«باۋىرجان مومىش ۇلى» تەلەسەريالى تۋرالى تولعانىس
ءان مەن ءۇن
حالىق باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ كوزى تىرىسىندە, 1967 جىلى بەلگىلى كينورەجيسسەر ءماجيت بەگالين «ەل باسىنا كۇن تۋسا» ءفيلمىن ءتۇسىردى. ستسەناري اۆتورلارى – ءماجيت بەگالين مەن ماسكەۋلىك ۆاسيلي سولوۆەۆ ەدى. فيلم العاشىندا الەكساندر بەكتىڭ «ارپالىس» پوۆەسىنىڭ جەلىسىمەن دۇنيەگە كەلۋى ءتيىس بولاتىن.
«باۋىرجان مومىش ۇلى» تەلەسەريالى تۋرالى تولعانىس
ءان مەن ءۇن
حالىق باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ كوزى تىرىسىندە, 1967 جىلى بەلگىلى كينورەجيسسەر ءماجيت بەگالين «ەل باسىنا كۇن تۋسا» ءفيلمىن ءتۇسىردى. ستسەناري اۆتورلارى – ءماجيت بەگالين مەن ماسكەۋلىك ۆاسيلي سولوۆەۆ ەدى. فيلم العاشىندا الەكساندر بەكتىڭ «ارپالىس» پوۆەسىنىڭ جەلىسىمەن دۇنيەگە كەلۋى ءتيىس بولاتىن.
باستى كەيىپكەر – قازاقتىڭ قاھارمان ۇلى. كەڭەستىك ساياساتتىڭ قىلىشىنان قانى تامىپ تۇرعان كەزدە كوزى ءتىرى ادامعا ارناپ كوركەم فيلم تۇسىرۋگە كىم رۇقسات بەرىپتى. جانە مۇندا ۇلتتىق رۋحتى كوتەرەتىن كەرەمەت ءبىر كورىنىس بار. جاۋدىڭ ماسكەۋگە بارار جولىن كەسۋدە باۋىرجان باستاعان باتالون جويقىن ەرلىك كورسەتەدى. انتالاعان دۇشپاننىڭ وعى ساربازداردى العا باستىرماي قويادى. ول ءۇشىن كەۋدەدەگى نامىس وتىن ۇرلەيتىن, قاسارىسقان دۇشپاننىڭ جىگەرىن قۇم ەتەتىن باتىر ۇلدىڭ ۇرانى كەرەك ەدى. جەر باۋىرلاپ العا ۇزاي المايسىڭ. كەنەت ورتادان سۋىرىلىپ «وتان ءۇشىن! ەل ءۇشىن!» دەپ ۇمتىلا بەرگەن سارباز ءاپ-ساتتە جاۋ وعىنان جەر قۇشتى. ارادا ءسال ۋاقىت وتپەستەن تاعى ءبىر نامىستى ۇل ايبارلى ۇنمەن اتىلىپ شىعا كەلگەندە جاڭبىرشا جاۋعان وقتان لەزدە مەرت بولدى. وسى تۇستاعى ورىندالعان «جاس قازاق» ءانىنىڭ قۇدىرەتى سۇمدىق. ەكى كوزگە مولتىلدەپ جاس كەلەدى. تۇلا-بويىڭىز ەلجىرەپ, ءان اياقتالعانشا جان-دۇنيەڭىزدى بولەك كۇي تەربەيدى. ودان بەرى ارادا قانشاما جىلدار ءوتتى. قۇستار انىمەن دالا قۇلپىرىپ, بۇلاق ۇنىمەن جان سەمىردى. الايدا, بىراق ءالى دە سول ءاننىڭ بويعا تاراعان قۇرىش قۋاتى قۇلاعىڭنىڭ تۇبىنەن كەتپەي تۇرىپ الادى. ءان اسەرى وسىنشاما وتكىر بولار ما؟ ماسكەۋدىڭ ەرجۇرەك قورعاۋشىلارى جايلى ءفيلمدى قولعا العان ءماجيت بەگالين يدەياسىنىڭ ءبىراز ۋاقىت جۇزەگە اسپاي, الدىنان ءتۇرلى كەدەرگىلەردىڭ كەسە-كولدەنەڭ شىعا بەرۋىنە مۇمكىن وسى ءبىر ءان قاتتى اسەر ەتتى مە دەپ ويلايسىڭ. ويتكەنى, مۇندا ۇلتتىق رۋحتىڭ ءيىسى اڭقىپ تۇرعان ەدى. باتىر باۋكەڭنىڭ سوڭىنان ەرگەن قازاق ساربازدارىنىڭ بەينەسىن الپىسىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا بۇلاي ەرەكشە ەكپىندە بايانداۋ, راسىن ايتقاندا, ەرلىكپەن بارابار ەدى. فيلم ماسكەۋدى جانقيارلىقپەن قورعاپ قالعان قازاق ديۆيزياسىنىڭ ەرلىگىن ەش قىمسىنباي ەلگە ۇسىنۋىمەن ەل ەسىندە ماڭگى قالارىنا ءبىز دە بۇگىن نىق سەنىم بىلدىرەمىز.
