ولاي بولسا, پروۆينتسيالىق اپتالىق باسىلىمنىڭ باس رەداكتورى وتىرعان كابينەتكە كىرىپ, «قارت ۋاقىتتىڭ كىشى باۋىرى» دەپ سۋرەتتەلەتىن بەيتانىس قاريانى كۇتە تۇرايىق. مىنە, ءوزى دە كەلدى. الاشاپقىن كورگەندەي الاباجاق كيىمگە, پەرعاۋىنداردىڭ ماڭگىلىك تۇراعى – پيراميدانىڭ جاسىرىن بولمەسىنە تاپ بولعانداعى ەسكىلىك يىسىندەي يىسكە اربالىپ تۇرعاندا, و كىسى قولىمىزعا كارتىشكەسىن دە ۇسىنىپ ۇلگەردى: ەسىمى – مايكوب ادەر.
سودان كەيىن كۇكىرت تيگەندەي الدەبىر كىتاپتىڭ كۇڭگىرت پاراعىن كورسەتتى, پاراقتا: 1643 جىلى پاريجدە ون التى عاسىر بويى ءومىر ءسۇردىم دەگەن ءبىر بەيتانىس ادام پايدا بولدى. ول عايسا پايعامباردى ايقىشقا كەرگەن ۋاقىتتا يەرۋساليمدە ەتىكشى بولدىم دەيدى. ەسىمى – مايكوب ادەر. عايسا پونتي پيلاتتىڭ جازاسىن كوتەرىپ, ءوز ايقىشىن ءوزى ارقالاپ بارا جاتقاندا وسى ەتىكشىنىڭ ەسىگىنىڭ الدىنا تىنىعۋ ءۇشىن وتىرعانىن ايتادى. ەتىكشى بولسا پايعامبارعا قول كوتەرىپ, ەسىگىنىڭ الدىنان قۋادى: ء«ارى كەت, نەمەنەگە توسىلىپ قالدىڭ؟», دەيدى. سوندا عايسا: «مەن كەتەمىن, بىراق سەن دە مەن كەلگەنشە كۇتەتىن بولاسىڭ», دەيدى. سول ءبىر ساتتەن بەرى ول ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى, عايسا قايتا كەلگەنشە, ءاربىر ءجۇز جىل سايىن قانداي دا ءبىر ترانسقا ۇشىراپ, قايتادان سول وتىز جاستاعى قالپىنا ورالىپ وتىرادى. مايكوب ادەر, ماڭگىلىك ءتىرى ادامنىڭ (ۆەچنىي جيد) تاريحى وسىنداي».
وسىدان ايان بولعانداي, ەتىكشى مايكوب ادەر اراعا تاعى ءۇش ءجۇز جىل سالىپ, تاعى دا گازەت رەداكتسياسىنا كەلىپ وتىر. قارتايعان, قاجىعان.
ەتىكشى ءوزىنىڭ وسى ەكى مىڭ جىل بويى كەشكەن ءومىرىن, كورگەن ادامدارىن تاپتىشتەپ ايتا باستايدى. بارعان جەرىمنىڭ بارىنە بالەكەتىم تيەدى دەيدى. ول بارعاندا ريم ورتەندى, يمپەريالار قۇلادى, سۋ تاسقىنى بولدى دەگەندەي... ايتپاقشى, ەتىكشىمىز اقساق تەمىردى كوردىم دەيدى. جاقسى كىسى ەدى, سامارقانعا قويىلدى, جەرلەۋىنە قاتىستىم دەپ وتىر.
الگى گازەتتىڭ رەداكتورى سەكىلدى وقىرمان دا وسى ءبىر يۋ-قيۋ وقيعالار تىزبەگىن وقىپ وتىرىپ, الۋان ويعا قالادى. بۇل شىنىمەن دە سول لاعنەتكە ۇشىراعان ەتىكشى مە, ول قايدا بارسا, سوندا ۇشاتىن جەتى قۇس – ايقىش اعاشىن جەرگە قاداعان جەتى ادام با؟! رەداكتور دا اڭ-تاڭ, ءبىز دە اڭ-تاڭ.
