تاريح • 05 اقپان، 2021

تاۋىق جىلعى اشارشىلىق

262 رەت كورسەتىلدى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدىڭ «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جارىق كورگەن «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا: «ميلليونداعان ادامدى قازاعا ۇشىراتىپ، ءتىرى قالعانىن جان ساۋعالاپ بوسىپ كەتۋگە ءماجبۇر ەتكەن الاپات اشارشىلىقتىڭ العاشقى كەزەڭى – 1921-1922 جىلدارداعى ناۋبەتتەن بەرى 100 جىل ءوتتى...»

 

سول زۇلماتتىڭ كەسىرىنەن قىرىلىپ قال­ماعاندا، حالقى­مىزدىڭ سانى قازىرگىدەن الدە­نەشە ەسە كوپ بولار ەدى. تاري­حىمىزدىڭ وسى اقتاڭداق بەتتەرى ءالى كۇنگە دەيىن جان-جاقتى زەرتتەلمەي كەلەدى. ءتىپتى عالىمداردىڭ اراسىندا اشارشىلىق قۇرباندارىنىڭ ناقتى سانى تۋرالى ورتاق پايىم جوق. الا-قۇلا دەرەكتەر جانە ونىڭ سەبەپ-سالدارى جايلى ءارتۇرلى كوزقاراستار قوعامدى اداستىرادى. ءتيىس­تى تاريحي قۇجاتتاردى، جي­نالعان مالىمەتتەردى اسا مۇ­قيات زەردەلەۋ كەرەك. بىلىكتى ماماندار جۇيەلى زەرتتەۋمەن اينالىسىپ، سوعان سايكەس اشارشىلىق ماسەلەسىنە مەم­لەكەت تاراپىنان باعا بەرىل­گەنى ءجون. ءبىز بۇل كۇردەلى ماسە­لەگە ۇستامدىلىقپەن جا­نە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارا­ۋى­­مىز قاجەت. جالپى، تاريحي زەرتتەۋلەردى ۇرانشىل­دىق پەن داڭعازاسىز، تازا عى­لىمي ۇستانىممەن جۇرگىز­گەن دۇرىس» دەگەن ەدى.

وسى ورايدا ايتپاعىمىز، 1931-1932 جىلدارى بولعان اق مەشىن جىلعى الاپات اشتىق جايلى كوپ جازىلىپ ءجۇر. ال پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ارنايى اتاپ وتكەن 1921 – تاۋىق جىلى باستالعان اشتىق جايلى ايتىلا بەرمەيدى. مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ اتالمىش وقيعانى اتاپ ءوتۋى – ۇلت تاريحىنداعى اقتاڭدىقتاردى ۇرپاق جادىندا جاڭعىرتىپ، قازاق قوعامى الدىندا ال­عاش­قى اشتىقتىڭ تاريحي ما­ڭىزىن اشىپ كورسەتۋ ەكەنى انىق.

1

كەڭەس وكىمەتى ورناپ، قازاق اكسر-ءى قۇرىلعان كەزدە بولعان بۇل 1921-1922 جىل­دارداعى اشارشىلىق قازاق­ستاننىڭ ورىنبور، اقتوبە، ورال، قوستاناي، بوكەي گۋ­بەر­­نيا­­لارى مەن اداي ۋە­زىن دە شارپىپ، حالىقتىڭ ۇش­­تەن ءبىر بولىگى قىرعىنعا ۇشى­راپ، اشىققاندار تاماق ىزدەپ شەت جاققا قاراي بوس­تى. سول كەزدە رەسەيدە ۆولگا بو­يىنداعى حالىق تا اشار­شىلىق ءدامىن تاتىپ جاتقان بولاتىن. ەدىل جاعاسىنداعى جەرلەردە، ناقتىلاي ايتقاندا، ەكاتەرينبۋرگ، پەرم، پەنزا گۋبەرنيالارى مەن دون وبلىستارى جانە ۋكراينانىڭ بىرنەشە اۋداندارىنداعى حالىق تا زور اشتىق اپاتىنا ۇشىرادى (اسىلبەك ع. قازاق رەسپۋبليكاسىنداعى اشتىقتىڭ اۋدانى // قىزىل قازاقستان. – 1922. – № 4 14-ب).

رەسپۋبليكامىزدىڭ باتىس وڭىرىندە مۇنداي ناۋبەتتىڭ ورىن الۋىنا قىزىلدار مەن اقتار اراسىنداعى سوعىس تا كە­سىرىن تيگىزدى. ەرسىلى-قارسىلى جۇيت­كىگەن اق پەن قىزىلدىڭ اسكەرلەرى جۇرتتىڭ قولىندا بار ءشوپ پەن ازىقتى تارتىپ الىپ، حالىققا قيانات جاسادى. قارسىلاسقانداردى اتىپ تاستاۋ وقيعالارى جيىلەدى (قازاق رەسپۋب­ليكاسىندا اش­تىق اۋدانى // قىزىل قازاق­ستان، 1922. №7-8. 17-ب).

ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندەگى اشتىق تۋرالى ۆتسيك-ءتىڭ تۇركىستان جونىندەگى ارنايى كوميس­سياسىنىڭ مۇشەسى سا­فا­روۆتىڭ سول كەزدەگى قازاقت­ىڭ جاعدايىن بايانداپ، 1921 جىلى تامىز ايىندا لەنينگە جازعان حاتىندا: «...قازاقتاردا ىشەر اس، كيەر كيىم جوقتىقتان، ءۇستى-باسى لىپاسىز قالعان ايەل­دەر جۇرت كوزىنە تۇسپەي جاسىرىنىپ ءجۇر،­ ادامدار اشتان ولمەۋ ءۇشىن ءيتتىڭ ەتىن جەپ، بالالارىن ساتۋعا ءماجبۇر بولۋدا. جەر­­گى­لىكتى باسشىنىڭ ءبارى ورىستار. ولار شوۆي­نيستىك پيعىلمەن ۋلانعان، باياعى وتارلاۋ ءىسىن جالعاستىرۋشىلار، – دەيدى (جەڭىس مار­دان ۇلى. شەجىرە. ەرتىس – باياناۋلا ءوڭىرى. – پاۆلودار. «داۋا»، 1995. 1-كىتاپ. 52-ب).

سول سياقتى مىنا ءبىر دەرەكتە: «تاماق ىزدەپ رەس­پۋب­ليكادان تىسقارى اي­ماق­­تارعا بوسقانداردىڭ جاع­دايى دا كۇننەن كۇنگە اۋىر­لاي ءتۇستى. قول جايىپ،­ قايىر تىلەگەن اۋىل بالالارى اقتوبە قالاسىندا ۇي­رەن­شىكتى كورىنىسكە اينال­دى. اشتان قىرىلعان سابي­لەردىڭ مۇردەلەرى دالادا، قا­­لا كوشەلەرىندە شاشىلىپ جات­تى»، دەلىنسە (اومم. ر-3-ق.،­­ 1-ت. 615-ءىس. 16-پ)، الاش­­تا­نۋ­شى-عالىم تۇرسىن جۇرت­باي «اۋەزوۆ جانە الاش» ات­تى ەڭبەگىندە: «يت پەن مى­سىقتى ۇرلاپ، سويىپ جەۋ، شىن مانىندە، ىندەتكە اينالدى. وسىناۋ ء«بىر كەسىم ەت ءۇشىن» ءبىرىنىڭ جاعاسىن ءبىرى جىرتقاندار جىرتىلىپ ايىرىلادى. قۋ قۇلقىنى ءۇشىن ءبىر حايۋاننىڭ سوڭىنان بىرنەشە ادام جۇگى­رىپ با­را جاتادى. قالايدا ءتىرى قالۋ­دىڭ قا­مىن جاساپ، جانسە­بىلدىكپەن جانتالاسقان ال­­گى ادامنىڭ ومىرگە قۇشتار­لىعىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونىڭ قۋىپ جۇرگەن حايۋاندى ۇستا­عان كەزىن­دەگى قۋانىشىن كور­سەڭىز عوي، اشتىقتىڭ قاسى­رەتتى سايقىمازاعىن سوندا تۇسىنەسىز. جول جيەگىندە ءولىپ جاتقان، ءولىپ بارا جات­قان ادامدارعا الگى «جانسە­بىلدەردىڭ» ءوزى قاراۋعا قور­قادى، ويتكەنى كەلەسى ساتتە ونىڭ ءوزى دە سونىڭ كەبىن قۇشۋى مۇمكىن. ءيا، ول دا عاجاپ ەمەس… سوتتا بىردە تۇ­راقتى تۇردە ادامنىڭ ەتىمەن قورەكتەنگەن ءۇش ادامنىڭ ءىسى قارالىپ جاتسا، كەلەسىدە ادام­نىڭ ەتىن پۇتتاپ سات­قانعا ۇكىم شىعارىپ جاتتى. مىنە، ءدال وسىنداي كورى­نىستەن ماعلۇمات بەرگەن ورال گۋبەرنياسىنداعى ەلەك اۋدان­دىق اشتارعا كومەك كومي­تەتىنىڭ 1922 جىلعى 14 قاڭتارىنداعى ەسەبىندە: «كەشكە جاقىن كوشەگە شىعۋ قورقىنىشتى، ادامداردى، اسىرەسە، تولىق ادامداردى اڭ سياقتى اۋلاۋعا شىعاتىندار بار. اشتار ولگەندەردىڭ ەتىن جەپ جاتىر»دەپ جازعان ەكەن.

حالىقتىڭ باسىنا تۇسكەن بۇل ناۋبەتكە كۇيىنگەن قا­زاق زيالىلارى – احمەت باي­تۇرسىن ۇلى مەن مۇحتار اۋەزوۆ دابىل قاققان. ناتيجەسىندە، 1921 جىلى 10 جەلتوق­سان كۇنى وسى اشتىق ماسەلەسى بويىنشا قازاقتىڭ وقىعاندارى باس قوسقان. ولار – جان­گەلدين، اۋەزوۆ، المانوۆ، اسىل­بە­­كوۆ، كەنجين، بايتۇر­سى­ن ۇلى، ءبايدىلدين، تولە­پوۆ، جا­مانمۇرىنوۆ، سارى­مول­داەۆ، اۆدەەۆ، نايمان­باەۆ، نۇر­ماحانبەتوۆ، يگى­لىكوۆ، قار­جاسوۆ، تۇنعانشين، ءبىر­جاروۆ، ورازباەۆا، ساما­توۆ، ت.ب.