ادامنىڭ باسى, موينى, كەۋدەسى, اياعى بولاتىنى سياقتى, فيلم دە ءتىرى اعزا. تىنىس الادى. ءومىر سۇرەدى. عۇمىر سىيلايدى. كوركەمدەپ بەينەلەسەك, مۇنداعى مۋزىكا, ءان – سوعىپ تۇرار جۇرەك. جۇرەكتەگى نارسە وشپەيدى. باۋكەڭ تۋرالى تاۋەلسىزدىك تۇسىندا دۇنيەگە كەلگەن ەكراندىق تۋىندى بۇل تالاپقا قالاي جاۋاپ بەرەدى؟ ەركىن سامعاعان ەلدىڭ ەرىنە كورسەتكەن قۇرمەتى كوڭىل كونشىتە مە؟ ۇلتتىق رۋحتىڭ وتى ورتاق مۇددەگە ۇيىستىرا الا ما؟ بۇل تۋرالى ءسال كەيىنىرەك توقتالايىق. الدىمەن باستاعان ويىمىزدى اياقتاپ الايىق.
سوڭىنا قاراي ستسەناريى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ كىتابى مەن ونىڭ ماتەريالدارى نەگىزىندە جازىلعان تۋىندىنىڭ تاريحى جايىندا ءبىر بىلەتىن اڭگىمەمىز, بۇل ءفيلمنىڭ توقتاپ قالا جازداعان جۇرەگىن باۋكەڭنىڭ ءۇنى قايتا تىرىلتكەن كورىنەدى.
مەمكينو ومىردە بار ادام تۋرالى فيلم تۇسىرۋگە بولمايدى دەگەن قيسىندى العا تارتىپ, قيسايىپ تۇرىپ الادى. تاريحتىڭ تارتپاسىنداعى شىندىقتى تات باسپايدى. تاۋىپ الدىق. قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى مادەنيەت ءمينيسترى ءىلياس وماروۆ باۋىرجان مومىش ۇلىنا ءتۇسىرۋشى توپقا بارىپ كومەك بەرۋىن سۇراعان ەكەن. قاشاندا ادىلدىك پەن ادالدىق جولىندا اق نايزاداي جارقىلدايتىن باۋكەڭ العاشىندا بۇل ۇسىنىسقا قارسىلىق بىلدىرگەنمەن, سوڭىنان كەلىسەدى. مەملەكەتتىك كينو كوميتەتىنىڭ باستىعى الەكسەي رومانوۆقا جولىعادى. «ەگەر كوزى ءتىرى ادام جايلى فيلمگە تىيىم سالۋ ويى مەملەكەت دەڭگەيىندە قولداۋ تابادى دەپ ەسەپتەسە, وندا قازىر «موسكۆا» قوناق ءۇيىنىڭ 720-شى نومىرىندە تۇرىپ جاتقان پولكوۆنيك مومىش ۇلىن ءولتىرسىن دەپ بۇيىرىڭىز. سوندا جولداس باسكاكوۆتىڭ ويى دا ىسكە اسادى, مەملەكەتتىك اقشا دا جەلگە ۇشپايدى. ادامداردىڭ ەڭبەگى دە بەكەرگە زايا كەتپەيدى», – دەپ ءبىر اۋىز سوزبەن ماسكەۋلىك باسشىلاردىڭ مىسىن باسىپ تاستايدى.