وقيعا و.گەنري قالامىنا ءتان ورنەكپەن ءوربي بەرسىن. ءبىز سوڭىنا وتەيىك. رەداكتور بۇل ەتىكشى جايلى ەلدەن سۇراستىرا ءجۇرىپ, قالاشىقتىڭ كونە تۇرعىندارىنىڭ ءبىرى سەللەرسكە جولىعادى.
ەسكىبەت كىسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل وسىندا كەلگەن جىلدارى دا مايكوب ەتىكشى بولعان ەكەن. جاي ەتىكشى ەمەس, وقىمىستى ەتىكشى. مايكوب ءبىراز ۋاقىت كادىمگى قالىپتى ادامداي قارەكەتىن قىلىپ, قامىن جاساپ ءجۇرىپ, ارا-تۇرا ءىشىپ كەتەدى. ىشكەن كەزىندە ول ەلدىڭ بارىنە ءوزىنىڭ يەرۋساليمنەن كەلگەن ەتىكشى ەكەنىن ايتا باستايدى. ىشىمدىك تىيىلعان كۇنى, ءسوز دە تىيىلادى. وسىعان باعىپ, ماس ادامنىڭ مازاسىز شاقتاعى ماعىناسىز سوزدەرى ەكەن دەگەن دە ويعا قالامىز. بىراق مۇنىڭ ومىرىندە ءبىر كىلتيپان بار.
وسىدان وتىز جىلداي بۇرىن مايكوبتىڭ جاز گ ۇلىندەي جايقالىپ وسكەن قىزى بولعان. بۇل قالاشىق قۇداي جولىنا قۇلاي بەرىلگەن قاۋىمنىڭ مەكەنى. قىز بولسا, قىلىقتى ەكەن, ەركىن ءجۇرىپ-تۇرعاندى ۇناتقان سىڭايلى, جەڭىلتەكتەۋ بولسا كەرەك. اكەسى قىزىن ۇيدەن قۋىپ جىبەرەدى. اراعا جىلدار سالىپ, قىز قايتا ورالادى, بۇل جولى تاقۋا قالاشىقتىڭ ماڭدايىنا تاڭبا سالعانداي بولىپ, ۇلدە مەن بۇلدەگە, التىنعا ورانىپ كەلەدى. قالاشىق قاۋىمى قىزدى قۋعىنداپ, تاس لاقتىرىپ, تارپا باس سالادى. قاشقان قىز اكەسىنىڭ ۇيىنە كەلىپ, ەسىگىن سوققىلايدى. ەسىكتى اشقان مايكوب ادەر ءوزىنىڭ قىزىن كورگەندە, اشۋعا بۋلىعىپ, قىزىنا قول كوتەرەدى دە, يتەرىپ جىبەرىپ, ەسىگىن جاۋىپ الا قويادى.
بۇل نە؟ لاعنەتكە ۇشىراعان ەتىكشىنىڭ ءاربىر ءجۇز جىل سايىنعى ومىرىندە بالاسى بولىپ, پايعامباردى قۋعانداي سول بالالارىن دا قۋاتىن قارعىسقا تاپ بولعانى ما؟ جوق, مەنىڭ ويىمشا, و.گەنري كونە وقيعانى قيسىق اينا ءتارىزدى كورسەتىپ وتىر. ءاربىر ادام, اتا-اناسىنا, باۋىرىنا, قاۋىمىنا قول كوتەرسە, يا ونى قۋدالاسا, ول دا پايعامباردى ۇرىپ قارعىسقا ۇشىراۋمەن تەڭ بولعانى عوي؟.. جازۋشىنىڭ ايتقىسى كەلگەنى وسى مورال ما, تۇرا تۇرىڭىز, مورالدى تولستويعا قالدىرايىق, ال بۇل اڭگىمەنىڭ شەشىمى – وقىرماننىڭ ءوز ەنشىسىندە.
تولستوي
ءبارىن ويعا العان, ءبارىن ويعا الۋ ارقىلى بارىنە اينالعان تولستوي, ءبارىن جازعان, ءبارىن جازۋ ارقىلى بارىندە جازىلعان تولستوي, كەڭ تولستوي, كەمەل تولستوي بۇل تاقىرىپتى دا قالدىرماپتى.
جالپى, تولستوي ەتىكشىلىكتى ونەر رەتىندە ۇيرەنگەن, جازۋشى بولماسا, ەتىكشى بولار ەدى دەگىزگەن, ەتىكشى وبرازىنا بىرنەشە مارتە ورالىپ وتىرعان.
