كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, EQ
تومەن ەتەكتىڭ قويناۋ-قويناۋىنداعى الاقانداي اۋىل-اۋىل اعى كەلسە دە, قىزىلى كەلسە دە استاڭ-كەستەڭ بولىپ جاتىپ ەدى, سوندا. اتىس-شابىسپەن ات ۇستىندە جۇرەتىن اسكەردىڭ ارانىمەن ايعىرلىعى جامان بولادى ەكەن. اۋىل-اۋىلدىڭ دەنى مالىن الدىنا سالىپ, قىز-قىرقىنىن ارتىنا مىڭگەستىرىپ قۇمعا اۋىپ كەتكەن. سوندا عوي, اقتىڭ اسكەرى ەكەنىن, قىزىلدىڭ اسكەرى ەكەنىن, ايتەۋىر سولاردىڭ ءبىرى قاڭىراعان اۋىلدىڭ بىرىنە بىرەر كۇن ايالداپ قالعان ەدى. قىستىڭ قاقاپ تۇرعان كەزى. قارىندارى اشقان شىعار, ارقارلىدان اڭ قاعىپ, اسۋدىڭ استى-ءۇستىن اپاي-توپاي ەتتى عوي. ەتى جەۋگە جارايدى, جارامايدى, دەگەن جوق كوزدەرىنە تۇسكەنىن اتتى, قۋالاپ ءجۇرىپ جەر قاپتىردى. قايسىبىر كۇنى, تارس-گۇرس ەتىلگەن مىلتىق داۋسىنا ەلەڭدەپ ديىرمەننىڭ قاسىندا قالقايىپ تۇر ەدى, قارسى قاپتالدىڭ قالىڭ قارىن قاق جارىپ وزىنە قاراي تۇرا سالىپ كەلە جاتقان قاسقىردى كوردى. تايىنشاداي كوكبورى سو بويى مۇنىڭ ءدال جانىنان اعىپ ءوتىپ, ەسىگى اشىق تۇرعان قوراعا قويىپ كەتكەن. باۋىرىنا تۇگەل مۇز قاتقان قاسقىر قورانىڭ قاراڭعى تۇكپىرىندە ەكى ءبۇيىرىن سوعىپ تۇردى. قاندى كوزى بوپ-بوز. ىرىلداي ما, قىڭسىلاي ما ءۇنى ءبىرتۇرلى ايانىشتى. «جانساۋعالاپ كەلدىم» دەيتىن سياقتى. بۇل ەسىن جيىپ بولعانشا, ءۇش-ءتورت اسكەر دە كەلىپ قالعان, دۇنيە كوشىرىپ. قانداي قۇدىرەتتى سويتكىزدى مە, «بىلاي قاراي اعىپ ءوتتى» دەپ قۋعىنشىلاردى باسقا جاققا سىلتەپ جىبەرگەن. قوراعا قايتا كىرسە, قاسقىر جوق, قاي جاعىنان قاشان, قايتىپ شىعىپ كەتكەنىن بايقامادى. سوسىن تاڭ قالعانى, ۇيدەگى ەكى توبەتتىڭ ۇرمەي ءۇنسىز قالعانى. ءتىپتى, قۇيرىقتارىن بۇتتارىنا قىسىپ, تومەن ەتەكتەگى جىراعا ءتۇسىپ كەتكەن...
ءوڭى مە, ءتۇسى مە؟ ءتۇسى دەيىن دەسە, وياۋ. ءوڭى دەيىن دەسە, كىسى سەنەتىن ەمەس. سودان بۇل تۋرالى وسى كۇنگە دەيىن جان ادامعا ءتىس جارعان ەمەس. كۇلەر, دەدى. ازداپ اۋىتقىعان, دەۋلەرى دە ابدەن مۇمكىن.
كەيىنىرەك سول كوكبورىنىڭ ءبىردى-ەكىلى تۇسىنە كىرگەنى بار. كورەدى, بىراق نە بولىپ, نە قويدى ويانعاندا ەسىندە قالمايتىن...
سودان وسى جۇتتىڭ ءدال قارساڭىندا تۇسىنە كىرگەن. وي, سۇمدىق-اي, مۇنىڭ تانا-تورپاق, قوزى-لاعىن قوراسىنا قۋىپ كىرگىزىپ, كوككە قاراپ ۇلىپ تۇردى. بىراق ءۇنى ەستىلمەيدى. بۇل شوشىپ ويانىپ ەدى.
***
سونداعى ءجاسوسپىرىم كەنجەعازى ەندى ەر ازامات بولعاندا ارقارلىنىڭ اسۋىن سول جىلدارى قاپتاعان قاراقۇس, اراعا ۋاقىت سالىپ ودان قالىڭ بولىپ قاپتايدى دەپ قاپەرىنە السا, قانە...
***
قالىڭ قارا قۇس پەن ارقارلى ارتتا. كوكتەمەنىڭ جىلىمىعى; جەردىڭ لايساڭى ەندى-ەندى دەگدىپ, بەتى كەبەرسي باستاعان. اربا جولدىڭ بويىمەن ەكەۋ كەلەدى. كەنجەعازىنىڭ يىعىندا الا قورجىن, قولىندا ۇڭعىسى ۇزىن قارا مىلتىق, ايەلىنىڭ ارقاسىندا بالا. ۇلكەن ورامالمەن شاندىپ بايلاپ العان.
جولعا ەرتەلەتىپ شىققان. كۇن تاس توبەگە تاياپ قالدى. جۇرىستەرى ونبەيدى; قىبىر-قىبىر. اسۋدان كوپ بولسا, بەس-التى شاقىرىمداي عانا ۇزادى. كوزدەرى الدارىندا جاتقان ۇزىنا بويى قايدان باستالىپ, قايدا تۇيىقتالارى بەلگىسىز بەلدەۋ قىراتتا. سوعان جەتسە, ار جاعىندا ۇلكەن قارا جول بار. وعان دەيىن دە مىنا سەكىلدى ميجازىق قارا دالا. سول ەسكە تۇسكەندە, «ە, قۇداي ءوزىڭ جار بولماساڭ...» دەپ قالادى ەكەۋى تەڭ.
بۇلاردىڭ جالعىز ءۇمىتى قارا جولدىڭ بويىنداعى بەكەت. سوندا ايەلدىڭ ناعاشى اعاسى تۇرادى. لاۋ ۇستايدى. ءىشىم-جەمنەن كەندە بولماعان ادام. قازىر, بىراق, كىم ءبىلسىن. اشارشىلىقتان جۇرتتىڭ تۇگەل دەرلىك قازانى توڭكەرىلىپ قالعان جوق پا. دەۋىن دەسە دە بۇلاردىڭ باسقا بارار جەرى, باسار تاۋى, قانە.