«ۇيالعان تەك تۇرماس» دەمەكشى, ۇتقىر سوزدەن ۇتىلعان مەمكينو باستىعى ورىنباسارى باسكاكوۆقا تاباندا قوڭىراۋ شالادى: «ءفيلمدى تەز ارادا قابىلداڭىز». وسى ارادا ايتا كەتەيىك, مۇنداعى گەنەرال-مايور پانفيلوۆتى ماسكەۋلىك اكتەر ۆسەۆولود ساناەۆ سومداعان بولاتىن. ال باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ەكرانداعى ەڭ العاشقى كوركەم بەينەسىن بەكىتكەن ادامنىڭ كىم ەكەنىن بىرەۋ ءبىلىپ, بىرەۋدىڭ بىلمەۋى كەشىرىمدى. سەبەبى, «ەل باسىنا كۇن تۋسا» ءفيلمى ءوز كەزەڭىنە, تۇتاس ۇرپاقتار ارمياسىنا ادال قىزمەت كورسەتە الدى. ءوزىنىڭ ميسسياسىن ورىنداۋدا ەشكىمنىڭ الدىندا قارىزدار بولىپ قالعان جوق. باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ جاستىعى مەن قارتايعان كەزىن ويناعان قىرعىز اكتەرى اسانبەك ومىراليەۆ پەن كاۋكەن كەنجەتاەۆتىڭ دا كەيىپكەر بەينەسىن ءدال بەرۋ نىساناسىنان ءمۇلت كەتكەن جايى بايقالمايدى. ەندى باۋىرجانتانۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ بەتى باستالدى. تۇلعانى بۇگىنگى ۇرپاق تانىمىمەن پايىمداۋ پاراعى اشىلدى.
ۇلتتىق جوبانىڭ ۇستىنى
بەلگىلى كينورەجيسسەر اقان ساتاەۆ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, كوزى تىرىسىندە-اق اتى اڭىزعا اينالعان الىپ تۇلعالى جاۋىنگەر رۋحىنا ارناپ «باۋىرجان مومىش ۇلى» اتتى ءتورت سەريالى تەلەحيكايا ءتۇسىردى. «حابار» اگەنتتىگىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا دۇنيەگە كەلگەن تەلەحيكايانىڭ ستسەناريىن تيمۋر جاقسىلىقوۆ جازعان. يدەيا اۆتورى – ايدوس ۇكىباي. قويۋشى-وپەراتورى – حاسان قىدىراليەۆ. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا اسقان ەرلىگىمەن, كەسەك ءمىنەزىمەن ەرەكشەلەنگەن باتىر تۋرالى ەكراندىق تۋىندىنىڭ سيۋجەتىنە الەكساندر بەكتىڭ «ارپالىس» («ۆولوكولام تاس جولى») پوۆەسى ارقاۋ ەتىلدى.
تەلەحيكايانىڭ ءبىرىنشى سەرياسى 1941 جىلدىڭ شىلدەسىنەن ءوربيدى. اعا لەيتەنانت باۋىرجان مومىش ۇلى اسكەري كوميسسارياتتا قىزمەت ەتىپ جۇرگەندە مايداننىڭ العى شەبىنە سۇرانادى. بىراق بۇل ويى تەز ارادا جۇزەگە اسا قويمايدى.
