اتاپ ايتار بولساق, 1842 جىلى جۇماعۇل مەن ارىستانباي اقىننان جازىلىپ الىنعان شىڭعىس پەن شوقان ءۋاليحانوۆتار نۇسقاسى, 1922 جىلى تاشكەنتتە جارىق كورگەن ابۋباكىر ديباەۆ نۇسقاسى, 1927 جىلى ماسكەۋدە جاريالانعان قانىش ساتباەۆ نۇسقاسى, 1933 جىلى «قازاقستان» باسپاسىندا باسىلعان «باتىرلار جىرى» جيناعىنا ساكەن سەيفۋللين ۇسىنعان نۇسقا, سونداي-اق ءماشھۇر ءجۇسىپ, مۇرىن جىراۋ, نۇرتۋعان جىراۋ, قاراقالپاق حالقىنىڭ نۇسقاسى بار.
ەل اۋزىنداعى:
ەدىگە دەگەن ەر ەكەن,
ەلدىڭ قامىن جەر ەكەن –
دەيتىن, نەمەسە ەدىگەنىڭ اتىنان:
مەن تۇنەرگەن قارا بۇلتپىن,
نوسەرلەپ جاۋماي اشىلمان!
ەڭسەمە ەمەن شوقپار
بىتكەن ءبىر ەرمىن,
ەلىڭدى شاپپاي باسىلمان! – دەگەن. نوعاي ورداسىن بيلەگەن ەدىگە باتىر تۋراسىنداعى تەلەگەي قازاق-نوعاي جىرلارىندا ەپيكالىق اسىرەلەۋ مەن ەرتەگىلىك, اڭىزدىق-اپسانالىق سارىندار جەتكىلىكتى. سانداعان عاسىرلاردان بەرى حالىقتىڭ تاريحي ساناسىن تەرەڭدەتىپ, كوركەمدىك دۇنيەتانىم جۇيەسىن, ادەبي ءتىلىن كوركەيتىپ كەلە جاتقانى داۋسىز.
حالىق جىرشىلارىنىڭ توگىلتىپ, تامىلجىتىپ, شىنايىلىقپەن ايتقان باتىرلار تۋرالى اڭگىمەسى تۇتاس ءبىر ۇلتتى, ۇرپاقتى رۋحاني سۇلۋلىققا بولەپ تاربيەلەدى. بۇل رەتتە ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى: «باتىرلار اڭگىمەسىنىڭ قۇنى قانداي دەگەن ماسەلەگە كەلسەك, مۇندا ايتۋ ءتيىس: بۇرىنعى جاۋگەرشىلىك زاماندا حالىق – ءتان ەسەبىندە بولعاندا, باتىرلار – جان ەسەبىندە بولعان. سوندىقتان باتىرلار تۋراسىنداعى اڭگىمە – حالىقتىڭ جانى, رۋحى تۋراسىنداعى اڭگىمە» – دەپ جازادى (ا.بايتۇرسىن ۇلى قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ ماسەلەلەرى. الماتى, 2013. 370-بەت).
ەدىگە باتىردىڭ عۇمىر كەشكەن گەوگرافيالىق ورتاسى – ەدىل بويىڭداعى شىعىس بولىگىن يەمدەنگەن نوعايلى جۇرتى. ال ەدىلدىڭ وڭ جاق تۇسى ياعني باتىسىندا توقتامىس حاننىڭ ورداسى تىگىلگەن.
1399 جىلى ەر ەدىگە تەۆتون وردەنى رىتسارلارى مەن ليتۆا-پولشا اسكەرلەرىنىڭ قۋاتتى جاساعىن بىت-شىت ەتىپ تالقانداعان.
نەگىزىندە, نوعاي ورداسىن بيلەگەن ەدىگە – التىن وردا مەملەكەتى تاريحىنداعى ايبارلى تۇلعا. ەدىگە زامانىندا قيات, كەرەي, ماڭعىت, قوڭىرات, قىپشاق, قاڭلى, كەنەگەس, ءۇيسىن, نايمان, ارعىن, شىرىن سياقتى رۋ-تايپالار نوعاي ەتنوستىق قۇرامىن قۇراعانى بەلگىلى.
