تەاتر • 01 ناۋرىز، 2021

الەمدە بالاماسى جوق بىرەگەي تەاتر

28 رەت كورسەتىلدى

قازاق جەرىندەگى كورەي تەاترىنىڭ تاريحى 1937 جىلدان باستاۋ الادى. سوناۋ قيىر شىعىستاعى كورەيلەر «جاپوننىڭ تىڭشىلارى» دەگەن جەلەۋمەن ورتالىق ازياعا جاپپاي جەر اۋدارىلىپ، جات ەلدىڭ قىرىندا سوقا ايداپ، قالاسىندا كىرپىش قالاپ، تۋعان ەلىن اڭساپ جابىعىپ جۇرگەن شاعىندا دا ساعىنىشىن انمەن باسىپ، قايعىسىن جىرمەن سەيىلتىپ، ونەردەن كوڭىل جۇبانىشىن تاپقان ەكەن. ءسويتىپ العاشقى ۋىعىن سوناۋ قيىر شىعىستا جۇرگەندە قاداعان ونەرسۇيگەن ۇلت تالانتتارى مۋزىكالىق دراما تەاتر ۇيىمداستىرۋ ءىسىن سوعىسقا دەيىن كورەيلەر كوپ شوعىرلانعان قىزىلوردا قالاسىندا، سوعىستان كەيىن قاراتال بويىنداعى ۇشتوبە قالاسىندا ءجۇرىپ قولعا الادى.

سودان بەرى جاڭا مەكەنىن ەجەلدەن كەلە جاتقان ۇلتتىق ونەردىڭ قولامتاسىمەن جارىق قىلىپ، وزدەرى ءۇشىن كول-كوسىر قۋانىش تاپقان كورەيلەردىڭ بەيتانىس ەلدەگى ومىرگە بەيىمدەلۋىندە تەاتردىڭ اتقارعان ءرولى ولشەۋسىز بولدى. ساعىمعا ءسىڭىپ كەتكەن تاريحىنان، جاراتۋشىسى سىيلاعان جادىسىنان جاڭىلماۋدىڭ، ءداستۇرىنىڭ باستاۋ كوز، جىلتىلداعان جىڭىشكە بۇلاعىن جوعالتپاۋدىڭ جالعىز جول، جالقى قۇرالى تەاتر دەپ ءبىلدى. سەبەبى تەاتر دەگەن ۇعىمنىڭ ىشىنە ءان، جىر، ولەڭ، بي، ادەبيەت، تاريح تۇتاس توپتاساتىن. مىنە، وسىلايشا «كولحوز-سوۆحوزدىڭ گاسترولدىك تەاترى» دەگەن اتپەن اشىلعان العاشقى ونەر ۇجىمى ىرگەسىن كەڭەيتە كەلە، كورەي حالقىنىڭ ۇلكەن مادەني وشاعىنا اينالىپ، 1968 جىلى تۇپكىلىكتى ورداسىن الماتىعا اكەلىپ ورنالاستىرادى. ارتىستەر قۇرامى ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ تالانتتى تۇلەكتەرىمەن تولىعا وتىرىپ، 2000 جىلدىڭ باسىندا رەسپۋبليكالىق كورەي اكادەميالىق مۋزىكالىق كومەديا تەاترى دەگەن ۇلاعاتتى مارتەبەگە دەيىن قول جەتكىزدى.