الا قورجىندا ديىرمەننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن سىپىرىپ, كوك ءيىسى اڭقىعان استىق قالدىقتارىنان تارتىپ الىپ, قىستاي ۇنەمدەپ جەگەننەن قالعان تالقاندارى, قىستا اتىپ العان قۇلجانىڭ شامالى ەتى بار. ءپىسىرىپ العان. ارقاداعى ءبىر جاسار بالا قىڭقىلداي باستاعان سوڭ, وعان وزدەرىنىڭ دە دىڭكەلەگەندەرى دە قوسىلىپ, اياق سۋىتۋعا تىزە بۇككەن. بالاعا تالقان شايناپ بەرىپ, وزدەرى ارقار ەتىنەن ازداعان كەسەگىن اۋىزدارىنا سالىپ, جۇتىپ جىبەرمەي, جايلاپ سورىپ وتىردى.
– قۇدايدىڭ قۇدىرەتىنەن, اينالايىن, – دەيدى ايەل.
– نەنى ايتاسىڭ؟ – ەركەك ەڭسەسىن تىكتەدى.
– قۇلجانى كەزىكتىرگەن...
– ونىڭ راس.
– جالعىز ءوزى...
– ۇيىرىنەن ءبىر سەبەپپەن ءبولىنىپ قالعان-اۋ.
– ولمەگەنگە ءولى بالىق...
– ال بىزگە بۇيىرعانى قۇلجا. قوڭىر قۇلجا.
***
قاڭتار ايىندا-اق, قاراشانىڭ سوڭىندا سويىل العان جالعىز تايىنشانىڭ ەتى ەڭسەرىلىپ بارا جاتقان. ەندىگى جەردە قالعانىمەن جازعا جەتۋ نەعايبىل بولاتىن. ارقارلىنىڭ اڭ-قۇسىنىڭ يا قىرىلىپ بىتكەنى يا اۋىپ كەتكەنى بەلگىسىز, باسقاسىن ايتپاعاندا كەكىلىكتىڭ قاقىلى دا ەستىلمەي قالعان. سوندا دا كەنجەعازى ءبىر ءۇمىت, ءبىر دامەمەن ۇزىن قارا مىلتىعىن كوتەرىپ, اڭ قاراپ شىققان. سوندا كوپ ۇزاماي, تەرەڭدەۋ جىرانىڭ تار قولتىعىندا تۇرعان ارقاردى كورىپ, قۋانعانىنان قۇلاپ قالا جازداپ ەدى.
و, قۇداي بۇل قايدان جۇرگەن ارقار, دەپ ويلادى. ارقار ءۇيىرى اسۋدى جاز جايلاپ قىستىڭ العاشقى ايىندا-اق حانتاۋىنا اۋىپ كەتۋشى ەدى عوي. جوق, ءجاي ەلەس پە؟ كوزىن قارمەن ءسۇرتىپ, قايتا-قايتا قارادى.
قۇلجانىڭ باۋىرىنان ىشەگى شۇباتىلىپ, شيە ساباقتىڭ بۇتاعىنا وراتىلىپ قالىپتى. ابدەن السىرەسە كەرەك, ءتورت اياعى ءتورت جاعىنا جايىلىپ, باسى اسپانعا قاراي قايرىلىپ تۇر. الدەنەدەن قاتتى ۇركىپ تۇرعان سىڭايلى. نەدەن؟ كەنجەعازى باسپالاپ ارقاردىڭ اينالاسىنداعى جىرا-جىقپالدى, بۇتا-بۇتانى ابدەن ءتىنتىپ قاراعان. قىلتىڭ ەتكەندى قالت جىبەرمەيتىن اڭشىنىڭ قىراعى كوزى بەيساۋىت ەشتەڭە اڭداي المادى. بولعان كۇندە دە بۇعان كەلىپ-كەتەرى جوق. ىشەگى شيە ساباق بۇتاعىنا وراتىلعان, ءوزى دە ابدەن السىرەگەن قۇلجانى جالعىز اتىپ, جالپاسىنان تۇسىرگەن. ۇزىنىنان سۇلاپ جاتقان ارقاردى كەلىپ قاراعاندا كورگەنى اتقان وعى ءوزى كوزدەگەن مويىن تۇپتەن ءتيىپ ار جاق شىقشىتىن تالقانداپ كەتىپتى. ال ىشەگى شاپ جاعىنان شىعىپ جاتىر ەدى. بۇل ارقاردىڭ وزدىگىنەن بۇلاي جارالاناتىنىن ەستىگەن دە, كورگەن دە ەمەس ەدى. وق ءتيىپ جارىلعان دەيىن دەسە, بۇل وڭىردە وزىنەن باسقا اڭشى جوق, قاسقىر تارتسا, يت تالاسا, نەگە جەمەگەن؟ ارى قاراي باسىن قاتىرمادى. قۇدايدىڭ بەرگەن نەسىبەسىنە ەسى شىعا قۋانىپ, قۇلجاننىڭ سانىن سان, قولىن قول ەتىپ جاتتى. دەمىن الىپ, جالپاق تاسقا وتىرىپ جاتىپ كەنەت قارسى بەلدەن بۇلاڭ ەتىپ باسىپ بارا جاتقان سۇلابانى كوزى شالدى. بۇل نە ءوزى؟ باياعىدا قۋعىنشىلاردان قاشىپ قوراعا كىرىپ كەتكەن كوكبورىسپەتتەنىپ تۇكىرىگىن ازەر جۇتقان.
***
– قۇداي ءىسىمىزدى وڭعارسا ەكەن... – دەيدى ايەلى قامىعىپ, – سويتە مە؟
– قامىعا بەرمە.
– ايتەۋىر, از دا بولسا, تىسكە باسارىمىز بار. اسىرەسە, تالقاندىايتساڭشى. جارىعىمىزدىڭ جانىن ساقتاپ كەلەدى. ديىرمەننىڭ ارقاسى عوي, – دەپ ايەل كوز جاسىن سىعىپ الدى. – اتامىزدىڭ ارۋاعىنا ريزامىن, ەكى دۇنيەدە...