الماتىعا ديۆيزيا جاساقتاۋ ماقساتىمەن گەنەرال-مايور پانفيلوۆ كەلەدى. كوپ سىننان وتكەن, كانىگى مامان رەتىندە وزىنە ۇلكەن مىندەت جۇكتەلگەن ول باۋىرجانعا اسكەرگە سارباز جاساقتاۋدى تاپسىرادى. باتالونعا كوماندير ەتىپ تاعايىندايدى. تالعارداعى شاعىن ءبىلىم ورداسى ساربازداردى مايدانعا دايىندايتىن اسكەري مەكتەپكە اينالادى. قولىنا قارۋ ۇستاپ كورمەگەن اۋىل تۇلەكتەرى بەيبىت ومىردە ءتۇرلى كاسىپتى مەڭگەرگەنمەن, اسكەري ەرەجە مەن تارتىپتەن مۇلدە بەيحابار. از ۋاقىتتا ولارعا قولعا قالاي قارۋ ۇستاۋدى, ناعىز سارباز ءوزىن قالاي تاربيەلەۋ كەرەكتىگىن ۇيرەتۋ وڭايعا تۇسپەسى انىق. اسكەري ادام ءۇشىن نازاردا ۇستايتىن ەڭ باستى نارسە – قاشاندا قاتاڭ ءتارتىپ. مۇنسىز العا قويعان ماقسات ورىندالمايدى. ورتاق ەرەجەگە كوندىرە ءبىلۋ قانشالىق قيىندىق تۋعىزسا, ولاردى ءبىر يدەياعا توپتاستىرۋ دا سونشالىق كۇردەلى شارۋا. ول ءۇشىن الدىمەن ءوزىڭ سول جولدا ادال بولۋعا ءتيىسسىڭ. ايتقان ءسوزىڭ ءمىردىڭ وعىنداي وتكىر, اتقارعان ءىسىڭ ازاماتقا لايىق ونەگەمەن ءورىلىپ جاتۋى ءتيىس. ولاي بولماعان جاعدايدا بەس ساۋساق بىرىكپەيدى. بەس ساۋساق جۇمىلىپ, جۇدىرىق بولۋى ءۇشىن قاتارداعى ساربازدارمەن بىردەي تۇرىپ, ولار شىعار بەلەسكە دە تەڭدەي ارالاسۋ ماڭىزدى. مۇندايدا بەتتەگەن بيىگىڭدى بەلدەن كەسىپ تاستاۋعا دايىن قارسىلاستار دا بوي كورسەتپەي تۇرمايدى. قارسىلىققا قالاي جاۋاپ بەرۋ كەرەك؟ ەڭ باستىسى, ءوز ىسىڭە ادال, ءوز مىندەتىڭە تاستاي مىعىم بولۋىڭ كەرەك. تالعار جەرىندەگى كۇندەلىكتى اسكەري دايىندىق بارىسىندا سونىڭ ءبارى كەيىپكەردى شىڭداي تۇسەدى, كاسىبىنە سۇيىسپەنشىلىكتى ارتتىرادى. وزگەلەردىڭ وزىنە دەگەن سەنىمىن نىعايتادى. تەلەحيكايانىڭ العاشقى ەكى سەرياسى تۇگەلدەي باۋىرجاننىڭ جاس ساربازداردى اسكەري ءادىس-تاسىلگە باپتاۋ شەبەرلىگىنە ارنالادى. بارىنەن ماڭىزدىسى, ول ءوز تالابىنىڭ ورىندى ەكەندىگىنە, العان باعىتىنىڭ دۇرىستىعىنا سەنىمدى. ول باستاپ بارعان باتالوننىڭ جاۋ ەكپىنىن بوگەۋدەگى جويقىن ەرلىگى سول ماقساتتىڭ ويداعىداي ورىندالعانىنا كوز جەتكىزەدى. قيىندىققا شىداي الماي, قىرىن قاراعان ارىپتەستەرى ساپتان شىعىپ, ساعى سىنادى. باسقان ءىزىن اڭدىپ, تىرناق استىنان كىر ىزدەگەن ءبازبىر «پارتياشىل» باقتالاستارى بالتاسىنىڭ ءجۇزى قايىرىلىپ, بارماق تىستەيدى.