قازاق توپىراعىنداعى بايىرعى تەاتر­لاردىڭ بىرىنەن سانالاتىن، ەلىمىزدە 84 جىل­دان بەرى ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان كو­رەي تەاترى – تاعدىر ايداۋىمەن كەلسە دە، قازاقستاندى مەكەندەپ وتىرعان 100 000 كو­رەيدىڭ تانىمىن، ءتىلىن، ءدىنىن، ءدىلىن، جالپىۇلتتىق رۋحىن جوعالتپاۋ جولىندا جان اياماي جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان، قيىر جايلاعان ءوز ۇلتى الدىندا وراسان زور جاۋاپكەرشىلىك ارقالاپ وتىرعان قاستەرلى مەكەمە. تاريحي وتانىنان الىس­تى ادىمداعان انا ءتىلىنىڭ شىراقشىسى، ءتول ونەرىنىڭ شىرايىن كىرگىزگەن شىن قامقورشىسى، جالپى، وسىنداعى ۇلتتىق رۋحىنىڭ ايبارى بولىپ وتىرعان دا وسى تەاتر. دەربەس ۇجىمعا يە، جەكە عيماراتى بار، حالىقارالىق گاسترولدەرگە ساپار­لايتىن، رەسپۋبليكا بيۋدجەتى ەسەبى­نەن قارجىلاندىرىلىپ، مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جۇمىس ىستەيتىن كورەي تەاترى ءوز ەتنوستىق ەلىنەن تىسقارى جەردە ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان جانە قازاقستاننان باسقا بىردە-ءبىر مەملەكەتتە بالاماسى جوق بىرەگەي ۇجىم رەتىندە ارعى-بەرگىنىڭ بارىنە اتى جاقسى تانىس. بۇل تەاتردىڭ باستى فەنومەنى دە وسىندا. قازاقتىڭ جومارت پەيىلىنىڭ بۇدان اسقان ۇلگىسىن الەمدى ەكى اينالىپ شىقسا دا، تابا الماسىن مۇنداعى كورەي ەتنوسىنىڭ ءاربىر وكىلى بۇلكىلدەپ تۇرعان جىڭىشكە تامىر، تۇتاس ج ۇلىن-جۇيكەسىمەن تەرەڭ سەزىنەدى جانە بۇل پەيىلىن بارلىق جەردە كورسەتىپ، باس ءيىپ راحمەت ايتۋدان ەشقاشان شارشاعان ەمەس. تەاتردى جيىرما بەس جىلعا جۋىق ءبىر عانا ديرەكتور باسقارىپ كەلەدى. ول – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ليۋبوۆ اۆگۋستوۆنا ني.

 «بۇگىندە ءبارىمىز «ينتەرناتسيوناليزم» دەگەن اتاۋدان الىستاپ كەتتىك، بۇل كىشى ۇلتتاردىڭ بارىنە ورتاق قولايلى جاعداي، بىراق سولاي بولعانىمەن، ءبىزدىڭ پوليەتنوستىق ۇجىم ەكەنىمىز راس. قازاقستان ءوز جەرىن مەكەندەگەن ورىس، كورەي، نەمىس، ۇيعىر، وزبەك سەكىلدى ىرگەلى ەتنوستاردىڭ بارىنە جەكە-دارا تەاتر اشىپ بەرىپ، ونەرىنە جاناشىرلىق تانىتىپ، دامۋىنا قولداۋ كورسەتىپ وتىرعان بىردەن-ءبىر ەل. ءبىر كۇننىڭ ىشىندە شەشىم قابىلداپ، ۆاگوندارعا تيەپ اكەلگەن ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدى ناق وسى ەلگە، قازاقستانعا اكەپ قونىستاندىرعانى ءۇشىن ارقاشان قۇدايعا ءوز ريزاشىلىعىمدى ايتىپ وتىرامىن. قازاقستاننىڭ سان قىرلى تەاتر پاليتراسىنىڭ ءبىر بولشەگى بولىپ ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ءبىزدىڭ ۇجىم ەڭ ماقتاۋلى مادەني مەكەمەلەرمەن بىردەي دەڭگەيدە وركەندەپ كەلەدى. ءبىزدىڭ تەاتردىڭ شتاتتىق كەستەسىندە 96 ادام جۇمىس ىستەيدى، ونىڭ 54-ءى شىعارماشىلىق قۇرامدا ەڭبەك ەتەدى. شىعارماشىلىق توپتىڭ قۇرامى دا، ولاردىڭ اتقارىپ وتىرعان مىندەتى دە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. ءبىز «اكادەميا­لىق مۋزىكالىق دراما تەاترى» دەگەن اتاۋ­عا يە بولعانىمىزبەن، تەك درامالىق ونەر كورسەتۋمەن عانا شەكتەلمەيمىز، ەتنوستىق-ۇلتتىق تەاتر تالابىنا ساي، تەاتردا كورەي حالقىنىڭ ۇلتتىق ونەرى تۇتاس جيناقتالىپ، قامتىلعان. مۇن­­داعى «سامۋناري» فولكلورلىق-ەتنوس­تىق توبى، ۆوكال توبى، كورەيدىڭ ۇلتتىق ءبيىن دارىپتەيتىن بالەت توبى ءبارى-ءبارى وسى تەاتردىڭ ءبىر-ءبىر بولشەگى. رە­پەر­­تۋارىمىزدىڭ باستى بولىگىن كورەي حالقىنىڭ ۇلتتىق اڭىز-ءاپسانالارى، بەل­گىلى قالامگەرلەرىنىڭ شىعارمالارى قۇرايدى. سونداي-اق جىل سايىن ماقسات­تى تۇردە قازاق ۇلتتىق ادەبيەتى مەن دراماتۋرگياسىنان ءبىر شىعارمانى، ورىس نەمەسە الەم كلاسسيكاسى بويىنشا ءبىر تۋىندىنى كورەرمەنگە ۇسىنۋ تەاتر داستۇرىنە اينالعان. «ەڭلىك – كەبەك»، «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ»، «قاراگوز»، «قارا قىپشاق قوبىلاندى»، «بولتىرىك بورىك استىندا»، «بەۋ، قىزدار-اي!» سياقتى سپەكتاكلدەردەگى كورەيدىڭ ءۇرىپ اۋىزعا سالعانداي ۇلبىرەگەن ارۋ-اكتريسالارى مەن سىمباتى مەن سىنى كەلىسكەن اكتەرلەرى سومداعان وبرازدار ءالى كۇنگە دەيىن ۇلتتىق ساحنا ونەرىنىڭ زور تابىسى رەتىندە قابىلدانىپ كەلەدى»، دەيدى ليۋبوۆ ني.