***
ءيا, ارقارلى اسۋىنا العاش ديىرمەن سالعان كەنجەعازىنىڭ اتاسى. ديىرمەن وزەنى سارقىراپ اعاتىن تەرەڭ شاتقالدىڭ ۇشار باسىندا. جارىقتىق كەزىندە, بۇلار قازىر بەت الىپ كەلە جاتقان باسى قايدان باستالىپ, اياعى قايدا بارىپ بىتەرى بەلگىسىز كولدەنەڭ جاتقان بەلدەۋ قىراتتىڭ ار جاعىنداعى ورىس بايىنا جالدانىپ ءبىراز جىل ءجۇرىپتى. پۇل تاۋىپ, اۋىلعا قايتقاندا, جالشى ورىستىڭ ءبىرى ىلەسە كەلەدى. اڭقۇمار ەكەن. ارقارلىدا ارقار ءورىپ جۇرەتىنىن ەستىپ-بىلگەن كۇننەن «كەتەرىڭدە مەنى ىلەستىرە كەت» دەپ جانىنان شىقپاي قويعان. ءوزى ۇستا. قولىنان كەلمەيتىنى جوق. وزەن ساعاسىنداعى اتا قونىستىڭ باس جاعىنان ديىرمەن سالۋدى ۇسىنعان سول. سودان اسۋدىڭ انا قويناۋ, مىنا قويناۋداعى جۇرت ۇن تارتۋعا جەر تۇبىندەگى كوكتالعا تەنتىمەي, استىقتارىن وسىندا تاسىپ, جىرعاپ قالادى. اتادان بالاعا دەگەندەي, ديىرمەن بۇلاردىڭ كاسىبىنە اينالىپ كەتە بارعان.
سول ورىستان اتاسى اڭشىلىقتى ۇيرەنەدى. ودان اكەسى, اكەسىنەن ءوزى.
***
– ارقارلى بۇرىن اسپانعا جاقىن سياقتى بولىپ كورىنۋشى ەدى, – دەيدى ەركەك سو جاققا كوزىن سالىپ وتىرىپ. – ەندى... اپ-الاسا سياقتى. ۇستىندە قالقىپ جۇرەتىن ەدى-اۋ...
– قۇدايعا نە جازدىق؟ – دەيدى ايەلى. – نە جازدىق!
– ويتپە.
– ەندى كىمنەن؟ ايتەۋىر, بىرەۋدەن ەمەس پە, مىنا جۇت.
– قوي, جۇرەلىك, – دەپ ەركەك قارا مىلتىققا سۇيەنىپ ورنىنان تۇردى. – كەل, بالانى تاڭايىن, ارقاڭا.
ءبىراز ۇزاعان سوڭ سونادايدان, جولدان ءسال جىراق, ۇلكەن شوق قامىس كورىنگەن.
– اراسىندا قىرعاۋىل بولادى, – دەدى ەركەك, – ءبىر ارالاپ شىقسام جارار ەدى, بىراق بارى ءۇش-اق پاترون, ءارى بىتىرا ەمەس, ءوڭ جالعىز وق. ونىمەن ۇشقان قۇسقا تيگىزە المايسىڭ. تيگەن كۇندە پارشا-پارشاسى شىعادى.
ايەل ۇندەمەدى. اركىم ءوز ويىمەن, قىبىر-قىبىر. ەركەك ايەلىنىڭ يت جاندىلىعىنا تاڭ قالادى. سىڭىرىنە ءىلىنىپ جۇرگەنىنە قاراماي, قيمىلى ادۋىن. ارقاسىندا بالا, ارا-كىدىك الا قورجىندى دا الادى قولىنا. «كەزەك-كەزەك» كوتەرەيىك, دەيدى. «ايەلدىڭ ەركەكتەن ايىرماشىلىعى قۋاتىنىڭ سارقىلمايتىنىندا, – دەيتىن اكەسى. – سارقىلمايتىنى ايەل قۋاتىنىڭ كوزى – انا سۇتىندە». بۇل سوزگە ونشا ءمان بەرە قويماعان. وعان اشارشىلىق القىمىنان العاندا كوزى جەتتى. قوڭىر قۇلجانى اتىپ العاننان سوڭ, بۇل ءبىراز سىرقاتتانىپ ءجۇردى عوي. سوندا ءۇيدىڭ بار شارۋاسىن جاپىرىپ ىستەگەن ايەلى. تاۋدىڭ بۇتاسىن شاۋىپ, وتىن ەتتى, ديىرمەننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى استىق قالدىقتارىن قولمەن تەرىپ جيناپ, ۇشىردى, كەپتىردى, قۋىردى, تالقان قىلىپ تارتتى. بالا ءبىر جاعىندا. كىر-قوڭدى جۋ, تاماق ىستەۋ... قۇدايدىڭ ماڭدايىنا وسىنداي ايەلدى تاپ قىلعاندا مىڭ مارتە شۇكىرشىلىك ەتەتىن. يا, شىنىندا دا ونى بۇعان قۇداي ايداپ كەلگەن.
***
بۇلاردىڭ ديىرمەنىنە اينالاداعى اۋىل-اۋىلدى ايتپاعاندا, سوناۋ باسى قايدان باستالىپ, اياعى قايدان بىتەرىن بۇلار بىلمەيتىن بەلدەۋ قىراتتان دا, ول تۇگىلى, ونىڭ ار جاعىنداعى مي جازىقتى كوكتەي ءوتىپ, ۇلكەن جولدىڭ بويىنان دا قازاقتار تۇيە-تۇيە استىق ارتىپ كەلىپ, ۇن تارتىپ اكەتەتىن. سوندا عوي, مۇنىڭ وسى ايەلىمەن تانىسىپ جۇرگەنى. قايسىبىر جولى ۇن تارتۋشىلارعا جاس قىزدىڭ ىلەسە كەلگەنىنە اكەسى دە, بۇل دا تاڭقالعان. «ۇلكەن جولدىڭ بويىنداعى بەكەتتە لاۋ ۇستايتىن ادامنىڭ جيەن قارىنداسى» دەسكەن كەلگەندەر. «قىز بالانى ۇن تارتۋعا جىبەرگەنى نەسى؟» دەگەن اكەسى. «قۇداي وزىنە ۇل بالا بەرمەسە قايتەدى». «وندا ءوزى كەلمەي مە؟» ء«وزى لاۋ ۇستايدى عوي. ويازدىڭ ارى-بەرى حات-حابار تاسىعاندارىن كۇتىپ الىپ, شىعارىپ سالىپ وتىرادى».
