ماسەلەن, ەستونيا مەن ليتۆا سامميتكە ەل باسشىلارى بارمايتىنىن مالىمدەدى. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنىڭ بۇل قادامى قىتايدىڭ وڭىردەگى ىقپالىنا نارازىلىقتى بىلدىرەدى. «قازىرگى تاڭدا «17+1» سامميتىنە ليتۆا پرەزيدەنت نە پرەمەر-مينيستر دەڭگەيىندە قاتىسپايدى», دەدى ليتۆانىڭ ەۋروپالىق وداقتاعى تۇراقتى وكىلدىگىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى.
ەستونيا ۇكىمەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, جيىنعا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەۆا-ماريا ليمەتس قاتىسپاق. ء«بىز ەۋروپالىق وداقتىڭ «27+1» فورماتىن دۇرىس كورەمىز جانە قىتايمەن ارا قاتىناسىمىزدى ەۋروپالىق وداقتىڭ ورتاق ساياساتىمەن رەتتەگىمىز كەلەدى», دەپ حابارلادى ەستونيا پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ كەڭسەسى.
سامميتكە لاتۆيا پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ قاتىسىپ-قاتىسپاۋى دا ەكىتالاي. ونىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى تاراتقان اقپاراتقا سۇيەنسەك, كەزدەسۋگە جوعارى دەڭگەيلى باسشىلاردىڭ بارۋ مۇمكىندىگى ءالى دە تالقىلانىپ جاتىر.
الداعى اپتادا وتەتىن ءسامميتتىڭ فورماتى ءاۋ باسىندا, 2012 جىلى «16+1» رەتىندە قۇرىلعان-دى. وعان ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپانىڭ 16 مەملەكەتى قاتىساتىن. كەيىنىرەك, 2019 جىلى وسى پلاتفورماعا گرەكيانىڭ قوسىلۋىمەن «17+1» بولىپ وزگەردى. بۇل باستاماعا ەۋروپالىق وداققا مۇشە بولگاريا, حورۆاتيا, چەحيا, ماجارستان, پولشا, رۋمىنيا, سلوۆاكيا مەن سلوۆەنيا قوسىلعان.
اتالعان فورمات قۇرىلا سالا, قارت قۇرلىق ساياساتكەرلەرىنىڭ سىنىنا ۇشىرادى. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, وسىنداي ءتاسىل ارقىلى بەيجىڭ بيلىگى ء«بولىپ ال دا, بيلەي بەر» ساياساتىن قولدانباق.
مۇنداي قاۋىپ بەكەردەن-بەكەر تۋىنداپ وتىرماعان سياقتى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن قارت قۇرلىق دەموكراتيالىق باتىس جانە سوتسياليستىك شىعىس بلوك بولىپ بولىنگەنى ءمالىم. كەيىنىرەك ەكى تاراپ ورتاق كەلىسىمگە قول جەتكىزگەن. بىراق قىتايدىڭ ىقپالىمەن ەۋروپا تاعى ەكىگە قاق جارىلۋى مۇمكىن. ساراپشىلار قىتايدىڭ ارالاسۋى قۇرلىقتىڭ تۇراقتىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرۋى مۇمكىن دەپ ەسەپتەيدى.
مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, بەيجىڭ ەۋروپالىق وداقتىڭ قاتال ەرەجەلەرىنە باعىنباي-اق, بىرقاتار مەملەكەتپەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىسىن نىعايتادى. ەكىنشىدەن, «17+1» پروتسەسىنە قوسىلعان ەلدەر قىتاي ءۇشىن باتىسقا اشىلعان قاقپا ىسپەتتى.
باستاپقىدا اتالعان پلاتفورما دوستىق, ورتاق پايدا جانە قىتاي مەن ەۋروپالىق وداقتىڭ ءتيىمدى ستراتەگيالىق ارىپتەستىگىن كوزدەيتىنى ايتىلعان. دەگەنمەن ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرى كەلىسىمنىڭ تۇپكى ءمانىن دۇرىس ۇعىنباعان ءتارىزدى. ويتكەنى «17+1» پروتسەسىنە مۇشە مەملەكەتتەر قىتايمەن ەو ەرەجەلەرىنە ساي ارەكەت ەتپەيدى. ەسەسىنە, ءار ەل بەيجىڭ بيلىگىمەن جەكە-دارا ەكىجاقتى قارىم-قاتىناس ورناتۋعا ءتيىس. ناتيجەسىندە, كەلىسسوزدەر كەزىندە قارت قۇرلىقتاعى مەملەكەتتەردىڭ مۇددەسى عانا ەمەس, بەيجىڭ بيلىگىنىڭ دەگەنى دە جۇرەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە قىتاي ءۇشىن وتە قولايلى.