ءۇشىنشى سەريانىڭ سوڭى مەن ءتورتىنشى سەريا باتىردىڭ مايدان بارىسىنداعى ارەكەتتەرىنە قۇرىلعان. سوعىستان تايساقتاپ, جان ساۋعالاپ قاشقان سولداتتاردىڭ ازعىرۋىنا جول بەرمەي قارسى تۇرا بىلگەن كەلبەتى مىعىم. ەر مىنەزى سىنالار ساتتە ەزدىك تانىتقان قويان جۇرەك قورقاقتاردى ايامايدى. قاتاردان قاشىپ, قالتارىستا ءوز قولىن ءوزى اتىپ كەلگەن قانداسىن قالىڭ توپتىڭ الدىندا اتۋ جازاسىنا ۇكىم شىعارادى. «اعاتايلاپ» الدىنا جىعىلعان بايعۇستىڭ كىناسىن ءبىر جولعا كەشەر دەگەن ويعا بايلانىپ وتىرعاندا, بۇيرىق ورىندالادى. قازىرگى زاماننىڭ كوزىمەن, ارينە, تىم قاتال, تىم اسىعىس شەشىم بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. بىراق پانفيلوۆ تاراپىنان بۇل ارەكەتى قۇپتالادى. وتانىڭ وتقا ورانىپ, ورداڭا وزبىر جاۋ ويران سالىپ جاتقاندا مۇنداي ساتقىندىققا بارابار باس ساۋعالاۋدى كەشىرۋدىڭ ءوزى كۇنا بولار ەدى. ءارى مايداننىڭ ماعىناسىن بارشاعا ۇقتىرعان اششى ساباق بولىپ قالدى. قارۋدان قالىستىرماي قالامدى قاتار ۇستاعان قاھارماننىڭ: «وتان ءۇشىن وتقا ءتۇس – كۇيمەيسىڭ», «ادال ۇل ەر بولىپ شىقسا – ەل تىرەگى», «ارسىزدان ايۋان ارتىق», «ولجا ەلدىكى – وعان تيمەگىن», «نامىستى نانعا ساتپا», «وپاسىزدا وتان جوق», «ەل ءۇشىن ايانبا – ەرلىگىڭە سىن», «ەردىڭ تۋى – نامىس», «ەردىڭ ەدىل توبىعىنان كەلمەيدى», «سەن جاۋدان قاشساڭ, ءومىر سەنەن قاشادى» دەگەن قاناتتى قاعيدالارىنىڭ قاشاندا حالقىمىزدىڭ قاستەرلى ۇعىمى بولىپ ساقتالىپ قالا بەرەتىنى سوندىقتان. وتانعا وبال جاساعان وڭبايدى.
مومىش ۇلىنىڭ باتالونى ۆولوكولام تاس جولىنداعى ماترەنينو اۋىلى ماڭىندا قاھارماندىقپەن جاۋعا قارسى كۇرەسەدى. قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەر نەمىس باسقىنشىلارىن ۇش كۇن بويى تىرپ ەتكىزبەي, ادىمىن اشتىرماي قويادى. قورعانىسپەن شەكتەلىپ قالماي, وڭتايلى تۇستا جاۋعا وپىق جەگىزەتىن ساتتەر سەريالدا قىلاڭ بەرىپ قالادى. سونداي ارنايى تاپسىرمانىڭ بىرىندە ۇلكەن ولجاعا كەنەلەدى. جاۋدىڭ ازىق-ت ۇلىك قورىن قولعا تۇسىرەدى.
ءتۇسىرىلىمنىڭ الماتى ماڭىنداعى تالعار, قاپشاعاي جەرلەرىندە, سونداي-اق, مينسكىنىڭ «بەلارۋسفيلم» كينوستۋدياسىندا ءوتۋى وقيعانىڭ نانىمدى كورىنىستەرمەن ورىلۋىنە اجەپتاۋىر سەپتىگىن تيگىزگەن دەۋگە نەگىز بار.
مىڭبۇلاق بۇرىمى
«تۋعان جەرىم مىڭبۇلاق, ارنالى اقساي, ىشسەم سۋى تاتيدى شەكەر-بالداي. قىزعالداق, قالىڭ ەگىس, كوك جوڭىشقا, سەنەن ارتىق جەر شىركىن وتەر قانداي. كوك وراي شالعىن كەڭ ولكەم جەرىڭ ءداندى, جازىڭ سالقىن, جايلاۋىڭ مالعا جايلى, ساعىنىپ الىس جەردەن كەلگەنىمدە, كوزىم تويىپ كوركىڭە, مەيىرىم قاندى», – دەپ كەلەتىن باۋكەڭنىڭ 1942 جىلعى ولەڭى باتىردىڭ بىربەتكەي كەسەك كەلبەتىن عانا ەمەس, جايساڭ جانى مەن نازىك سەزىمىن ايقىنداپ تۇرادى.