سوندا قىزدىڭ قايراتىنا كورگەندەر قايران قالعان. كەز-كەلگەن استىق تولى قاپتى ەركەك بىتكەنمەن بىردەي اۋدارىپ-توڭكەرگەندە «قۇداي-اۋ, مىناۋ باياعى قالماقپەن سوعىستا تۋسا, كەز-كەلگەن باتىرمەن جەكپە-جەككە شىعاتىن قىز عوي» دەسىپ, تامسانعان. – سىمداي بۇراتىلعان اينالايىننىڭ قۋاتى قاي جاعىندا؟»
ەكەۋى ءبىر-ءبىرىن ۇناتىپ قالىپ, اكەسى بەكەتتەگى لاۋشىعا قۇدا ءتۇسىپ بارىپ, باستارىن قوسىپ ەدى, كوپ ۇزاماي. بۇلاردىڭ ەشقايسىسى وسىناۋ باقىتتىڭ سوڭىندا مىنا جان-جاقتى جاپپاي جالماعان جۇت – ۇلى اشارشىلىقتىڭ انە-مىنە كەلەرىن بىلگەن جوق ەدى...
***
شوق قامىستىڭ تۇسىنان وتىڭكىرەپ كەتكەندە... ودان بەرى شىعىپ كەلە جاتقان ءۇش ءورىم-ءورىم سۇلابا كورىنەدى.
– ويباي, انالاردى قارا, – دەدى ايەلدىڭ داۋسى بۇزىلىپ.
– كوردىم.
– سوڭىمىزدان وڭمەڭدەپ... ونىسى نەسى؟
– ءبىز سياقتىلار شىعار.
– ءورىم-ءورىم... قورقام...
– جۇرە بەرەلىك, قورىقپا.
شىنىندا دا سوڭدارىنداعى ۇشەۋدىڭ وڭمەڭدەۋلەرى جامان ەدى. بىرتە-بىرتە تاياپ تا كەلەدى.
– ءاي, توقتاڭدار, – دەپ قىرىلداپ شىققان داۋىس ءۇزىلىپ-ءۇزىلىپ جەتتى بۇلارعا. – امان قالعىلارىڭ كەلسە, بالانى تاستاپ, وزدەرىڭ كەتە بەرىڭدەر.
– و, نە؟ – ايەلدىڭ كوزى الاقتاپ كۇيەۋىنە قارادى. – نە دەيد, ويباي!
قارا كورسەتپەي قاشا جونەلەر قاۋقار قايدا.
– ەستىدىڭ بە؟ – ايەل داۋسى جان ۇشىرادى.
– ەستىدىم.
– ق ۇلىنىمىزدى قايتەدى؟
– سەن جۇرە بەر, – دەدى ەركەك ايەلىنە. – توقتاما. جۇرە بەر.
– ءوزىڭ شە؟
– قۋىپ جەتەمىن.
ارتىنا ايبارلانىپ بۇرىلدى. انالار داۋىس انىق جەتەر جەرگە دەيىن كەلىپ قالىپتى.
– ءاي, سەندەر, كىمسىڭدەر؟ – دەدى مىلتىعىن الدىنا كولدەنەڭ ۇستاپ. – بالانى تاستاڭدارىڭ نە؟
– جان كەرەك بوسا, تاستايسىڭ.
– و, قاي دالباساڭ؟
– نە ەستىسەڭ, سول. تاستا بالانى. وزدەرىڭ كەتە بەرىڭدەر.
– ءويتىپ, قۇدايدان بەزبە!
– كورسەتشى قانە كوزىمە, ونىڭ ءوزىن ەكى شايناپ, ءبىر جۇتايىن, – دەدى قابا ساقالدى وڭكيگەنى.
بۇل قارا مىلتىقتى كەزەندى.
– جايراتىپ سالامىن, يت!
– ات, – دەدى اناۋ, – جايرات! ويتپەدىڭ بە, دالباسالاماي بالانى تاستاپ كەت, بىزگە.
ەركەكتىڭ شۇرىپپەنى باسىپ جىبەرۋگە ءداتى بارمادى. جالت بۇرىلىپ, شاماسى كەلگەنشە ايەلىنىڭ سوڭىنا قاراي ەنتەلەدى. ول ءبىراز ۇزاپتى.
– توقتاما, كەتە بەر. توقتاما, – دەگەن ازەر-ازەر دەمىگىپ. ونىسىن ايەلى ەستىدى مە, جوق پا, بىلمەيدى, – «توقتاما دا, توقتاما-سىن» قايتالاي بەردى. جان دۇنيەسىندە جانىپ-سونگەن وتتىڭ قولامتاسىنداي عانا بار قىزۋى لەزدە جىم-جىلاس جوعالىپ, ءون بويى تۇگەل سۋىپ, دىردەك قاعىپ قالعان. ءال-دارمەنى تۇگەسىلىپ بارادى. ارتىنا قاراۋدىڭ ءوزى ولەردەي ۇرەي. وڭمەڭدەگەن سۇمپايىلار, انە-مىنە كەلىپ باس سالاتىن سياقتى.
ول اشارشىلىق دەندەگەلى ادامدى ادام جەپ جاتىر دەگەندى ەستىگەن. اۋەلى سەنبەپ ەدى. قۇلجانى اتىپ العاننان كەيىن ءمان-جاي بىلمەك بولىپ, ەتەكتەگى اۋىلعا تۇسكەن. سوندا... شاعىن اۋىلدىڭ ادامدارى اشتان قاتىپ قالىپتى. كەنەت اۋىلدان ءسال اۋلاقتا البا-جۇلبا ءبىر توپتىڭ لاپىلداعان وتتى شىر اينالىپ جۇرگەنىنە كوز ءتۇسىپ, قايناپ جاتقان قازان ەرنەۋىنەن بالانىڭ بىلەگىن بايقاپ قالعان. ەسى اۋىپ قۇلاپ قالا جازداپ ەدى. تاۋدى بەتكە الىپ تۇرا قاشقان. ءۇش كۇن قۇسقان.
– امان قالعىلارىڭ كەلسە, تاستاڭدار بالانى, – دەدى سوڭىنداعى قابا ساقالدى وڭكيگەن. قىرىلداعان ۇنىنە ىرىل ما, سوعان ۇقساس جەكسۇرىن بىردەڭە ارالاسقان.
قالاي بولعاندا دا ونىڭ ءۇنى تانىس سياقتاندى. وڭكيگەن ءون بويى دا. قالباڭداعان ءجۇرىسى... ياپىر-اۋ... بۇل... سول ما؟..
– كىمسىڭدەر, وسى؟ – دەپ داۋىستادى.
– شارۋاڭ بولماسىن, وندا.
– داۋىسىڭ تانىس, ءبىرتۇرلى...
– ە, مەيلى.
– بىلەم, سەنى, – دەدى بۇل. وتىرىك ايتتى. سويتسەم, وڭمەڭدەگەنىن قويار دەپ ويلادى.
