقى­لا­سىمەن، ەرەكشە كۇش-جىگە­رى­مەن ايان­باي ارە­كەت ەتتى. بۇل ىس­كە رەس­­پۋب­­لي­كا­­نىڭ سول كەزدەگى ءبى­رىن­­شى باس­شى­­سى، حالقىمىزدىڭ ءبىر­­تۋار پەرزەن­تى دىنمۇحامەد اح­مەت­­ ۇلى قوناەۆ ەرەكشە قولداۋ كور­­سەتتى. ءتورت قاباتتى زاماناۋي جاڭا وقۋ عيماراتى، ستۋدەنت­تەر­گە ارنال­عان ءتورت بىردەي ار­قاي­سىسى 300-400 ورىندىق تيپ­تىك ۇل­­گى­دەگى جاتاقحانا سالى­نىپ، پاي­دا­لانۋعا بەرىلدى. ۇلان-باي­تاق ەلى­­مىزدىڭ، قالا بەردى كورشى رەس­پۋب­ليكالاردىڭ ءار قيىرىنان كەلگەن قازاق قىزدارى جا­تاقحانا عانا الىپ قويماي، سول كەز­دەگى اسەم استانا الماتىعا رەسمي تۇردە تىر­كەلدى. سونىمەن بىرگە ستۋدەنت قىزدار ءۇشىن مىڭ ادام ءبىر مەز­گىلدە تاماقتاناتىن اسحانا مەن سپورت­تىق-ساۋىقتىرۋ كەشەنى، ءۇي-كۇيسىز جۇرگەن ۇستازدارعا ار­نال­عان سەكسەن پاتەرلىك تۇرعىن ءۇي بەرىلدى.

اكادەميك ق.قۇنانتايقىزى وسى ۋاقىتقا دەيىن مونوگرافيا­لىق زەرتتەۋلەر، وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدار، جەكەلە­گەن ماقالالار جازىپ، بارلىعى 360-تان استام عىلىمي ەڭبەكتىڭ اۆتورى اتانىپتى. ونىڭ ءاربىر زەرت­تەۋ جۇمىسى جاس ۇرپاقتى تار­بيەلەۋ مەن وقىتۋدىڭ وزەك­تى ما­سەلەلەرىن كەڭىنەن قاراستى­رۋعا ارنالعان. اسىرەسە، ول كىسى­نى مەكتەپ وقۋشىلارىن تاربيە­لەۋدى ۇيىمداستىرۋدىڭ كەڭ تا­راعان ءتۇرى – ساباقتان تىس جۇر­گىزىلەتىن جۇمىستار ەرەكشە قى­زىقتىراتىن. بۇل ماسەلەنى ءوزىنىڭ عىلىمي-پەداگوگيكالىق زەرت­تەۋ باعىتىنا اينالدىرعان كۇ­لاش قۇنانتايقىزى 1966 جىلى «قا­زاقستانداعى وقۋشىلاردىڭ وقۋ­دان تىس ەڭبەك جانە ءبىلىم بەرۋ بىر­لەستىكتەرى» دەگەن تاقىرىپتا كان­ديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعادى. جاس پەداگوگ عالىم بۇل ەڭبەگىنە جاس­وسپىرىمدەر مەن جەتكىنشەك بالا­لارعا ءبىلىم بەرىپ، تاربيەلەۋ ار­قىلى ولارعا ىقپال ەتۋدىڭ اسا ما­ڭىزدى قۇرالى رەتىندە تاماشا ادام­داردىڭ ءومىرى مەن قىزمە­تىن ۇلگى ەتە، سولارعا ۇقساپ باعۋعا تال­پىن­دىرۋ قاجەت ەكەندىگىن جە­تە سارالايدى.

الەۋمەتتىك-ەكونوميكا­لىق ۇدە-
ءرىس جاعدايىندا ەلدەگى رۋ­حا­­ني-مادەني دامۋدىڭ اسا ما­ڭىز­­دى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى – قوعام­داعى ايەلدەردىڭ ورنى مەن ءبى­لىم دارەجەسىنە، جالپى حال-جاع­دايىنا بايلانىستى ەكەنى بەل­گىلى. كۇلاش قۇنانتايقىزى وسى ماسەلەنى دەر كەزىندە اڭعا­رىپ، ونى ءوزىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدىرا ءبىلدى. سو­­نىڭ ناتيجەسىندە 1981 جىلى «قا­زاقستانداعى ايەلدەرگە ءبىلىم بە­رۋ­­دىڭ دامۋى» (1920-1975 جج.) تا­قىرىبىندا دوكتورلىق ديس­سەر­تاتسيا قورعادى. كەلەسى 1982 جى­­لى وسى ديسسەرتاتسيا نەگىزىن­دە عا­لىمنىڭ ء«بىلىم زاڭعارىنا ­جول» اتتى كولەمدى مونوگرافياسى ­جا­رىق كوردى. وندا عالىم 1920-1975 جىلدارداعى قازاقستانداعى قازاق ايەلدەرىنىڭ تۇرمىسى مەن الەۋمەتتىك ورنىن، ولاردىڭ تەڭ­دىگى مەن باسقا دا گەندەرلىك ماسە­لەلەردى جۇيەلى ءارى كەشەندى تۇر­دە زەرتتەپ، ولارعا ءبىلىم بەرۋ، باس­قارۋ ىسىنە تارتۋ، قوعامدىق ومىر­گە ارالاستىرۋ سياقتى سول كەزەڭ­دەگى ۇلت مادەنيەتىنىڭ جالپى جاعدايىنا بايىپتى بارلاۋ جاسايدى.