ۇشىنشىدەن, قىتايدىڭ شىعىس ەۋروپاداعى ساياسي بەدەلى ارتا تۇسپەك. «17+1» پروتسەسى ارقىلى قىتاي حالىقارالىق ارەناداعى جاقتاۋشىلار سانىن ارتتىرا ءتۇستى. مىسالى, 2017 جىلى قىتايداعى زاڭگەرلەردىڭ ازاپقا تارتىلۋى تۋرالى ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنىڭ ورتاق كەلىسىمىن ۆەنگريا تاراپى قابىلداماي تاستادى. سونداي-اق گرەكيا بۇۇ ادامزات قۇقىعى كەڭەسىنىڭ قىتايدى ايىپتاۋىن ەو مالىمدەمەسىنە ەنگىزۋگە قارسى بولدى. وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزى ماسەلەسىندە دە ماجارستان مەن گرەكيا قىتايدىڭ سويىلىن سوقتى. ناتيجەسىندە, داۋعا قاتىستى قابىلدانعان قاراردا قىتايدىڭ اتى اتالعان جوق.
مۇنىڭ ءبارى باتىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ «17+1» پروتسەسىنە قاۋىپپەن قاراۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە, قازىرگى تاڭدا قارت قۇرلىقتىڭ قىتايعا قىرىن قاراپ تۇرعانى ءمالىم. ەستەرىڭىزدە بولسا, بىلتىر قىركۇيەكتە قىتايدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۆان ي ەۋروپالىق وداققا مۇشە بىرنەشە مەملەكەتكە جۇمىس ساپارىمەن بارىپ, وڭباي «تاياق جەپ» قايتقان ەدى. يتالياعا ساپارى كەزىندە ۆان يگە گونكونگتىڭ اۆتونوميالىق مارتەبەسى مەن ونداعى حالىقتىڭ ازاتتىعى تۋرالى سۇراق قارشا بورادى. پاريجدە قارت قۇرلىقتىڭ ديپلوماتتارى بەيجىڭنىڭ مۇسىلمانداردى قۋدالاۋ ساياساتىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.
گەرمانيادا جۋرناليستەرگە سۇحبات بەرىپ تۇرعان ۆان ي چەحيا سەناتىنىڭ پرەزيدەنتى ميلوش ءۆىسترچيلدىڭ تايۆانعا بارعان ساپارىن سىنعا العان-دى. ونىڭ ايتۋىنشا, چەحيا وسى قادامى ارقىلى قىتايعا ساتقىندىق جاساپ, 1,4 ميلليارد قىتايلىقتىڭ جاۋىنا اينالدى. سونداي-اق ديپلومات چەحيا وسى ارەكەتى ءۇشىن جاۋاپ بەرەتىنىن دە جەتكىزدى. ديپلومات ي-ءدىڭ ەۋروپا اۋماعىندا تۇرىپ, قارت قۇرلىقتىڭ وكىلىنە سەس كورسەتىپ, استامسىپ سويلەۋى گەرمانيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى حەيكو مااسقا ۇناعان جوق. وزىنە ءسوز كەزەگى تيگەندە مااس قىتايلىق ارىپتەسىنىڭ ۇركىتۋىن نەگىزسىز دەپ ايىپتاپ, ونى تىيىپ تاستادى. بۇدان بولەك, 5G تەحنولوگيا ماسەلەسىندە دە ەو قىتايعا جىلى قاباق تانىتپادى. Huawei كومپانياسىنىڭ قارت قۇرلىقتاعى نارىققا ەنۋى قيىنداي ءتۇستى.
ەۋروپانىڭ «17+1» فورماتىنا الاڭداۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى بار. بۇگىنگە دەيىن قىتايدىڭ شىعىس جانە ورتالىق ەۋروپاعا سالعان ينۆەستيتسياسىنىڭ كولەمى 8,6 ميلليارد دوللاردان اسىپ كەتكەن. ءالى دە ينۆەستيتسيا تارتىلا بەرەدى. بىراق قىتاي ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنە ينۆەستيتسيا قۇياتىنى جونىندە ءۇيىپ-توگىپ ۋادە بەرسە دە, ونى ورىنداۋعا اسىقپايتىن سىڭايلى. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, وڭىردەگى قىتاي ينۆەستيتسياسىنىڭ كولەمى ايتارلىقتاي كوپ ەمەس. ماسەلەن, سي تسزينپين 2016 جىلعى ساپارىندا ءبىر جىل ىشىندە 3 ميلليارد دوللار ەۋرودان استام ينۆەستيتسيا اكەلەتىنىن مالىمدەگەن بولاتىن. بىراق اتالعان سوما ايتىلعان كۇيىندە قالدى.
بۇدان بولەك ۋادە ەتىلگەن بىرقاتار ينۆەستيتسيا ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ قورجىنىنا تۇسكەن جوق. جوعارىدا «17+1» فورماتىنا مۇشە مەملەكەتتەرگە قۇيىلعان قارجىنىڭ كولەمى 8,6 ميلليارد دوللاردى قۇرايتىنىن ايتتىق. سالىستىرىپ قاراساق, قىتاي بۇگىنگە دەيىن اتالعان فورۋمعا مۇشە ەمەس فينلياندياعا 12 ميلليارد ەۋرو, نيدەرلاندقا 10,2 ميلليارد ەۋرو ينۆەستيتسيا سالعان.