1399 جىلى ۆورسكلا (بورسىقتى) وزەنىندەگى الاپات شايقاستا ەدىگە توقتامىس حاندى بيلىكتەن تايدىرادى. ول قىرىمعا, سونان سوڭ ليتۆاعا قاشادى, ونى ۇلى كنياز ۆيتوۆت قابىلدايدى.
وڭتايلى ءساتتى پايدالانىپ, التىن وردانى ۋىسىنا ءتۇسىرۋ ماقساتىندا ۆيتوۆت 1) لينكا (ليتۆا) مەن پولشا اسكەرىن, 2) باتىس, ورىس كنيازدارىنىڭ اسكەرىن, 3) تەۆتون وردەنىنىڭ رىتسارلارىن بىرىكتىرىپ, باسىن قوسىپ جورىق باستايدى. بۇلار ۆورسكلو وزەنىندە التىن وردا اسكەرىمەن بەتتەسەدى.
ۆيتوۆت قۇتلىق حانعا: «جاراتۋشى مەنى جيھانعا ءامىرشى ەتتى, سەن دە ماعان باعىن, باس ءىي, بالا بول, مەن اكەڭ بولايىن, ايتپەسە ق ۇلىم بولاسىڭ», دەيدى.
ەدىگە مۇنى ەستىپ, ۆيتوۆتتى وزەن جاعاسىنا شاقىرتادى.
ەدىگە ۆيتوۆتقا: « ۇلى وردانىڭ حانىن بالا قىلىپ باعىنۋعا يكەمدەيسىڭ. راس, تەمىر-قۇتلىقتىڭ جاسى سەنەن كىشى, بىراق مەن – ەدىگە, سەنىڭ جاسىڭ مەنەن كىشى. كەل, سەن ماعان بالا بول, باس ءىي, الىم-سالىق تولە, ەلىڭدەگى بارلىق تەڭگەگە وردانىڭ تاڭباسىن سوعاتىن بول!» – دەپ, ويىن شەگەلەپ ايتادى.
سوعىس ءورتى وسى مەزەتتە تۇتانادى. ۆيتوۆت وڭباي جەڭىلەدى. اتاقتى كنيازدار مەن اسكەرباسىلار اجال قۇشادى. وسى ءبىر جەڭىستەن سوڭ, التىن وردا ەڭسەسىن تىكتەيدى. 1405 جىلى اقساق تەمىر ولگەن سوڭ, ەدىگە سىر مەن حورەزمدى قاراتادى. ەدىگە 1405 جىلى ماسكەۋگە جورىق جاسايدى, باعىنىشتى ەتەدى, الىم-سالىق الادى. ەدىگە ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتا دا العىر. 1399-1400 جىلدارى اقشا رەفورماسىن جاسايدى, «تورە», «جاساق» دەيتىن قۇقىقتىق جۇيەلەردى ەنگىزەدى.
ەدىگە التىن ورداداعى بيلىكتى 1410 جىلعا دەيىن مىقتاپ ۇستايدى.
1412 جىلى سارايداعى بيلىكتى توقتامىس بالاسى جالەليددينگە بۇيىردى. حان تاعىنا وتىردى. ەدىگە ءوز ۇلىسىنا ورالادى.
ەدىگە 1416 جىلى ۆيتوۆتپەن تاعى سوعىسىپ, ليتۆا جەرىن ويراندايدى, كيەۆتى ورتەيدى.
ەدىگەنىڭ وسى ءبىر قاھارماندىق قيمىلدارى جىردا ناقتى كورىنىس بەرگەندەي:
مەن, مەن ءدۇرمىن, مەن ءدۇرمىن,
مەنمەنسىگەن مىنەزدەن,
ءتاۋبا قىلعان ەر ءدۇرمىن.
دوسىمنىڭ وتىن سوندىرمەن,
دۇشپانىم وتىن جاندىرمان.
ءوزىم دەمەس نامارتقا
شاڭقان بوز ات مىندىرمەن.
اسىلىن سۇراماي اس بەرمەن,
اتاسىن سۇراماي دوس قىلمان...
تاۋعا ۇيالار سۇڭقارمىن,
تاۋ بوكتەرلەي شۇيەرمىن,
تۇرلاۋسىز وسكەن قۇلانمىن,
مەزگىلسىز جۋساپ ورەرمىن.
بۇيىرعىننان اششىمىن,
ءشاربات قۇيساڭ تۇششىمىن.
بۋىرشىننان قاتتىمىن,
بۇيدالاساڭ شوگە المان.
بۋرىلشا اتتان اساۋمىن,
بۇعالىق سالساڭ توقتامان...
يا بولماسا:
قاراعايدان بەرىك بىتكەن تەرەكپىن,
باسىمنان داۋىل ۇرسا تەڭسەلمەن,
قاراعايعا قايناپ بىتكەن بۇتاقپىن,
بالتالاساڭ ايىرىلمان.
ەمەنگە ايىر بىتكەن بۇتاقپىن
ەڭكەيىپ كەلسەم وڭدىرمان...
ساداق تولى سارى جەبە,
ساۋدىراتىپ توككەنمىن.
اتانعا تارتساڭ اۋىرمىن,
تارازىعا تارتساڭ تەڭ ءدۇرمىن.
1406 جىلى توقتامىس حان ءسىبىر ايماعىنداعى تۇمەن جەرىندە ەدىگەنىڭ قولىنان قازا تابادى.
1419 جىلى توقتامىستىڭ بالاسى قادىربەردىمەن بولعان سوعىستا ەدىگە وڭباي جارالانادى, قادىربەردىنىڭ ءوزى بۇل شايقاستا قازا تابادى. قانسىراعان ەدىگەنى توقتامىس اۋلەتىنىڭ ءبىر ءامىرى شاۋىپ ولتىرەدى.
جالەليددين ۆورسكلا شايقاسىندا ۆيتوۆتپەن تىزە قوسىپ, ءوز ەلىنە قارسى سوعىسقان, جەڭىلىپ ليتۆاعا قاشقان. جالەليددين 10 جىل وتكەن سوڭ, پولون – ليتۆانيا بىرلەستىگى مەن تەۆتون وردەنى اراسىنداعى عالامات سوعىسقا 30 مىڭ اسكەرىمەن قاتىسىپ, 1410 جىلعى اتاقتى گريۋنۆالد شايقاسىندا نەمىستەردىڭ ءبىرجولا تالقاندالۋىنا مۇمكىندىك تۋدىرعان (دلۋگوش يان. گريۋنۆالدسكايا بيتۆا. م., - ل., 1962. س.57, 90, 102, 180, 198; لەن-پۋل. مۋسۋلمانسكيە ديناستي. سپب., 1899. س.189, 193; ماعاۋين ە. ەل قامىن جەگەن ەدىگە. جىر ءماتىنى جانە زەرتتەۋ. – الماتى: اتامۇرا, 1996. 58-59, 64-65, 67 بەتتەر).
جيناقتاي ايتقاندا, ەدىگە باتىردىڭ تاريحي ءھام كوركەم تۇلعاسى مىنە, وسىنداي. بۇل رەتتە كۇنى بۇگىنگە شەيىن بەيمالىم اكادەميك قاجىم جۇماليەۆتىڭ 1943 جىلدىڭ 15 ماۋسىمىندا ۇسىنىلعان, ياعني قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىندا ساقتالعان «رۋكوپيس درامى ح.دجۋماليەۆا «ەديگە باتىر», دراما 4 اكتاح, 6 كارتيناح» دەيتىن قولجازباسىن (قور 1778, تىزبە 1, ءىس 218, 67-بەت) ايتۋعا بولادى.
سەرىك نەگيموۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