عالىم كۇلاش قۇنانتاي­قى­زى­نىڭ ۇزاق جىلدار بويى مۇقيات زەرتتەپ كەلە جاتقان جانە ءبىر سالاسى – جوعارى مەكتەپتەردە پەداگوگ-كادرلار دايارلاۋ، ولاردىڭ ۇستازدىق شەبەرلىكتەرىن دامىتىپ، ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن نى­عايتۋ، بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ما­سەلەلەرى. بۇل رەتتە عالىمنىڭ ءار­تۇرلى جيناقتار مەن جۋرنالداردا جاريالانعان ماقالالارى عىلىمي تۇرعىدان قاراعاندا اسا قۇندى.

ول كىسىنىڭ عىلىم-ءبىلىم سالا­سىنداعى اتقارعان قىزمەتى ءادىل باعالانىپ، «حالىقتار دوستىعى»، «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرى جانە بىرنەشە مەدالمەن ماراپاتتالۋى، ەلىمىزدىڭ قۇرمەتتى اتاقتارىن يەلەنۋى عالىمنىڭ ەسەلى ەڭبەگىنىڭ ايعاعىنداي.

ۇلى ابايدىڭ وتىز جەتىنشى سو­زىندەگى: ء«وزىڭ ءۇشىن ەڭبەك قىل­ساڭ، ءوزى ءۇشىن وتتاعان حايۋان­نىڭ ءبىرى بولاسىڭ، ادامدىقتىڭ قارىزى ءۇشىن ەڭبەك قىلساڭ، اللانىڭ سۇي­گەن ق ۇلىنىڭ ءبىرى بولاسىڭ»، دەگەن ۇلاعاتتى ويىن ۇستانىم ەتكەن كور­نەكتى پەدا­گوگ-عالىم، ۇلاعاتتى ۇستاز، قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ ەڭبەك سىڭىر­گەن قايراتكەرى، اكادەميك كۇلاش قۇنانتايقىزى تۋ­رالى اي­تىلار جىلى ءسوز از ەمەس. ­ول – 30-عا تارتا شاكىرتىنە عى­لى­مي جەتەكشىلىك جاساپ، دوكتور­لىق جانە كانديداتتىق ديسسەر­تاتسيالار قورعاتىپ، ۇلكەن عى­لى­مي مەكتەپ قالىپتاستىرعان عا­لىم. ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىن­­دارىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان پەداگوگيكا عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورلارى، پرو­فەس­سورلار ي.حاليتوۆا، س.ۇزاق­باەۆا، ءا.ءامىروۆا، پ.سەيىتقازى سىندى ت.ب. تالانتتى دا تالاپتى شا­كىرت­تەرىن كۇلاش اپاي ءاردايىم ماق­تانىشپەن ەسكە الىپ وتىرادى.

تورقالى توقسان جاسقا كەلسە دە كۇلاش اپاي ءالى تىڭ. ءجۇرىسى شيراق، ءسوزى تياناقتى، اڭگىمەسى ورنىقتى، ەڭسەسى بيىك. ويى سەرگەك، جانى سۇلۋ، جۇرەگى تازا. وسى­نىڭ ءبارى – تۋا بىتكەن سابىرلى مىنەزبەن ۇيلەسىم تاپقانداي.

جانى جومارت، پەيىلى دارحان، ەرەن ەڭبەكسۇيگىش، شاكىرتتەرىنىڭ ارداقتىسىنا اينالعان كۇلاش قۇ­نانتايقىزىنىڭ ءومىر تاريحى مەن ەڭبەك جولىنا قاراپ وتىرىپ، ول كىسىنىڭ وسى جاسقا دەيىن قا­تاردان قالماي، شارشاماي-تالماي حالقىنا قىزمەت ەتىپ كە­لە جاتقانى بارشامىزعا ۇلگى بو­لارلىق-اۋ دەگەن ويعا كەلەسىز.

 

باقتيار سمانوۆ،

ۇعا اكادەميگى

سوڭعى جاڭالىقتار

تۇركىستانعا 3000 جىل

رۋحانيات • بۇگىن، 12:10

2002 ادام كوروناۆيرۋستان ەمدەلىپ شىقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:32

سارىالا قازدىڭ قاڭقىلى ەستىلدى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:51

قور نارىعى قىمباتتادى

الەم • بۇگىن، 08:33

بابا اماناتىنا ادالدىق

رۋحانيات • بۇگىن، 08:07

بالۋاننىڭ العاشقى التىنى

كۇرەس • بۇگىن، 08:02

پسج ەسە قايتاردى

فۋتبول • بۇگىن، 07:59

جارىستى جەڭىسپەن باستادى

بوكس • بۇگىن، 07:56

جاقاەۆتىڭ تاقياسى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:47

شىلىكتى اۋىلىن سۋ باستى

ايماقتار • بۇگىن، 07:44

Ever Given مىسىردا قالدى

الەم • بۇگىن، 07:28

جەر تۋرالى زاڭ سەناتقا جولداندى

پارلامەنت • بۇگىن، 07:22

ۇقساس جاڭالىقتار