ادەبيەتتەگى ەتىكشى وبرازى, ەتىكشىلەر تۋرالى شىعارمالاردى وقىعاندا لەۆ تولستويدىڭ ەكى اڭگىمەسى ۇشىراستى: «چەم ليۋدي جيۆى؟» جانە «گدە ليۋبوۆ, تام ي بوگ». و.گەنريدىڭ مايكوب ادەرىنىڭ قالاي جۇرەگىنەن قۇدايدى جوعالتىپ العانىن ايتقاندىقتان, جۇرەگىنەن قۇدايدى تاپقان ەتىكشى تۋرالى ايتۋ دا قاجەت. سوندىقتان «ماحاببات قايدا بولسا, قۇداي سوندا» اڭگىمەسىندەگى مارتىن اۆدەيچكە توقتالعاندى ءجون كوردىك.
ەتىكشى مارتىن جەرتولەدە تۇرادى, سوندىقتان ونىڭ تەرەزەسىنەن كوشەدە جۇرگەن ادامداردىڭ باسى ەمەس, اياعى عانا كورىنەدى. بىراق ەتىكشىگە سول دا جەتەدى, ول كىسىنى اياق كيىمىنەن تانيدى. مۇندا دا ۇلكەن ءپالسافا جاتىر.
قىسقاشا بايانداساق, مارتىن ايەلىن جەرگە تاپسىرادى, ءبىر بالاسى قالادى, بىراق سول كاپيتوشكا دا ءبىر كۇنى سىرقاتتان كوز جۇمادى. وسى تۇستان مارتىننىڭ ىشكى قاراما-قايشىلىعى باستالادى. قاراما-قايشىلىق قارسىلىققا ۇلاسادى. قۇدايعا دەگەن ىشكى قارسىلىققا. ول شىركەۋگە بارۋدى دوعارادى. سونداي شاقتىڭ بىرىندە ءبىر قۇدايشىل جەرلەس قاريا كىسى ۇشىراسىپ, شەر تارقاتىسادى. «سەن ءومىردى ەندى ءوزىڭ ءۇشىن سۇرگىڭ كەلمەسە, قۇداي ءۇشىن ءسۇر. ساعان ءومىر بەرگەن سول ەمەس پە؟! دەيدى ول.
مارتىن اۆدەيچ قاسيەتتى كىتاپتاردى پاراقتاپ, ءدىنى قايتا بەكىپ, جۇرەگىندەگى جەگىدەي جەگەن قايعى مەن شەرى جەڭىلدەي باستايدى.
ايان دەيمىز عوي, مارتىنگە ءبىر ۋاقتا داۋىس ەستىلەدى: «مەن ساعان قوناققا كەلەمىن» دەيدى. سودان باستاپ اۆدەيچ قۇدايدان حابار كۇتەدى, كۇندە تەرەزەدەن تەلمىرىپ, كوز المايدى. قار كۇرەپ جۇرگەن قارت كورشىسىنە شاي بەرەدى, بالاسىن قۇشاقتاپ بوراندا تۇرعان كەلىنشەككە اس بەرىپ, جامىلعى ۇسىنادى, ءبىر قاپ الما ارقالاعان كەيۋانا مەن ونىڭ الماسىن ۇرلاماق بولعان بالانى تاتۋلاستىرادى, نە كەرەك, سونىڭ بارىمەن اۋرە بولىپ جۇرسە دە, قۇدايدان حابار كۇتە بەرەدى. ابدەن قارا كەش كىرىپ, قاراڭعى كوز بايلاپ, قالجىراعان ۋاقىتتا بولمەسىندە الگى ءوزى كومەكتەسكەن ادامداردىڭ ەلەسى پايدا بولادى. سونىڭ ءاربىرى «مارتىن, ءا, مارتىن, سەن مەنى تانىمادىڭ با؟ بۇل – مەن عوي» دەپ, جوق بولىپ كەتەدى. مارتىن قۇدايدى سولاي تابادى.
مايكوب پەن مارتىن وبرازىنداعى قاراما-قايشىلىق ولاردىڭ عاجايىپ ۇيلەسىمىنە اينالاتىنداي. ەكى ەتىكشى – قۇدايدى جوعالتقان جانە قۇدايدى تاپقان. مۇندا تولستويدىڭ حريستيان دىنىندە ايتىلاتىن پايعامباردى ۇرعان ەتىكشى (ۆەچنىي جيد) وبرازىن پايعامبار بەلگىسىنە قامقور بولعان ەتىكشى وبرازىنا الماستىرۋىن كورەمىز. تولستوي ارينە ول ەتىكشى جايلى ءبىلدى. ول ەتىكشى جايلى اڭگىمەنىڭ قاي ءدىننىڭ دە نەگىزگى وزەگى – مەيىرىم مەن كەشىرىم كونتسەپتسياسىنا سايكەس بولماي, قارسى كورىنىپ تۇرعانىن دا اڭعاردى. سوندىقتان دا تولستوي قۇدايدى تاپقان ەتىكشى وبرازىن تۋدىردى دەپ ويلايمىز.
كاراي
تۇرىك جازۋشىسى رەفيك حاليد كارايدىڭ حاسانى, جات جەرگە جالعىزدىقتىڭ قاسقا قۇلىنىن جايداق ءمىنىپ كەتىپ بارا جاتقان جەتىم بالا; كەشكى ىستانبۇلدىڭ وتتارى تەڭىزگە شاعىلىسىپ جالت-جۇلت ەتىپ, سول وتتار جاس بالانىڭ جانارىندا الدەبىر جاسىعان ۇمىتتەر مەن جاسقانشاق ارمانداردىڭ كومەسكى ساۋلەسىندەي ويناپ, بىرەسە ۇمىتىلا باستاعان اكە كوزدەرىنىڭ نۇرىنداي, بىرەسە ەندى كورىنبەس انا كوزدەرىنىڭ شۋاعىنداي ەسىن الماي ما, ەلەگزىتپەي مە, جاس جۇرەكتى پارشا-پارشا ەتىپ تىلگىلەمەي مە, دۇنيە-اي.
حاسان قايدا بارادى؟ حاسان قالاي ءومىر سۇرەدى؟ حاسانعا كىم قورعان بولادى؟ ءيا, حاسانعا ءوزىنىڭ تۋعان جەرى – تۇركيادا ەمەس, ارابيادا ابزال بولادى دەيدى ونى شىعارىپ سالىپ تۇرعاندار. ۇيپا-تۇيپا شاشتارى ۇيقى-تۇيقى بەيمالىم كۇندەرگە قاراي كوتەرىلگەن جالاۋ دەشى, جالاۋ دەشى – جىرتىلعان.
ال حاساننىڭ ءوزى ءماز. بەس جاسار بالاعا بىرەۋدىڭ ساۋساعىن كورسەتكەنى دە ويىن ەمەس پە؟!
حاسان كەمەدەن ءتۇسىپ, پويىزعا مىنەدى, جۇيتكيدى پويىز اتقاقتاعان جۇرەكتەي اسىعىس سوعىپ. جالپى, وسى بالا جۇرەگى نەگە جۇردەك سوعادى ەكەن؟ بالا جۇرەگى نەگە اۋىزدان شىعىپ كەتەردەي القىنىپ سوعادى؟ نەگە ءبىز ەسەيگەن سايىن جۇرەك سوعىسىمىز سايابىرلاي باستايدى, ساناپ سوعىپ, قان سۋىتادى؟ سودان با ەكەن, ەسەيگەن سوڭ ءبىزدىڭ الىپ-ۇشپايتىنىمىز, قۇشاقتى ايقارا اشىپ ادام قۇشپايتىنىمىز, سودان با ەكەن, قاتاياتىنىمىز, قاتىگەزدەنەتىنىمىز, اۋەزوۆشە ايتقاندا, قانىمىزدى ىشىمىزگە تارتىپ, سۇرلانا قالاتىنىمىز.
پويىز جۇيتكىگەن سايىن جاپ-جاسىل دالا سارعايا باستايدى, توگىلىپ جاتقان جەمىس تارازىعا تۇسەدى, سايراندى ولكە ساعىمدانادى. وسى ءبىر دۇنيەگە سىرتتاي قاراعاندا, وزگەرىپ جاتقان دالا ەمەس, بالانىڭ ءومىرى ەكەنىن ويلاي قالاسىڭ.