كورەي تەاترىنىڭ درامالىق قويى­لىم­دارىنا جاس رەجيسسەر ەلەنا كيم جەتەكشىلىك جاسايدى. باس رەجيسسەر رەتىندە ءساتتى ستسەناريلەر تاڭداپ، بۇكىل شىعارماشىلىق جۇمىستى شىرق ءۇيىرىپ وتىرعان ەلەناعا و باستان دۇرىس تاڭداۋ جاساپ، قاتەلەسپەگەنى ءۇشىن ديرەكتوردىڭ ءوزىنىڭ دە كوڭىلى توق. كىشكەنتايىنان وسى تەاتردىڭ ىشىندە وسكەن ەلەنا ەڭبەك جولىن اكتريسا بولىپ باستاپ، تالانتى تانىلا كەلە، تەاتر ونى ارنايى جولدامامەن جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسى­ن­ىڭ رەجيسسۋرا فاكۋلتەتىنە وقۋعا جىبەرىپ، كەيىن وسى وقۋ ورنىنىڭ ماگيستراتۋ­راسىن اياقتاپ شىقتى. بۇگىندە ەلەنا تەا­تر­مەن، ال تەاتر ەلەنامەن بىرگە ءوسىپ، دامۋ­دىڭ جاڭا دەڭگەيىنە شىققان. ەلەنا ءوزى رەجيسسەرلىگىمەن باعىتتاپ وتىرعان ۇجىم­نىڭ قازاقستانداعى كورەي تەاترى ەكەنىن ءبىر ءسات ەسىنەن شىعارمايدى، سوندىقتان دا تۋعان ءتىلىن، ءداستۇرىن، ۇلتتىق كيىمدەرىن بارلىق ءسان-سالتاناتىمەن كورسەتۋ ءۇشىن بۇكىل الەۋەتىن، شەبەرلىگىن اياماي جۇمساپ كەلەدى. بارلىق سپەكتاكل ءان مەن بيگە نەگىزدەلىپ قويىلادى. كاسىبي ىزدەنىسپەن قويىلعان سپەكتاكلدەردى تاريحي وتانىنداعى كورەرمەندەرگە اپارىپ كورسەتكەندە، مۇندايدى كۇتپەگەن ولار باس شايقاپ، تاڭداي قاققان. جەتە تانىسا تۇسكىسى كەلىپ، قازاقستان تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى سۇراعان. وسىنىڭ ءبارىن اڭگىمەلەپ وتىرعان ەلەنانى سوزگە تارتا تۇسكىڭ كەلە­دى، سەبەبى ونىڭ قازاقشا قويىلعان ساۋالداردى ءىلىپ الىپ، ىركىلمەستەن جاۋاپ بەرىپ، مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىر ادامداي مەڭگەرىپ العانى ءىشىڭدى ەلجىرەتىپ-اق جىبەرەدى.