تەلەحيكايا نەگىزىنەن ب.مومىش ۇلىنىڭ تىكەلەي اسكەري قابىلەت-قارىمىن بايانداۋعا قۇرىلعانمەن, ومىرلىك جارى بيبىجامالمەن اراداعى قارىم-قاتىناسى ارقىلى ەل الدىنداعى پارىزى اسقار تاۋداي تۇلعانىڭ جار جانىنداعى كىشىپەيىل دە كىرشىكسىز بەينەسى قالتقىسىز ەستە قالادى. ءبيبىجامال اپايدىڭ ءرولىن ويناعان جاس اكتريسا اسەل ساعاتوۆاعا ايبىنى مەن ايبارى اسقاق ءىرى تۇلعاعا لايىق جار بولا بىلگەن اياۋلى جاننىڭ بەينەسىن سومداۋ وڭايعا تۇسپەگەنى تالاسسىز. قازاق ايەلىنىڭ بويىنداعى بارشا ىزگى قاسيەت ازعانتاي كورىنىستە ايقىن اڭعارىلۋى استە مۇمكىن ەمەس, تەك بىرەن-ساران عانا جاعى نازار اۋدارتادى. سونىڭ ءبىرى – ەرگە دەگەن ەرەكشە قۇرمەتى. ۇستامدىلىعى. اياعى اۋىر كەلىنشەكتىڭ ۇيدەگى بارلىق شارۋا ءوز يىعىنا ارتىلىپ قالعانىنا قاراماستان باۋكەڭنىڭ ارتىنان ىزدەپ كەلەتىن ءساتى. ءتارتىپ, تالاپ بارشاعا بىردەي. وزىنە كەلگەندە وزەگىن اشىپ, ال وزگەگە وكتەم زاڭ قولدانۋ باۋكەڭنىڭ مۇلدە قانىندا جوق قاسيەت. اسكەري بورىش ادەتتە تۋرالىققا باعىنادى. سول سەبەپتى سۇيگەن جارىن وتكىزۋگە تىيىم سالىپ, كەرى قايتارۋعا بۇيرىق بەرەدى. اسكەري شتابقا بوگدە ادامداردىڭ كىرۋىنە رۇقسات ەتىلمەيدى. جامالىن سىرتتاي تەرەزەدەن ۇزاتىپ سالا بەرگەن كەزدەگى قيماس سەزىمى قاتاڭ تالاپ پەن بەرىك تارتىپكە جۇگىنگەن جۇرەكتىڭ سۇيگەن جارعا كەلگەندەگى كوڭىلىنىڭ سونشالىق اق, ادال ەكەندىگىن ءبىلدىرىپ تۇرادى. بارىنەن دە جاۋىنگەردىڭ عۇمىرنامالىق تۋىندىلارىندا اسا كوپ ءمان بەرىلمەي كەلگەن العاشقى سۇيگەن جارىنىڭ جارقىن بەينەسى ەكراندىق تۋىندىنىڭ ايتا كەتەرلىك تاعى ءبىر جاڭا قىرىنا جاتادى.
«الاپات ەرلىكتىڭ سيمۆولى باۋىرجان مومىش ۇلىن تۋعان حالقى قاشاندا قاھارمان ۇل دەپ تانيتىنى راس. الايدا, مۇنداي اسقان ۇلىلىق ۇيالاعان جاننىڭ ءتۇپسىز تۇڭعيىعىندا قانداي سىر جاتتى, قامقور اكە, ابزال جار رەتىندە نەنى كوكسەپ, نە نارسەگە كوڭىل بۇردى. جان ايدىنى باتىرلىعىنىڭ جانىندا كوپ ايتىلماي, اشىق كورىنبەي قالىپ قويىپ جاتقان جوق پا دەگەن ماسەلەگە ەرەكشە ءمان بەرۋگە تىرىستىم. سول ءۇشىن دە داڭقتى باتىردى مايدانعا اتتاندىرىپ سالعان بيبىجامال اپايدىڭ شىنايى بەينەسىن تابۋعا كوپ ىزدەندىم. ول تۋرالى اقپاراتتىڭ ازدىعىنا قاراماستان كەلىنى زەينەپ اپانىڭ اقىل-كەڭەسىنە قۇلاق اسا وتىرىپ, كەيىپكەرىمدى تاپقانداي بولدىم. مەن وسى ارقىلى ءومىردىڭ ۇلكەن ەسىگىن اشقانداي اسەر الدىم», – دەيدى ءرولدى سومداۋشى اكتريسا اسەل ساعاتوۆا.