رەفيك حاليد كارايدىڭ «Eskici» دەگەن اڭگىمەسىندەگى الگى ەسكى-قۇسقى ساتاتىن, ەتىك جوندەيتىن ەگدە جاستاعى ەر كىسى مەن جات جەرگە كەلگەن بەس جاسار بالانىڭ وبرازىنان ەسكى مەن جاڭانىڭ بەتپە-بەت كەلۋى, جاستىق پەن قارتتىقتىڭ, العاشقى ارماندار مەن اقىرعى توقتامنىڭ, تۇركياداعى بۇرىنعى ءداستۇرلى قوعام – يمپەريا مەن جاڭا قوعامنىڭ جاس بەينەسى ەمەس پە ەكەن دەگەن ويعا قالاسىڭ.
نەگە دەسەڭىز, كاراي بۇل شىعارماسىن 1938 جىلى جازدىم دەپ كورسەتىپتى. بۇل جىل – جازۋشى كارايدىڭ ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان قۋعىندالۋىنان, ناقتى ايتقاندا, جەر اۋدارىلۋىنان كەيىن اتاتۇرىك جايلى ماقتاۋلى ماقالا جازىپ, كەشىرىم الىپ, اتا جۇرتىنا قايتىپ ورالعان جىلى.
حاسان ارابياعا بارعاندا تۇرىك تىلىندە تۇسىنىسەر جان تاپپاي, ءتىلسىز بالاداي, ءۇنسىز مولاداي كۇن كەشەدى. وسى ۇنسىزدىك – جازۋشىنىڭ سوندا ەندى وسمان يمپەرياسىنا ەمەس, سيرياعا قاراعان بەيرۋتتە ءجۇرۋى, جەر اۋدارىلعانداعى جان دۇنيەسىنىڭ ۇنسىزدىگى ەمەس پە ەكەن دەپ تە ويلايسىڭ. حاسان مەن كارى ەتىكشىنىڭ كەزدەسۋى – تۇتاس ءبىر دراما. ەتىكشىنىڭ جۇمىسىنا قاراپ تۇرعان بالا ءبىر كەزدە, ءوزىنىڭ قايدا جۇرگەنىن ۇمىتقانداي, تۇرىك تىلىندە «تىلىڭە شەگە باتپاي ما؟» دەگەندەي ەتىكشىگە قاراپ سويلەپ جىبەرەدى. سوندا ەتىكشى دە تۇرىك تىلىندە: «سەن تۇرىك بالاسىسىڭ با؟» دەپ ءتىل قاتادى. ال ەندى حاساننىڭ ءتىلىن بايلاپ كورىڭىز, سونشا ۋاقىت ءىشى تولعان بالا جامىراعان تولدەي جانىعا شۋلاپ, جالعىز ءوزى سامبىرلاپ, ساعىمعا بولەنگەن سارى دالانى باسىنا كوتەرگەندەي بولادى. تالاي جىل بويى تۋعان تىلىندە ءسوز ەستىمەگەن ەتىكشى دە بالانى قۋاتتاپ, قوشتاپ قويىپ, قۇلاق قۇرىشىن انا ءتىلىنىڭ اڭسارلى سوزىنە قاندىرادى.
قوشتاسار ءسات كەلگەندە, قىستىعىپ قالعان بالا كوڭىل قيعىلىق سالعانداي كوز جاسىنا ەرىك بەرەدى, توقتاماي سولىقتاپ, وكسىپ جىلايدى. جات جەردە جەر اۋعانداي بولىپ جولىققان ەكى تۇرىك بالاسى جىلاماي ەندى قايتسىن؟! اقىرى بالانى جۇباتپاق بولعان ەتىكشىنىڭ ءوزى دە قوسىلىپ, ەڭكىلدەپ جىلاپ جىبەرەدى. اڭگىمەگە وسى كوزدىڭ ءبىر تامشى جاسىمەن نۇكتە قويىلادى.
كاراي وسى اڭگىمەدە ءتىپتى ءوز ءومىرىنىڭ ەكى كەزەڭىن جازىپ تا وتىرعانداي اسەر قالدىرادى.
چەحوۆ
چەحوۆ, نەگە ەكەنى, ءوزىنىڭ «ساپوجنيك ي نەچيستايا سيلا» اڭگىمەسىنەن ۇيالاتىنىن ايتادى. «منە ستىدنو زا نەگو» دەيدى.
جارايدى, وسى اڭگىمەنى وقىعاندا بىردەن لافونتەننىڭ ەتىكشى جايلى ءاپساناسى ويعا ورالدى. ءبىر باي الىپساتار بولادى, كۇندىز كۇلكى, تۇندە ۇيقىسىز قازىناسىن ۋايىمدايدى, ال كورشىسى – جارلى-جاقىباي ەتىكشى, كۇنىمەن ك ۇلىپ ءجۇرىپ, ەڭبەك ەتىپ, تۇنىمەن ءان سالادى. باي كەدەيدى شاقىرىپ الىپ, ءبىر قاپ التىن بەرەدى. ەندى كەدەي ۇيقى مەن كۇلكىدەن قالادى. سونشا ازاپتانعان بايعۇس ەتىكشى الگى التىندى اقىر سوڭىندا قايتارىپ بەرىپ, قايعىسىز ءومىرىن قايىرا ساتىپ العانداي كۇن كەشەدى.
چەحوۆتىڭ فەدور نيلوۆى دا سول, بىراق ءبىر وزگەشەلىگى: كەدەي ەتىكشى, بىراق جانى تىنىمسىز, جۇرەگى تىنىشسىز. سەبەبى باسقالاردىڭ بايلىعىن قىزعانادى. جوعارعى اۋدانداردىڭ بىرىندە تۇراتىن كوك كوزىلدىرىك كيگەن كىسىدەن تاپسىرىس الىپ, سونى ءتۇنى بويى تىگەدى. ءوزى الگى كىسىدەن ازداپ ۇرەيلەنەتىندەي. ەتىگىن تىگىپ وتىرىپ, قالعىپ كەتەدى. قالعىپ كەتىپپىن-اۋ دەپ, قاراسا – ەتىك دايار تۇر, ءتۇندى ءتىلىپ ءوتىپ ەتىكتى الىپ بارادى. كوك كوزىلدىرىكتى كىسىگە ەتىكتى كيگىزبەك بولعاندا, ونىڭ اياعى – تۇياق ەكەنىن كورەدى. شوشىنعان نيلوۆ, ءوز قورقىنىشىن جەڭىپ, جانىن ازازىلگە ساتقانداي, جاڭاعى كىسىدەن تىلەك سۇرايدى. اقىرى, باي بولادى. بايلىق وپا بەرمەيدى. لافونتەن ەتىكشىسىندەي ۇيقى مەن كۇلكىدەن قاعىلادى. نە كەرەك, اقىرى ويانىپ كەتەدى, ويانسا – ءبارى دە ءتۇس ەكەن. ال الگى كوك كوزىلدىرىكتى كىسى كەلىپ ەتىگىن سۇراپ تۇر.
مۇندا ءبىر نارسەنى بايقادىق. جان دە لافونتەن ءوزىنىڭ كوپ مىسالدارىن ەزوپتان العان. ال ەزوپتا ەتىكشى وبرازى – الدامشى, قۋ, وتىرىكشى ادامنىڭ بەينەسىندە ءجيى كەزدەسەدى. چەحوۆ ەتىكشىسى ءوزىنىڭ جانىن دۇنيە ءۇشىن ازازىلگە ساتىپ جىبەرۋگە دايىن تۇرعانى تاڭسىق تا ەمەس. بۇل چەحوۆ قالامىنا ءتان ءتاسىل عوي. ال تولستوي ەتىكشىسى, ارينە – باسقا.
تارازي
1982 جىلى جازىلعان جاك لوبتىڭ عىلىمي-فانتاستيكالىق كوميكسىن 2013 جىلى ءتورت دۇركىن «وسكار» سىيلىعىنىڭ يەگەرى وڭتۇستىككورەيالىق رەجيسسەر پون چجۋن حو «قىستى كوكتەي ءوتۋ» («سكۆوز سنەگ») اتتى زاماناقىر تاقىرىبىنا ارنالعان ۇزدىك فيلمگە اينالدىردى. ءساتسىز ەكولوگيالىق ەكسپەريمەنتتەن كەيىن جەر بەتىن قار باسىپ, مۇز قۇرساپ, ارنايى جاساقتالعان پويىز ىشىندەگى ادامدار عانا ءتىرى قالادى. ولار جەر شارىن 18 جىل بويى اينالىپ جۇرەدى. وسى فيلمدە اقىرعى ۆاگونعا تيەلگەن ء(يا, ورنالاسقان ەمەس, تيەلگەن) الەۋمەتتىك يەرارحيانىڭ ەڭ تومەنگى ساتىسىنداعى ادامدار ازاپتى تىرلىك كەشەدى. اقىرى, ب ۇلىك بۇرق قالادى. ب ۇلىكتىڭ باسىندا تومەنگى شەكتەگى ادامداردىڭ ءبىرى جوعارعى تاپتىڭ وكىلىنە قاراي ءوز باتىڭكەسىن لاقتىرىپ كەپ جىبەرەدى. باتىڭكە باس جارادى. سوندا الگى جوعارعى تاپ وكىلى باتىڭكەنى قولىنا ۇستاپ تۇرىپ, بىلاي دەيدى: «بۇل – باتىڭكە ەمەس, انارحيا. 44-ءشى رازمەرلى حاوس. بۇل – ءولىم. ءبىزدى قورعاپ جانە ساقتاپ تۇرعان نە نارسە؟ كيىم بە, قالقان با؟ جوق, ول – ءتارتىپ. اركىم وزىنە بەلگىلەنگەن ناقتى ورىندا بولۋى كەرەك».
وسىنى كورگەن ساتتە فيلم تۇگىلى, ءتىپتى كوميكستىڭ وزىنەن جيىرما جىلداي بۇرىن جازىلعان اكىم تارازيدىڭ «ەتىكشى» دەگەن فەلەتون-اڭگىمەسى ەسكە ءتۇستى. تارازي «ەتىكشىسى» تەك قانا 38-ءشى رازمەرلى ەتىك تىگەدى. كىم ءبىلسىن, قولىندا سول رازمەردىڭ عانا قالىبى بولۋى دا مۇمكىن. بىراق جازۋشىنىڭ كوركەمدىك شەشىمى باسقا.
اكىم تارازي وسى اڭگىمەسىن «مەنى ادەبيەتكە الىپ كەلگەن اڭگىمەم» دەپ باعالايدى. ول جايىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا:
«مەنىڭ ادەبيەتكە كەلۋىم, ءبىر جاعى قالجىڭعا سۇيەپ ايتسام, ەتىكشىگە بايلانىستى بولدى. كادىمگى ەتىك تىگەتىن كىسى. ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ قاسىندا ءبىر ەتىكشى كىسى تۇردى. ءۇيىنىڭ الدىنان ارلى-بەرلى ءوتىپ جۇرەمىن. ءبىر كۇنى ء«اي بالا, بەرى كەل!» دەپ شاقىرىپ الدى.
– مەن ەتىك تىگۋدىڭ شەبەرىمىن. مىنە, مىنا ەتىكتەردى قاراشى. مىنا ەتىك, انا ەتىك. مەنىڭ تەك ءبىر كەمشىلىگىم بار. مەن تەك 38-ءشى ولشەم ەتىك تىگەمىن...
...مەن ۇندەمەي تىڭداپ تۇرمىن. «نەگە؟» دەپ سۇراسام تاعى دا قيىن بوپ قالا ما دەيمىن. ال ەتىكشى كورشىمىز اڭگىمەسىن ءارى قاراي ايتا بەردى.
– سەن بىلەسىڭ بە؟ سوۆەت وداعىنىڭ جاۋى كوپ, – دەدى, – ەگەر مەن 39, 40, 41-ءشى رازمەرلى ەتىكتەردى تىكسەم, اناۋ امەريكالىقتار, اعىلشىندار, نەمىستەر ويلايدى عوي, مىناۋ قازاقستانداعى قازاقتاردىڭ ءبارىنىڭ اياقتارى ءوسىپ كەتكەن ەكەن دەپ. ەرتەڭنەن قارا كەشكە دەيىن جۇمىس ىستەيدى ەكەن دەپ ويلايدى. ال ەگەر 38-دەن تومەن, 35, 36-شى ولشەمدى ەتىك تىكسەم, دۇشپاندارىمىز ايامايدى ءبىزدى. ء«اي, مىنالار جالقاۋ ەكەن, ۇيدەن شىقپاي جاتىپ الادى ەكەن. سوندىقتان اياقتارى وسپەي قالعان» دەپ ويلايدى. وسى سەبەپتەن دە مەن ىلعي تەك قانا 38-ءشى ولشەم ەتىك تىگەمىن. ۇيگە كەلگەسىن ءبارىن اكەمە ايتىپ ەدىم: «قاراعىم, ول ۇيگە نەمەنەگە بارىپ ءجۇرسىڭ. ول ءبىر ەسى كىرەسىلى-شىعاسىلى ناۋقاس ادام عوي» دەپ قاباعىن شىتتى. كەيىن ويلاسام, ناۋقاس ادام تۇرماق, ساۋ ادامنىڭ دا كەڭەستىك ساناسىنىڭ وسىدان وزىپ كەتكەنى شامالى ەكەن-اۋ. مەن ونى قايدان بىلەيىن, سودان كەيىن سول اسەرمەن «ەتىكشى» دەگەن» فەلەتون سىپاتىنداعى اڭگىمە جازدىم» دەيدى جازۋشى.
ەندى قاراڭىز, باتىس جۇرتشىلىعى كەزىندە ساركازممەن «Homo Soveticus» ياعني «سوۆەت ادامى» دەپ اتاعان الەۋمەتتىك تيپ كەڭەستىك سوتسياليستىك جۇيە شەكتەپ بەرگەن قالىپتا ءومىر سۇرگەنىن كورەمىز. ويلاۋ جۇيەسىندەگى قالىپ ونىڭ ءىس-ارەكەتىنە دە تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىر. وسى كەيىپكەردەن بايلاۋلى, كوگەندەۋلى, شىرماۋلى, كىسەنەۋلى كىسى ساناسىن اڭعاراسىز. «ادامداردىڭ ءبارى تەڭ» دەگەندە الەۋمەتتىك تەڭدىك ەمەس, ويلاۋدا, سەزىنۋدە, تۇيسىنۋدە, امالدا, قارەكەتتە «ستاندارتقا» بايلانۋ ايتىلادى. بىركەلكى بەس قاباتتى سۇپ-سۇر پانەل ۇيلەردە تۇرۋ, مەكتەپ وقۋشىلارى سەكىلدى بىردەي ۇلگىلەردە كيىنۋ, ۇقساس كولىكتەر, ۇقساس ارماندار مەن ۇمىتتەر...
تارازي كەيىپكەرىنىڭ نەگە 38-ءشى رازمەرلى ەتىك تىگەتىنى, نەگە جازۋشى 38-ءشى رازمەردى الىپ وتىرعانى ويلاندىردى. ويتكەنى 38-ءشى رازمەر ەر كىسىنىڭ رازمەرى ەمەس, ءتىپتى ورتا رازمەر دە ەمەس. پون چجۋن حو كەيىپكەرى «حاوس 44-گو رازمەرا» دەسە, تارازي كەيىپكەرى «38-ءشى رازمەرلى كونبىستىك پەن قورقىنىش» دەيتىندەي. دەمەك, بۇل «كونبىستىكتىڭ» ارعى تۇكپىرىندە 1937-1938 جىلدارداعى ستاليندىك رەپرەسسيا تۇر. «38-ءشى رازمەرلى ۇرەي» توتاليتارلىق جۇيەنىڭ ستاندارتىنان باسقاشا ويلايتىن ادامداردىڭ بارلىعىن جويعان, اتقان, اتاۋسىز قالدىرعان كەزەڭنەن مۇرا بولىپ قالعان ۇرەي. ارقاشان سول قوعامداعى ادامداردىڭ ويىندا 1938 جىلعى رەپرەسسيا تۇردى. تارازي ەتىكشىسى وسى ۇرەيدىڭ كورىنىسى. باسقاشا ويلاۋعا بولمايدى, باسقا رازمەرلى ەتىك تىگۋگە بولمايدى. ەتىكشى سول 1938 جىلى اكەسىن, باۋىرىن, ءتىپتى اۋلەتىن رەپرەسسياعا بەرگەن ادام بولۋى دا عاجاپ ەمەس.