– بىلسەڭ شە, – دەدى اناۋ. – توقتا دە, قاتىنىڭا.
ەي, مىناۋ... مىناۋ... و, قۇداي... قوزىباس... يا, سول عوي... ءوزى...
لەزدە ءبىرتۇرلى قۋانىپ تا قالعانداي بولدى.
– وۋ, ءسىز... قوزىباس اعا...
– بالانى تاستاپ كەتىڭدەر, دەيمىن.
– اعا-اۋ, مەن كەنجەعازىمىن عوي. نۋباي كوكەڭىزدىڭ...
– مەيلى, – دەدى اناۋ. – شارۋام جوق وندا, بالانى تاستاڭدار. بولماسا, قاتىنىڭمەن قوسا ءوزىڭدى دە... ءولىپ بارامىز, يت.
– كەنجەعازىمىن دەپ تۇرعان جوقپىن با؟ ديىرمەنشى نۋبايدىڭ...
– نۋباي-سۋبايىڭمەن قۇرى. توقتا دە قاتىنىڭا.
ايەلى جاققا كوز سالدى. شامالى ۇزاپتى. مىنادان ەش قايىر جوقتىعىنا كوزى جەتىپ, مىلتىقتى امالسىز شوشاڭداتتى.
كەزەپ, قورقىتقان ءتۇرى. سەسكەنەر دەدى. تۇرىپ قالار دەدى. سوندا قاتىن- بالاسى ۇزاپ كەتەر دەدى.
– اتىپ سالام, قازىر.
– سويتسەڭشى, ءيتتىڭ بالاسى! – دەپ اناۋ باياعىسىنشا ورشەلەنىپ كەلەدى.
دەرەۋ مىلتىقتىڭ ءدۇمىن يىعىنا تىرەپ, باستارىنان اسىرا شۇرىپپەنى باسىپ جىبەردى. قاپەلىمدە ساسىپ قالدى ما, وڭمەڭدەگەن ۇشەۋ ورىندارىندا ءسال سىلەيىپ, تۇرىپ قالعان.
بۇل انالارعا كورسەتىپ, مىلتىققا كەلەسى پاتروندى سالدى.
– ەندى دالدەپ اتامىن, – دەدى, – جان كەرەك ەكەن, قالىڭدار سولاي, قوزعالماڭدار.
ءوزى قاتىن-بالاسىنىڭ سوڭىنان ۇمتىلعان. ەندى ىلەسۋگە باتىلدارى جەتە قويماس دەپ سەندى. سۇيرەتىلىپ كەلە جاتىپ ويىنا نە كەلىپ, نە كەتپەي جاتىر. اناۋ... قوزىباس...
***
قوزىباستىڭ بۇدان مۇشەل جاس ۇلكەندىگى بار. اكە-شەشەدەن ەرتە ايرىلىپ تۇمەنباي مولدانىڭ بوساعاسىندا ءجۇردى. سونىڭ دارەت سۋىن جىلىتىپ, وتىمەن كىرىپ, سۋىمەن شىعىپ ءوستى. ەسكىشە حات تانىدى. الدەبىر بالشابەك كەلىپ, تەمىر جول سالۋعا ەلدى ناسيحاتتاعاندا سوعان ىلەسىپ كەتتى دە, بىرەر جىلدان سوڭ ورالىپ, جاڭا اشىلعان كاپەرەتىپ دەگەندى ۇستادى. كوپ ۇزاماي ءىستى بولىپ قالدى. تەكسەرىستە كاپەراتىپتىڭ دۇنيەسى كەم شىعادى.
قاڭتاردىڭ قاقاعان ايازدى تۇنىندە بۇلاردىڭ تەرەزەسىن كەلىپ قاقتى عوي, ول. وڭكيگەن نەمەنىڭ قان-ءسولسىز ۇسقىنىنا ءۇڭىلىپ وتىرىپ, اكەسى سۇراعان: «وكىمەتتىڭ دۇنيەسىنە نەگە قول سالدىڭ؟» «كوكە, مەن ەمەس. يمانداي شىنىم». «و, قاي ءسوزىڭ؟» «اۋدانعا تاسىدىم». «ول نە دەيدى؟» «كىم؟» «اۋدان». «جۋىتپايدى. كۋاگەرىم جوق». «وندا كىمگە وكپەلەيسىڭ». «ەشكىمگە». «وزىڭە دە مە؟» «وزىمە... ودان نە شىعادى». «ال, مىنا قاشىپ-پىسقانىڭنان شە؟ وكىمەتتىڭ قۇرىعى ۇزىن». ء«ۇش جىل قولدارىنا تۇسپەسەم, ءىس وزىنەن ءوزى جابىلىپ قالادى ەكەن». «باقانداي ءۇش جىل... قاي كوتكە تىعىلاسىڭ؟» «اقپاننىڭ اياعىنا دەيىن پانالاتىڭىز. ار جاعى... قۇمعا ءسىڭىپ كەتەمىن, جوق دەسەڭىز, ۇستاپ بەرىڭىز ءوز قولىڭىزبەن».
اكەسى ونى قالدىردى. كۇندىز, تاڭ قىلايا اق كيىزدەن باسقان جەر سىزاتىن كەبەنتايىن كيگىزىپ, قوينىنا تىسكە باسار تىعىپ, تاۋعا جىبەرەدى, ءتۇن ورتاسىندا باسپالاپ كەلىپ, قوراداعى ازداعان ۋاق-جاننىڭ اراسىنا كەلىپ جاتادى. اراكىدىك اۋىل سابەت ميليتسيامەن ات ويناتىپ كەلىپ تۇرادى. سۇرايتىندارى: «قوزىباس قاشقىن كوزدەرىڭە تۇسكەن جوق پا؟ پەندەشىلىك جاساپ جاسىرىپ جۇرگەن جوقسىڭدار ما؟ ويتسەڭدەر ستاتيا جامان».
قوزىباس ءتۇن ورتاسىندا تاۋدان ورالعاندا, تاماق ءىشىپ وتىرىپ اكەسىمەن كۇبىر-سىبىر اڭگىمە ايتاتىن. سوندا ۇققانى كاپاراتىپتىڭ دۇنيەسىن اۋدانداعى دوكەيلەرگە تاسىتقان وسى اۋىل سابەت...
وڭ مەن سولىن تانىپ قالعان بۇل اكەسىنەن سۇرايدى: «كوكە, بالەسىنە قالمايمىز با؟» ء«بىلىپ قويسا, قالامىز». «وندا نەگە؟..» «باسىنا ءىس تۇسكەنگە جاماندىق ىستەۋگە بولمايدى. وبال, ساۋابى بار...»
سودان كوكتەمنىڭ جىلىمىعى بىلىنىسىمەن قوزىباس ءبىر تۇندە جوق بولىپ شىققان. اكەسى ەكەۋى ەكى-ءۇش كۇن اينالا-توڭىرەكتى تۇگەل ءسۇزىپ شىققان. جامان ويلارى: وقىس جازىم بولىپ, ءبىر شۇقاناقتا نە ءولىپ, نە مەرتىگىپ جاتقان جوق پا؟ ويتپەسە, قايىر-قوش-تى نەگە ايتپاي كەتتى. نە قىلسا دا ايتەۋىر, قوزىباس ءىز-عايىم جوعالعان. ەندى, مىنە. كوكتەن ءتۇستى مە, جەردەن شىقتى ما؟ ءدارجىنىڭ قۇمى ساقتاعان عوي, جانىن. ءسىرا, جەر-كوكتى جايلاعان اشارشىلىق شىعار ونى قۋىپ شىققان. جان ساۋعالاپ ارقارلىعا ورالعان عوي. ودان نە تابادى. اۋىل-اۋىلى اشتان قاتىپ قالعان جوق پا. ەندى مىناۋ شوق قامىستى پانالاپ, جول تورىپ...
ءبىراز ۇزاڭقىراپ كەتكەن ايەلى ارتىنا جالتاق-جالتاق قاراعىشتايدى. بۇل قولىن العا سەرمەيدى. كەتە بەر, توقتاما, دەگەنى.
انالار قايتا اياق باسقان. سول سۇيرەتىلگەن قالىپتارى. اشتىقتان السىرەگەن. ايتپەسە, اتتاپ-بۇتتاپ جەتىپ كەلمەس پە ەدى.
سوڭىنا ۇرەي تۇسكەندى كىم كورىپتى. قۋعىننىڭ سۇمدىعى سول ۇرەي بولار. انە-مىنەلەگەن قورقىنىش جانىن جەپ, ءدىرمانىن تاۋىسىپ بارادى. اياعى وزىنە باعىنۋدى قويعان. التەك-تالتەك. ايتەۋىر مەدەتى – قۇتىلىپ كەتۋدەن دامەلى.
– ءاي, ءاي, – دەپ قاتار قىرىلدادى انالار. قولدارى ەربەڭدەپ, مۇنىڭ تۋ سىرتىن كورسەتە بەرەدى.
– نە! – دەپ بۇل دا ارتىنا جالت قاراعان. سۇلاپ جاتقان سول قۇلادۇز. قىبىر ەتكەن دانەڭە جوق. انالاردىڭ قولدارى ەربەڭدەپ, سىلەيگەن قالىپتارى. كوزدەرىنە ءسىرا, قوس كورىنگەن. الدە شاتاسا باستادى. تاڭ قالعانى, جىپ-جىلى الدەنە ارقاسىنان سيپاعانداي بولدى. سونىڭ جىلىلىعى تۇلا-بويىنا تاراپ, اياق-قولىنىڭ ءدىرىلى ءسال باسىلعان سىڭايلى. ول العاش رەت ادامنىڭ كۇش-قۋاتىنىڭ, سابىر-ءتوزىمىنىڭ تىلسىم ءبىر دەمەۋى بولاتىنىن سەزىندى. ونىڭ قايدان كەلەتىنىن, قالاي بولاتىنىن ارينە, بىلمەدى...
بۇل وزىمەن-ءوزى بولىپ تۇرعاندا سوڭىنداعىلار ەس جيىپ, ەنتەلەپ كەپ قالىپتى...
– قوزىباس اعا, قالىڭىزدار, – دەگەن بۇل. – سابىر ەتىڭىز!
– كوپ ءسوزدى قوي, سەن. ايتقاندى ىستەمەسەڭ ولتىرەم يت, بولماسا ات, ءبىزدى.
– قالاي؟.. ءسىزدى... ادامدى...
– كورىڭدى ۇرايىن, كوپ ءسوزدى قوي دا, كوزدە, قانە.
– كوزدەي المايمىن.
– وندا كوتىڭدى قىس تا, ايتقانىمدى ىستە.
– جاساعان جاقسىلىعىمىز قايدا. جاسىرىپ ەدىك قوي, ءبىر قىس. جاقسىلىق جادىدا قالماي ما؟
– ءولىپ بارا جاتساڭ ءبارىن دە ۇمىتاسىڭ, اقىماق. ەندى شىداي المايمىز.
ايتقاندارى راس بولۋ كەرەك, ەندىگى جەردە بەرى قاراي دالباڭداپ ۇمتىلۋلارى جامان. شوشىپ كەتتى. مىلتىعىن قايتا كەزەگەن. كەزەپ تۇرىپ:
– ەندى ايامايمىن, – دەپ باقىردى.
ونى ەلەيتىن انالار بولمادى. ءتىپتى, ورشەلەنە تۇسەدى. قارا مىلتىقتىڭ ۇزىن ۇڭعىسىن ۇشەۋىنە كەزەك-كەزەك كەزەدى. گۇرس ەتتى. بىراق, تاعى دا دالاعا كەتتى, وعى. دالدەپ اتۋعا تاعى دا ءبىر كۇش جىبەرمەدى. تاعى دا ءداتى بارمادى.
بۇل جولى انالار العاشقىداي مىلتىق وعىنان سەسكەنىپ, توسىلىپ قالعان جوق. ءتىپتى, ەلەڭ ەتپەدى. كەرىسىنشە, ولىمگە وزدەرى ۇمتىلعانداي وڭمەڭدەي ءتۇستى.
كەنجەعازى بار ءۇمىت, سەنىمىنەن ايرىلىپ, ەسىنەن مۇلدە اۋىپ بارا جاتقانداي ەدى. نە ىستەۋ كەرەك, قانە؟ ءۇش پاترونى بار ەدى عوي. مىنا ۇشەۋىن سول ءۇش پاترونمەن باعانا-اق نەگە جايراتىپ سالمادىم دەپ وكىنەدى, ەندى. سويتە المادى ەمەس پە. قانداي دا قۇدىرەتتى ءبىر كۇش جىبەرمەگەن وعان. مىلتىقپەن قورقىتىپ-ۇركىتىپ, بەتتەرىنەن قايتارام با, توقتاتىپ تاستايمىن با دەپ ۇمىتتەنگەن. ارانى اشىلىپ كەتكەن قۋ قۇلقىن قۇدايدان دا قۇدىرەتتى ەكەن. قۇدايدىڭ ءوزى دە توقتاتا الماسىن, بىلمەپتى.