بارشا قازاق ايەلى سەكىلدى ءبيبىجامال دا ەرىنىڭ مايداننان امان ورالۋىن تىلەيدى. ەگىلىپ, كوز جاسىنا ەرىك بەرەدى. مۇڭعا باتادى. مايدانعا اتتانارداعى ەكەۋىنىڭ وتباسىلىق ديالوگى اسا كوپ تە ەمەس. بىراق وسى ءبىر قىپ-قىسقا مەزەتتە بۇكىل سىر بۇكپەسىز اشىلعانداي. ىشكى تۇيسىكتەر ءبىر-ءبىرىن تاپقانداي. «ۇل بوسانساڭ, اتىن باقىت دەپ قوي» دەگەن تىلەك اۋزىنا تەگىن سالىنباعان ەكەن باۋكەڭنىڭ. سول ەسىممەن جارىق دۇنيەگە كەلگەن ۇل كەيىن ەلىمىزگە بەلگىلى ۇلكەن قالامگەر اتاندى. باقىتجان مومىش ۇلى ەسىمىن بۇگىندە بىلمەيتىن قازاق كەمدە-كەم.
ءتول سەريالعا – توردەن ورىن
«باۋىرجان مومىش ۇلى» سەريالىنداعى باستى ءرولدى سومداعان ەركەبۇلان دايىروۆتىڭ ەسىمىن ءوز باسىمىز مۇنداي ءىرى جوبالاردان العاش رەت كورۋىمىز. بۇعان دەيىن «تاعدىر» تۋىندىسىنا قاتىسقان ەكەن. جاي كەزدەيسوق كەلىپ قالعان جان ەمەس. «سەرپەر» جاستار سىيلىعىنىڭ يەگەرى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق قازاق دراما تەاترىنىڭ ءارتىسى. مۇنىڭ ءبارىن ايتپاعاندا, سىرتقى ءتۇر-كەلبەتى, تۇرپاتى جاعىنان بۇل تاڭداۋ كەيىپكەرگە وتە لايىقتى تابىلعان دەۋ ورىندى.
– ءاربىر اكتەر ءۇشىن باۋىرجان اعامىز سياقتى ابزال تۇلعانىڭ رولىنە تاڭدالۋ ۇلكەن ارمان. مۇنداي جۇك ارتىلعان سوڭ, جۇرتتىڭ وزىڭە سەنىپ تاپسىرعان مىندەتىن يىعىڭنان اۋدارىپ الماي, لايىقتى اتقارىپ شىعۋ ابىرويلى پارىزىڭ. ارينە, بيىك بەلەستى باعىندىرۋ ءۇشىن قولىمنان كەلگەن بارلىق كۇش-جىگەرىمدى ايانىپ قالعانىم جوق. قاھارماندىعى مەن قايراتكەرلىگى ءيسى قازاققا ۇلگى تۇلعالاردى ءوسىپ كەلە جاتقان كەيىنگى ۇرپاققا ناسيحاتتاۋعا تيتتەي ءبىر سەپتىگىمدى تيگىزە العان بولسام, سول سەنىمنىڭ اقتالعانى. ۇلتتىڭ ۇستىنىن ۇلىقتايتىن وسىناۋ جوباعا قاتىسقانىما قۋانىشتىمىن ءارى الداعى ۋاقىتتا مۇنداي باستامالاردىڭ جالعاسا بەرۋىن تىلەيمىن, – دەيدى باستى كەيىپكەردى سومداعان اكتەر جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا.
گەنەرال پانفيلوۆتى سومداعان ۆيكتور اشانين مەن لەيتەنانت قاسەنوۆتىڭ رولىندە ويناعان سايات يسەمباەۆتىڭ دا كورەرمەنگە كوپ بەينەلەر ارقىلى جاقسى تانىس ەكەنىن بىلەمىز.
وسىعان دەيىن «جاۋجۇرەك مىڭ بالا», «رەكەتير», «ليكۆيداتور» سىندى فيلمدەرىمەن تانىلعان رەجيسسەردىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاقىرىبىنا ارنالعان تىرناقالدى تۋىندىسىنا اتسالىسقان كومپوزيتور, بەلگىلى وڭدەۋشى رەنات گايسيننىڭ ءجونى ءوز الدىنا ءبىر بولەك. تاريحي كينوتۋىندىنى جاندى كارتينالارمەن جانداندىرۋدا قويۋشى-سۋرەتشىلەر سىڭىرگەن ەڭبەك ەداۋىر. تەلەحيكاياعا تارتىلعان قاتىسۋشىلاردىڭ قاي-قايسىسىن الىپ قاراساڭىز دا ءوز ءىسىن جەتىك بىلەتىن كاسىبي ماماندار.
كوپ سەريالى ەكراندىق تۋىندىنىڭ «اتتەگەن-اي» دەپ قالاتىن جەرلەرى دە جوق ەمەس, ارينە. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاقىرىبى بىزدە وتە از تۇسىرىلەدى. ءبىرىنشى سەبەبى سوعان بايلانىستى بولسا كەرەك. مايداننىڭ ماعىناسىن تولىقتاي اشىپ كورسەتۋ ءۇشىن وعان قانشاما سوعىس تەحنيكاسىن قامتۋ كەرەك. ونداي الەۋەتكە ءالى ءبىز جەتە قويعان جوقپىز. مۇنىمەن ەكى بولادى. قاراپايىم كورەرمەن رەتىندە بايقاعان جاعىمىزدى ايتىپ وتىرمىز. ماماندار تالداپ, تالشىق-جىگىن ارى قاراي اجىراتا جاتار. ءبىز كەيىنگى جاس ۇرپاققا باۋىرجانداي داڭقتى قولباسشىنىڭ ەرلىگىن باياندايتىن تىڭ تۋىندىنىڭ دۇنيەگە كەلگەنىن قۋانىشپەن حابارلاۋدى ماقسات ەتتىك. ازىرگە كينوتۋىندىنىڭ ءبىرىنشى ماۋسىمى عانا اياقتالىپتى. بۇل بار بولعانى ءتورت سەريا. ول باۋكەڭنىڭ الاتاۋداي جوتالى بيىگىنىڭ شيرەگىنە جەتپەيتىن دۇنيە. مۇنىڭ كوپ كەشىكپەي ەكىنشى, ءۇشىنشى, ءتورتىنشى ماۋسىمدارى جالعاسىن تابادى دەگەن ۇمىتتەمىز.
ارينە, بىتپەگەن ىسكە سىن ايتىپ جاتۋ جاراسپاس. ايتسە دە كەلەر سەريالاردا ءفيلمنىڭ وقيعالىق ارقاۋى قازىرگىدەن شيراتىلا, شىمىرلانا تۇسسە دەگەن تىلەگىمىزدى دە جاسىرىپ قالۋدىڭ ءجونى جوق. العاشقى سەريا تۇگەلدەي دەرلىك باۋىرجاننىڭ قايتا-قايتا مايدانعا سۇرانۋىنا, جارى ءبيبىجامالدى جۇباتۋىنا, وعان ەردىڭ ورنى سوعىس ءتورى ەكەنىن تۇسىندىرۋگە كەتكەندەي ستسەناريلىك سىلبىرلىق وسىلاي ساقتالا بەرسە باۋكەڭ وق پەن وتتىڭ ورتاسىنا تۇسەتىن تۇستاردا ءتىپتى بادىرايىپ كەتۋى, كورەرمەن كوڭىلىن كونشىتپەۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرسە دەيمىز اۆتورلار.
تاعى دا رەسەيدى مىسالعا الدى دەيسىز-اۋ. الماسقا امال جوق. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ, ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ جىلدا بەلگىلى تۇلعالارىنا ارناپ ۇزاق-ۇزاق سەريالدار ۇسىنىپ جاتادى. بىلتىر جۋكوۆ, بيىل ۆاسيلي ستالين تۋرالى تۋىندىلارىن كورسەتتى. ال ءبىزدىڭ باتىر اعالارىمىز بەن اپالارىمىزدىڭ ارقايسىسى ءبىر-ءبىر كينوەپوپەياعا لايىق سىرلارىن ىشىنە بۇگىپ ءالى جاتىر. ارينە, حاس باتىر قاسىمعا ارنالعان ءفيلمنىڭ قۋانىشىنا كوپكە دەيىن مارقايىپ جۇردىك. ۇلتىن سۇيگەن ۇلدارىنىڭ ەندى مىنە, تاعى بىرىمەن جىل اياعىندا قاۋىشىپ جاتىرمىز. تاۋبە دەپ قويدىق. كورەيدىڭ, تۇرىكتىڭ سەريالدارىنان ۇيىڭىزدەگى ورىمدەي جاستارعا ۇلگى ەتەتىن تۇك تە جوق. سوعان وراي ءتول تۋىندىلاردىڭ قازىر قالاي تۇسىرىلگەنى ەمەس, كوبەيگەنى ماڭىزدىراق بولىپ تۇر.
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