«وسىدان-اق قىتايدىڭ قانشالىقتى ۋادەگە بەرىك» ەكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. بەيجىڭ بيلىگىنىڭ باستى ماقساتى – ەكونوميكانى ساياساتتاندىرۋ سياقتى. ەندەشە, ەكونوميكالىق ارىپتەستىكتى جەلەۋ ەتكەن قىتاي ەۋروپاداعى ىقپالىن كۇشەيتە ءتۇستى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.
قىتاي ۋادە ەتكەن قاراجاتتى فورۋمعا مۇشە مەملەكەتتەرگە بەرگەن كۇننىڭ وزىندە ونىڭ تيگىزەر تەرىس اسەرى جەتەرلىك. جالپى, بەيجىڭ بيلىگى شەتەلگە قارجى قۇيىپ, ءوز دەگەنىن ورىنداتۋعا تىرىسىپ جۇرگەنى بەلگىلى. Johns Hopkins اتىنداعى حالىقارالىق مەكتەپتىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, افريكا مەملەكەتتەرىنىڭ قىتايعا بەرەشەگى 143 ملرد دوللارعا جەتكەن.
حالىقارالىق قارجى قورىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, افريكاداعى كەدەي ەلدەردىڭ جارتىسىنا جۋىعى قىتايعا بورىشكەر. ال گارۆارد بيزنەس مەكتەبى بەيجىڭ بەرگەن قاراجاتتىڭ 50 پايىزى كوپشىلىك نازارىنان تىس قالىپ, ناقتى سوما ەكى ەل بيلىگىنە عانا ءمالىم ەكەنىن ايتادى. دەگەنمەن «قارا قۇرلىقتىڭ» قىتايعا قارىزىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. ويتكەنى بەيجىڭ بيلىگى ەكىجاقتى كەلىسىمدە كورسەتىلگەن سانداردى سىرتقا جاريا ەتپەيدى. جالپىلاما مالىمەت بەرگەنىمەن, رەسمي قۇجاتتا نە جازىلعانى ءبىر قۇدايعا, سوسىن قىتايعا عانا ايان.
بەيجىڭ «جۇمساق ساياسات» قولدانۋ ارقىلى افريكاداعى ساياسي ىقپالىن كۇشەيتۋىنىڭ استارى بار. مۇنداي قادام – تىكەلەي ەكونوميكالىق پايدا اكەلمەسە دە, الەمدىك شاحمات تاقتاسىندا قاجەت گامبيت. «قارا قۇرلىقتا» 50-دەن استام مەملەكەت بار. ولاردىڭ ءبارى بۇۇ, حالىقارالىق وليمپيادا كوميتەتى سەكىلدى حالىقارالىق ۇيىمدارعا مۇشە. «كۇلشەلى بالا سۇيمەككە جاقسى» دەمەكشى, ولار شارتاراپقا بەلگىلى ۇيىمداردا قىتايدىڭ ءسوزىن سويلەۋى قاجەت. كەدەي, باي ەكەنىنە قاراماستان, ءار مەملەكەت – ءبىر داۋىس. ەندەشە, «سۋ ىشكەن قۇدىعىنا تۇكىرمەيتىنىن» بەيجىڭگە قارىز ەلدەر دە, قىتاي دا جاقسى تۇسىنەدى.
بەيجىڭ اقشالاي قارىز بەرىپ, ونىڭ ورنىنا ەلدەگى ستراتەگيالىق ماڭىزدى نىسانداردى الۋى مۇمكىن. بۇلاي دەپ ايتۋىمىزدىڭ وزىندىك سەبەبى بار. بىرنەشە جىل بۇرىن شري-لانكا بيلىگى قىتايدان 1,1 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا تارتىپ, حامبانتوتا پورتىن سالعان ەدى. الايدا شري-لانكا بورىشىن ۋاقتىلى وتەي العان جوق. اقىرىندا ونى كەشىرۋ ماقساتىندا ستراتەگيالىق ماڭىزدى پورتتى قىتايعا 99 جىلعا جالعا بەردى.
قورىتا ايتقاندا, قىتاي ەۋروپا ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناسىن جاقسارتىپ, «جۇمساق ساياساتىن» قولدانۋعا تىرىسقانىمەن, قارت قۇرلىقتىڭ مۇنداي ايلا-شارعىعا كونە قويۋى ەكىتالاي. بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنىڭ الداعى سامميتكە ەل باسشىلارى بارمايتىنى تۋرالى مالىمدەۋى جيىننىڭ ماڭىزىن تۇسىرەدى. قىسقاسى, ەۋروپالىق وداقتىڭ دا ءبىر ساۋساعى بۇگۋلى ەكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