سوڭعى پاترونعا قارادى. ولەردەي وكىنىشتەن وزەگى ورتەندى. وكپەسى قىسىلدى. سامعاپ ۇشىپ شىعار ساڭىلاۋ ىزدەيدى. ادامعا مۇمكىن ەمەس نارسە جوق, دەمەۋشى مە ەدى, اكەسى. قىل ۇستىندە تۇرعان قىسىلتاياڭدا ەستىگەندى ەستەن تاندىرار ەرىك-جىگەرىڭ بولسىن, دەگەن. يا, يا, سويتكەن... تۇيسىگىنەن توبە شاشىن تىك تۇرعىزعان, ءارى تاڭ قالدىرعان, ءارى قۋاندىرعان دا سياقتى مۇلدە توسىن, كۇتپەگەن, بىلمەگەن وقىس وي قىلاڭ بەرگەن. ەندى سودان ايرىلىپ قالماۋ ءۇشىن جان ۇشىردى. جان ۇشىرىپ تۇرىپ, اجەپتاۋىر ۇزاپ كەتكەن قاتىن-بالاسىنىڭ سوڭىنان قارادى. «الدارىنان جارىلقاي گور» دەپ كۇبىرلەدى. ارتىنداعى البا-جۇلبالارعا قاراعان «قايۋاندار, دەدى داۋسى قىرىلدىپ – بالامنان اۋلاق, ايەلىمنەن اۋلاق. مەنى جەڭدەر»... قارا مىلتىقتىڭ ۇڭعىسىن جۇرەگىنە تىرەدى. گۇرس ەتكەن داۋىستان كەيىن كوز الدى قاپ-قارا بولىپ قالدى.
***
ايەل ءبىراز ۇزاعان ەدى. جايداقتاۋ سايعا جەتكەن. جىلتىراپ ءجىپ-جىڭىشكە سۋ اعىپ جاتىر. تاڭدايى قۇرعاپ كەلە جاتىر ەدى. تاتىپ كورسە, سۋى اششىلاۋ ەكەن. سوندا دا ەكى-ءۇش جۇتتى.
ارقاسىنا تاڭىپ العان نارەستەسى ءۇنسىز. امان ەكەنىنە جوتاسىن جىلىتقان دەمىنەن ءبىلىندى. شەشىپ الىپ, ءسال بەلىن جازباق بولىپ, بويىن تىكتەپ بەرىپ ەدى... و, سۇمدىق. انادايدا ارسا-ارسا كوكبورى تۇر, بۇلارعا ءۇڭىلىپ. «كەت-ءاي! كەت!» دەپ شىڭعىرىپ جىبەردى. بىراق, ءوز داۋسىن ءوزى ەستىگەن جوق. جانۇشىرىپ جان-جاعىنا قاراعان. قۋ مەديەننەن وزگە كوزگە ەشنارسە كورىنبەيدى. كۇيەۋى قايدا؟.. قايتتى, ول؟ مىلتىقتىڭ ەكى رەت گۇرس ەتكەنىن ەستىدى عوي. ەكەۋىن جايراتقان شىعار. ءۇشىنشىسىن... پاترونى ۇشەۋ ەمەس پە ەدى. ونىڭ اتىلعانىن ەستىگەن جوق قوي. وت الماي قالدى ما... ءدارىسى نەمەسە پەستونى دىمدانىپ قالسا, سويتەتىنىن بىلەتىن.
قاسقىر سول قالپى. ورنىنان تاپجىلماي ۇڭىلەدى. بۇل بۇرىلا بەرسە, ارتىنان كەلىپ باس سالاتىن سەكىلدى. نە ىستەرىن بىلمەي, بۋىن-بۋىنى قۇرىپ, كوزىنەن جاس پارلادى. بالاسى دا قيمىلداي باستاعان. كەنەت كوكبورى تەرىس قاراپ شوقيىپ وتىردى. و, نەسى؟ – دەپ ويلاعان زارە-يمانى قالماي تۇرعان ايەل دانەڭە تۇسىنبەي. سو كەزدە قورجىنىن تاستاپ كەتۋ كەلدى ويىنا. سونىڭ ىشىندەگى بارىن جەپ, جونىنە كەتەر دەپ ۇمىتتەندى. تاماقسىز ءوز كۇندەرىنىڭ قالاي بولارى قاپەرىنە دە كىرگەن جوق. قورجىندى تاستادى دا اپىل-تاپىل العا باستى. سو كەز اتىلعان مىلتىق داۋسى ەمىس-ەمىس ەستىلگەن. دەرەۋ توقتاي قالىپ, ارتىنا جالت قارادى. و, قۇداي, كوكبورى ورنىندا جوق, جىم-جىلاس. قورجىن ورنىندا. مىلتىقتىڭ داۋسىنان بەزىپ كەتتى, ءسىرا, دەپ سەندى. جانە ويلاعان: كۇيەۋى انالاردىڭ ءۇشىنشىسىن دە جايراتتى. ءولتىردى. كىسىنى. و, قۇداي... بۇل نە سۇمدىعىڭ ەدى... نەدەن جازدىق ساعان... نەگە ماجبۇرلەدىڭ ادامدى ادام جەۋگە, ادامدى ادام اتۋعا... باسقا جولىن قالدىرماعانىڭ نە. امالىن مۇلدە تاۋىسقانىڭ قالاي؟.. كۇيەۋىمدى كەشىرەسىڭ بە ەندى؟..
قورجىنىنا قايتا ورالدى. قىڭقىلى كوبەيگەن بالانى ارقاسىنان بوساتىپ العان. اۋەلى ونىڭ اۋزىنا قوزىقارىنعا قۇيىپ العان قايناق سۋدان تامىزدى. سوسىن, تالقان شايناپ بەرىپ وتىردى. شايناپ وتىرىپ, ءوزى دە جۇتىپ جىبەرە جازدايدى. تىم قۇرىسا ءبىر جولى. بىراق ويتۋگە ءداتى بارمايدى, وسى كەلە جاتقان جولىندا بويىنا بىتكەن ءبىر توسىن شىدام, ەرەكشە ەرىك وعان جىبەرمەيدى. تەك اشىلعان قورجىن اۋزىنان قاقتالعان پىسكەن ەتتىڭ يسىنە ەلتي بەرەدى. تىم قۇرىسا ءبىر كەسەتىن اۋزىنا سالۋعا ۇزدىگىپ تۇرىپ, ىركىلدى. كۇيەۋىنسىز... كەلەدى عوي, ەندى. قۋىپ جەتەدى. سوندا... دەپ كۇبىرلەگەن. توسا تۇرماق ويدا. بىراق قادالىپ قانشا قاراسا دا كۇيەۋى كورىنبەدى. ءاي! ءاي... تاعى دا وقىس شىققان داۋىسىن ءوزى ەستىمەي قالدى. بالاسىن باۋىرىن قاتتى قىسىپ, سىلەپ قالعان. انادايدا جاڭاعى كوكبورى. كوكتەن ءتۇستى مە, جەردەن شىقتى ما؟ جوق الدە... كوزىن اپىل-عۇپىل ءسۇرتىپ, كەڭ اشىپ قاراعان. يا, سول. ارسا-ارسا كوكبورى. «نە كەرەك, ساعان, – دەپ باقىردى. – كەت! جوعال!» ءوزى دەرەۋ جينالىپ, بالاسىن ارقاسىنا ازەر تاڭىپ الىپ, تۇرا جونەلدى. قورجىن جايىنا قالدى. تەك دورباداعى تالقاندى ءىلىپ اكەتتى.
قانشا ءجۇردى بىلمەيدى. ارا-اراسىندا ارتىنا قاراسا قاسقىردىڭ قاراسى كورىنبەگەن. قورجىنداعىنى جەپ جايىنا كەتكەن شىعار...
ءولىپ-تالىپ جاتىپ, ەسى كىرەرلى-شىعارلى باسى مەن اياعى قاي جەردەن بىتەتىنى بەلگىسىز كولدەنەڭ قىراتقا كۇن ۇياسىنا قونۋعا از قالعاندا جەتكەن. ودان ءارى ءال-دارمەنى قالماي قالدى. ەتەكتەگى ءشوبى كوك-جاسىل قويناۋدىڭ جارلاۋىتىنا جاقىن كەلىپ, وتىرا كەتكەن.
قولى قالتىراپ, بالاسىن الدىنا الدى. كوزى جىلتىراپ, ەزۋ تارتادى. ەرنى كەبەرسىپتى. ونىسىن قيمىلداتىپ باسىن ولاي-بۇلاي قوزعاي بەرەدى. تالقاندى ىلە كەتكەنىنە قۋاندى ايەل. سو ءسات, ەسىن جيىپ الدى. «كۇيەۋىم...» دەپ جۇرەگى سۋىلدار قويا بەرگەن: جۇرۋگە شاماسى كەلمەي, جولدا قالدى ما. وكپەسىنىڭ اۋىراتىنى بار ەدى عوي. الگى قۇلجانى اتقاندا, سونىڭ ەتىن ءتورت-بەس بارىپ جاياۋ تاسىعاندا جابىسقان. قاتتى ايازدا تەر قاتىپ... كوپ ۇزاماي تىق-تىق جوتەل...
كەنەت بىرەۋ ىڭىرانعانداي بولدى. ەلەڭ ەتىپ, ەسى شىعىپ, اينالاسىنا قاراسا... تۋرا جانىندا الگى كوكبورى تۇر. الا قورجىن دا جانىندا. ايەل شالقالاقتاپ, قۇلاي بەردى. قاي كەز ەكەنىن, ەسىن جيسا, بالاسى ءبىر جاقتا اياق-قولى ەربەڭدەپ, جىلاپ جاتىر. باس سالىپ, باۋىرىنا قىستى. الا قورجىن جاتىر, قاسقىر جوق. كورىنبەيدى. جان-جاعىن كوزىمەن ءتىنتىپ ۇزاق قارادى. ۇشتى-كۇيلى. الاقورجىننىڭ اۋزىن اشىپ ءۇڭىلىپ ەدى, ەشتەڭەسىنە تيمەگەن. ايەل نە ويلاپ, نە قويارىن بىلمەي, اڭ-تاڭ قالدى: بۇل نە؟.. قورجىندى كىم اكەلدى. تاستاپ كەتىپ ەدى عوي. سوندا جاڭاعى ءبورى... قاسقىر ەمەس شىعار ول. سولاي بولىپ جۇرگەن بالاسىنىڭ پەرىشتەسى شىعار. پەرىشتەسى بولادى دەيتىن ەدى عوي, ۇلكەندەر. پەرىشتەسى...
ساپىرىلىسقان سانداعان ويدىڭ جاۋابىن تابا المادى ول. تەك اڭ-تاڭ. ازداپ وزىنە كەلە باستادى. قاپتاپ كەلە جاتقان قاراڭعىلىقپەن قالعىپ كەتتى. وقىس ويانىپ كەتكەن ەكەن, اسپان اشىق, سامساعان جۇلدىز. كەنەت كوزى سونادايداعى قارا قاپتالدان جانىپ تۇرعان ويماقتاي ەكى وتقا ءتۇستى. قاتار تۇرعان ەكى شوق... سونى ۇزاق باعىپ وتىردى. ءبىر قىزىعى, جۇرەگىندە سەزىك, ۇرەي تۇرعانىمەن, سونشالىق قورىققان جوق.
تاڭ قىلايىپ كەلە جاتقاندا, قاپتالداعى ەكى شوقتىڭ ورنىنان تۇرىپ بارا جاتقان كوكبورىنى كوردى.
نە كەرەك, بالالى ايەل كولدەنەڭ قىراتتان اسىپ, ار جاعىنداعى قارا جۋساندى قۋ مەديەندى تاعى ءبىر تاۋلىك ءجۇرىپ ءوتىپ, ۇلكەن جولدىڭ بويىنداعى بەكەتكە جەتكەنشە كوكبورى سوڭدارىندا وقتا-تەكتە كورىنىپ وتىرعان ەدى...
***
ارادا بەس-التى جىل ءوتىپ, ارقارلى اسۋىنا ادام ءىزى قايتا تۇسە باستاعاندا باياعى كىرە جولدىڭ بويىنان جۇرگىنشىلەر شاشىلىپ جاتقان ادام سۇيەكتەرىن كورەدى. جالعىز ادامنىڭ. قازاققا سابەت سۇمدىقتىڭ جاساعان زۇلماتى عوي, دەگەن ءسوز ءبارىنىڭ كوكەيىندە كۇڭىرەنىپ تۇردى. بىراق ءبىر-بىرىنە ونىسىن داۋىستاپ ايتا المادى. قولدارىنان كەلگەنى, شاشىلىپ جاتقان سۇيەكتەردى جيىپ, جەرلەپ كەتتى. ونىڭ كىمنىڭ سۇيەگى ەكەنىن ولار دا, كەيىنگىلەر دە بىلگەن جوق...
نەسىپبەك داۋتاي ۇلى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