جيىندى ءالىبي جان­گەلدين باسقارىپ، كۇن تار­تىبىنە قىردا اشتىققا ۇشى­راعاندارعا كومەك كورسەتۋدى ۇيىمداستىرۋ جانە قازاق قىزمەتكەرلەرىن وسى جۇمىسقا تارتۋ تۋرالى ەكى ماسەلە قويىلعان. ناتيجەسىندە، اش­تىقتان امان وڭتۇستىك ءوڭىر­دىڭ تۇرعىندارىنان اشىق­قاندارعا كومەك رەتىندە 2 ملن پۇت استىق جىبەرتۋگە قول جەت­كىزگەن.

ءتىپتى كەيبىر الاش قايرات­كەرلەرى ۇكىمەتكە قاراپ وتىرماي، حالىقتى اشتىقتان قۇت­قارۋ ءۇشىن وز­دەرى بىلەك سىبانىپ كىرىسكەن. وسى تۇس­تا جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ باس بولىپ، م.دۋلاتوۆ، ق.سات­پاەۆتار سەمەي وڭىرىنەن مىڭ­داعان سيىر جيناپ، تورعايعا جاياۋ-جالپى اي­داپ كەلگەن. ەلگە تەگىن تاراتىپ بەرگەن. ءسويتىپ، ەلدى اشتىق­تان امان الىپ قالعانى جايلى بىلەمىز.

قازاق ورتالىق اتقا­رۋ كومي­تەتىنىڭ رەسمي انىق­تاماسى بويىنشا 1921-1922 جىلعى ناۋبەتتىڭ سالدارىنان 1،5 ميلليون قازاق اشتان قىرىلعان دەسە، سول تۇستا­عى ورتا ازيانىڭ سايا­­سي­ جەتەك­شىلەرىنىڭ ءبىرى گ.سارو­ديەۆ 1921 جىلى 21 ساۋىردە جازعان مالى­مەتىندە: «قازاق دالاسىندا 1 ملن اس­تام قازاق بولشەۆيكتىك گۋگەنوتتاردىڭ قۇرباندىعى بولدى» دەپتى.

وسى اشتىق تۋرالى گەر­مانيادا جارىق كورگەن «فورۋم» جۋرنالىندا 1 ملن قازاق­تىڭ اشتىقتان وپات بولعانى جايلى دەرەك بار («فورۋم» جۋرنالى، ميۋنحەن، № 4. 1983 ج).

1922 جىلى اشتىققا ۇشىرا­عان ادامدار سانى:

قاڭتاردا – 1 554 197،

اقپاندا – 1 625 387،

ناۋرىزدا – 1 719 234،

ساۋىردە – 2 286 486،

مامىردا – 2 093 403،

ماۋسىمدا – 2 019 475-كە جەتكەن ەكەن (وتچەت ستو كاسسر زا اپرەل-سەنتيابر 1922 گ. ورىن­بور، 1922، 234-235 بەتتەر).

الاشتانۋشى تۇرسىن جۇرتباي 1921-22 جىلدارداعى اشتىق جايلى اقىنجان يگەن­باەۆ ات­تى زەرتتەۋشىنىڭ نازارىنا ىلىن­گەن «اشتارعا كو­مەك­ كوميسسياسىنىڭ جۇ­مىس قورىتىندىسى» اتتى قۇجات­تى جاريالاپ ءجۇر. وسىندا كەلتىرىلگەن دەرەكتە: قازاق اۆتونوميالى رەسپۋبليكاسىنىڭ بەس گۋبەرنياسىندا 1 ميلليون 559 مىڭ ادام اشتان ولگەن دەيدى. ايدالادا قاڭعىپ، جەتىم قالعان بالالاردىڭ سانى: 1921 جىلدىڭ 1-31جەلتوقسان ارالىعىندا – 286-عا، 1922 جىل­دىڭ قاڭتار-ناۋرىز ارالىعىندا – 741-گە جەتكەن دەپتى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

مۋتاتسيالانعان ۆيرۋس

مەديتسينا • بۇگىن، 22:15

جىراۋلىق ونەردىڭ جاناشىرلارى

رۋحانيات • بۇگىن، 21:56

Big Tech كومپانيالارىنىڭ قارجىلىق ماسەلەسى

باعدارلامالار • بۇگىن، 21:30

ۇستازى جاقسىنىڭ ۇستامى جاقسى

رۋحانيات • بۇگىن، 18:30

بالقاشتا قار جاۋىپ جاتىر

اۋا رايى • بۇگىن، 15:48

ۇقساس جاڭالىقتار