انىقتاپ زەر سالىپ قاراماساڭ، ساحنادا ويناپ جۇرگەن كورەي مەن قازاقتى اجىراتۋ وڭاي ەمەس. «جيرەنشە مەن قاراشاشتى» ساحنالاعاندا، تەاترعا كەلگەن قازاقتىڭ زيالىلارى «بۇل ءوزى كورەي تەاترى ما، الدە قازاق تەاترى ما؟ الگى ءبىزدىڭ جيرەنشە مەن قاراشاش كورەيشە سويلەگەندە، قازاق ەكەنىنە ءوزىمىز دە كۇماندانىپ قالدىق» دەيتىن كورىنەدى ازىلدەپ. ال كەيىنگى جىلدارداعى كەيبىر قويىلىمدى ماقساتتى تۇردە جارتىلاي كورەي، جارتىلاي قازاق تىلىندە قوياتىن جاڭا ءۇردىس پايدا بولعان. ابايدىڭ 175 جىلدىعىنا ارناپ قويىلعان «اتىمدى ادام قويعان سوڭ» اتتى سپەكتاكلدە ارتىستەر اقىننىڭ قارا ءسوزىن، ولەڭدەرىن قازاقشا وقىسا، ساحناداعى ارەكەت-قوزعالىستىڭ ءبارى كورەي تىلىندە قۇرىلادى. ارينە ءۇش-ءتورت جىلدان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان بۇل شىعارماشىلىق ەكسپەريمەنت ءتىل ۇيرەنگىسى كەلەتىن كورەرمەن ءۇشىن وتە ءساتتى باستاما ەكەنىن دالەلدەپ ۇلگەرگەن. كورەرمەن دە «جارتىسى كورەيشە، جارتىسى قازاقشا، بۇل نە قويىرتپاق ءوزى؟» دەپ سىن ايتا المايدى، سەبەبى رەجيسسەرلەردىڭ ءتىل­دىڭ قۇنىن تۇسىرمەي، وتە ساۋاتتى، ورىندى قولداناتىنى سونداي، كەرىسىنشە تۇتاستىق تىنىنە نۇقسان كەلتىرمەيتىن جاندى كورىنىستىڭ كورەرمەنگە اسەرى دە كۇشتى بولىپ شىققان.

...ساحنادا «دەرەۆو» پرەمەراسى ءجۇرىپ جاتىر. ۇيىتقىپ سوققان ساياساتتىڭ سويقان داۋىلى ءبىر ءبۇتىن بولىپ وتىرعان كورەيانى ءبىر-اق كۇندە «وڭتۇستىك» جانە «سولتۇستىك» قىلىپ ورتاسىنان قاق جاردى. ءبىر انادان تۋعان ەكى باۋىر دۋالدىڭ ەكى جاعىندا قالدى. ءبىر ۇلتتىڭ باسىنا تۇسكەن قاسىرەتتىڭ ارقيلى كورىنىسىن ارتىستەر داۋىس ەكپىنى، ءتىل بوياۋى ارقىلى ءار كورەرمەننىڭ جۇرەگىنە جەتكىزگىسى كەلگەندەي جانۇشىرا، جانىن سالا ويناپ جاتىر. قۇلاققاپپەن اۋدار­ما تىڭداپ، باستى رولدە ەرەكشە كوزگە ءتۇسىپ، ەلىكتىرىپ ويناپ جۇرگەن ءارتىستىڭ اتى-ءجونىن بىلمەك نيەتپەن باعدارلاماعا كوز جۇگىرتىپ وتتىك. «الىشەر ماحپيروۆ» دەپتى. كورەي ءتىلىنىڭ تەك وزىنە ءتان رەڭك-ىرعاعىنا، انا ءسۇتىنىڭ قۋاتىمەن عانا داريتىن دا­ۋىس ماقامىنا دەيىن ءدال مەڭگەرىپ، ساحنادا ەركىن كوسىلىپ سويلەپ جۇرگەن الىشەردىڭ ءوز ۇلتى ۇيعىر بولىپ شىقتى. بىلگەنى­مىز، ءتورت تىلدە ەركىن سويلەيتىن الىشەر ال­عاشىندا ونەر اكادەمياسىنىڭ اكتەرلىك فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ، كەيىن اباي اتىنداعى اپۋ-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ كورەي بولىمىندە ءبىلىمىن جالعاستىرىپ، كاسىبى­نە قاجەت قوسىمشا ماماندىقتى يگەرىپ شىققان. ەلەڭ ەتە قالدىق، ەرتەڭىندە تەلەفون شالىپ، كەڭىرەك مالىمەت بەرۋىن سۇراعانىمىزدا، ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى: «و-و-و، الىشەر سياقتى كورەيشە، قازاقشا، ورىسشا قامشى سالدىرماي سايراپ تۇرعان پوليگلوت ارتىستەر مۇندا جەتەدى»، دەدى. شىنىندا دا، كورەي تەاترىنىڭ تابالدىرىعىن اتتاعاننان جاراتىلىسىنا ادەپ پەن كىشىپەيىل مىنەز سىڭگەن ادامدار نازىك ك ۇلىمسىرەي قارسى الىپ، جايلى احۋال مەن مەيماندوستى­عىن جارىسا سەزدىرەدى. مۇنداعى ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، پروفەسسور گەور­گي كاننىڭ دا قازاقشاسىنا ءمىن تاعا المايسىڭ. ارعى تاريحتان تارقاتىپ ايتپاسا، اڭگىمەسىنىڭ ءارى كىرمەيتىن گەورگي ۆاسيلەۆيچ جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن مەن اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋعا وراي كورەي قاۋىمداستىعى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 2012 جىلعى كەزەكتى سەسسياسىندا جەكە باستاما كوتەرىپ، ۇشتوبە قالاسىنىڭ ماڭىنداعى باستوبە مەكەنىندە «قازاق حالقىنا مىڭ العىس» اتتى ەسكەرتكىش ورناتۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتادى. قازاقتىڭ شاڭىراعىن باستى سيمۆوليكا ەتىپ، كۇللى كورەي ۇلتىنىڭ ىقىلاسىن ءبىلدىرىپ تۇرعان سول ەسكەرتكىش بۇگىندە وتكەن-كەتكەننىڭ بارىنە باستوبەنىڭ بيىگىنەن قول بۇلعاپ تۇر. 

اۋىزەكى اڭگىمەدە ءجيى قولدانىلاتىن «جەگەن نانىنا ادال» دەگەن ءسوزدىڭ ماز­مۇنى وسىندايدا اشىلا تۇسەدى. باسقا مەكەمە­لەردەگى مادەنيەتتىڭ قانداي مول­شەر­دە بولاتىنى بىزگە بەلگىسىز، بىراق مادە­نيەتتىڭ ەڭ بيىك شىڭى ءتىل ءبىلۋ دەسەك، كورەي تەاترىنداعى تىلگە جاسالىپ وتىرعان قۇرمەتتى، ادامعا كورسەتىلەتىن ادالدىقتى اڭعارماۋ مۇمكىن ەمەس. ەلۋ ءارتىس تۇگەل سويلەپ تۇرماسا دا، جاستارىنىڭ كوپشىلىگى ءوزى نانىن جەگەن ەلدىڭ ءتىلىن ۇيرەنىپ، وسى تىلدە سويلەۋگە تالپىنىس جاساۋى ارقىلى تۇتاس قازاق حالقىنا قۇرمەتىن كورسەتىپ وتىر. تابيعاتىنان ەڭبەكقور حالىق وزدە­رىنە دياسپورا دەپ قاراماي، دارقان پەيىل­مەن باۋىرىنا تارتقان ەلگە ءدان ريزا ەكە­نىن جالاڭ سوزبەن ەمەس، ادالدىققا، سۇلۋ­لىققا سىڭىرىلگەن ونەرىمەن كۇن سايىن دالەلدەپ كەلەدى.

 

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

جارىس پەن تابىس

ەكونوميكا • بۇگىن، 00:00

اقىلدىڭ ازابى

تاريح • كەشە

مەيرامحانالار جانە پاندەميا

كوروناۆيرۋس • كەشە

جۇرت جاعاجاي ىزدەپ ءجۇر

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار